50 Տարի Առաջ (3 Յուլիս 1969)

Ներքին Պայմաններ Եւ
Արտաքին Պայմաններ

Կը հարցնենք մենք մեզի եւ ուրիշներու ալ ո՞րն է կամ որո՞նք են գրական ստեղծագործութեան նախապայմանները:

Չենք ուրանար, որ ամէն գրող չափով մը հարկատու է իր դարաշրջանին, երկրին, ցեղային տուրքերուն եւ նիւթական ու հոգեկան այն պայմաններուն, որոնց մէջ կ՛ապրի:

Սակայն ասոնցմէ ո՞րն է նախապայմանը, այսինքն` գերադրական պայմանը, որ կարենայ իշխել միւս բոլոր պայմաններուն եւ ստորոգելիներուն վրայ:

Ենթադրենք, թէ երկու հոգի կ՛ապրին ու կը ստեղծագործեն բոլորովին նման պայմաններու մէջ` դարաշրջան, երկիր, ցեղային տուրք, նիւթական ու հոգեկան կլիման եւ այլն: Այս երկու հոգին կեանքով, գործով, արժէքով ու արժանիքներով:

Ո՛չ, պիտի ըսենք անվարան, չեն կրնար նման ըլլալ թէ՛ իբրեւ անձ, թէ՛ իբրեւ գրող: Արիոստօ իրաւունք ունէր ըսելու, թէ Աստուած կը ստեղծէ արուեստագէտը եւ ստեղծելէ ետք կը կոտրէ կաղապարը:

Երբեք պատահած չէ, որ նոյն կաղապարով մարդիկ եւ արուեստագէտներ ստեղծուած ըլլան: Վիրգիլիոս եւ Տանթէ մեծ արուեստագէտներ են, բայց նոյն ճախարակէն քաշուած չեն եւ իրարու չեն նմանիր:

Կան, որ բոլոր պայմաններուն մէջ գերակշռութիւնը կու տան հայրենի հողին:

Հողը, կ՛ըսեն, առաջին միջօրէականն է արուեստագէտին համար: Եւ կը դաւանին, թէ երկրորդ միջօրէականը հայրենի ժողովուրդն է:

Ուրիշներ երրորդ միջօրէական մը կ՛աւելցնեն առաջին երկուքին վրայ եւ զայն կը կոչեն ստեղծագործելու ազատութիւնը:

Եթէ ճիշդ ըլլար առաջին ենթադրութիւնը կամ տեսակէտը, հայրենի հողին վրայ եւ հայրենի ժողովուրդին հետ ապրող գրագէտը պիտի կոչէինք թիւ մէկ պարունակ, իսկ այդ հողէն ու ժողովուրդէն դուրս կամ հեռու ապրող գրագէտը պիտի դասէինք թիւ երկու պարունակին մէջ:

Դարձեա՛լ, եթէ ճիշդ ըլլար երկրորդ ենթադրութիւնը կամ տեսակէտը, ազատութեան մէջ ստեղծագործող ոեւէ բանաստեղծ, վիպասան, երաժիշտ կամ նկարիչ պիտի դառնար ըլլար թիւ մէկ արուեստագէտը` միւս բոլորը ձգելով երկրորդ գծի վրայ:

Ծանօթ են, ծանօթ պէտք է ըլլան հաւատաքննութեան շրջանին տիրող անհանդուրժելի պայմանները: Բայց կրօնական համատիրութեան այդ դժուարին պայմաններուն մէջ ապրեցան ու ստեղծագործեցին համայն աշխարհի մեծագոյն արուեստագէտները` Սերվանթես, տա Վինչի, Միքել Անճելօ, Ռաֆայէլ եւ բազում ուրիշներ:

Միապետական Ֆրանսան տուաւ` Ռասին, Մոլիեր, Քոռնէյ, մինչ յեղափոխական Ֆրանսան ռազմաշունչ հրապարակախօսներ ու գործիչներ միայն տուաւ:

Նո՛յնպէս, պարսկական լուծին տակ ապրող Քանաքեռը Աբովեան մը տուաւ, Փայաջուկը` Րաֆֆի, Նոր Նախիջեւանը` Նալբանդեան:

Այս կը նշանակէ, ո արտաքին պայմանները գերակշռութիւն մը չունին ներքին պայմաններուն վրայ (արտաքին պայմաններն են հողը եւ ազատութիւնը):

Ո՞վ ստեղծեց, օրինակ, Պետրոս Դուրեանը. արտաքին պայմաննե՞րը, ո՛չ, այլ ներքի՛ն պայմանները:

Դարձեալ, ո՞վ ստեղծեց Սմբատ Բիւրատը. արտաքին պայմաննե՞րը, ո՛չ, այլ ներքի՛ն պայմանները:

Դառն ու դժնի պայմաններու մէջ ապրող Եղիշէ Չարենցը առաջ էր իր ժամանակէն եւ վեր էր իր ժամանակակիցներէն ալ. ինչո՞ւ, որովհետեւ հպատակ էր ու հարկատու ո՛չ թէ արտաքին, այլ ներքի՛ն պայմաններու:

Կը թուի` ճիշդ չէ այն առարկութիւնը, թէ որովհետեւ մեծ քննադատներ չունինք, ուստի նաեւ չենք կրնար մեծ բանաստեղծներ կամ մեծ գրագէտներ ունենալ: Քննադատը, կ՛ըսեն առարկողները, ուղեցոյցն է կամ ուղենիշը, ճամբայ բացողը, ուսուցանողը, մարգարէն:

Սակայն մի՛ մոռնաք, որ յոյները ոսկեդար ստեղծեցին` առանց ասպարէզով մէկ հատիկ քննադատ ունենալու: Միակ քննադատը Ապեղէսը սրբագրող կօշկակարն էր, որ սայթաքեցաւ, երբ փորձեց կօշիկէն վեր ելլել:

Հայկական ոսկեդարը նոյնպէս քննադատ չունէր, բայց Սահակ եւ Մեսրոպ տուաւ, Խորենացի եւ Եղիշէ տուաւ, Փարպեցի եւ Կորիւն տուաւ:

Հայրենիքը կամ հայրենի հողը չէ, որ գրագէտ կը ստեղծէ. գրագէտն է, որ հայրենիք կը ստեղծէ:

Չենք ուրանար հողին դերը: Հողը կը զօրացնէ մեզ, բայց չի կրնար մեր չունեցածը մեզի տալ, ինչպէս չի կրնար մեր ունեցածը մեր ձեռքէն առնել:

Դարձեալ կը հարցնենք. ի՞նչն է ուրեմն գրական ստեղծագործութեան կամ արուեստագէտ ըլլալու նախապայմանը (այլեւս չենք ըսեր պայմանը կամ պայմանները):

Այս հարցումին կը պատասխանենք ահա՛ առանց իսկ դոյզն վարանումի. նախապայմանը տաղանդ է, գլխագիր ՏԱՂԱՆԴԸ:

Տաղանդը բոլոր միջօրէականներուն գումարն է, բազմապատկութիւնն է, խտացումն է:

«Վիթխարի պոէտ»-ը` Եղիշէ Չարենց կրցաւ յաղթահարել բոլոր «եթէ»-ները, որովհետեւ ունէր հիմնականը` տաղա՛նդը:

Միւսները` քանաքեռցին, փայաջուկցին, նոր նախիջեւանցին, սկիւտարցին, նոյնպէս ունէին այս հիմնականը, զոր նախապայման կոչեցինք իրաւամբ:

Արտաքին որեւէ պայման, որքան ալ զօրաւոր ըլլայ, չի կրնար անտաղանդ գրողը տաղանդաւոր դարձնել եւ տաղանդաւորը` անտաղանդ:

Տաղանդաւոր գրողը ի՛նք կը ստեղծէ իր պայմանները, մինչ անտաղանդը պայմաններո՛ւ ենթակայ է ու հպատակ:

Տաղանդաւոր գրողը պէտք չունի ուղենիշի եւ ուղեցոյցի, քննադատի եւ ուսուցանողի, ինչպէս Պերիկլէսի դարը, ինչպէս մեր հինգերորդ դարը պէտք չունեցաւ… կօշկակարի:

Մեր դարը, իր նկարագրով, բնոյթով ու առաջադրութիւններով, գրականութեան դարը չէ, գիտութեան դարն է: Ու մինչ գիտութիւնը ուսանելի է եւ ուսուցանելի, գրականութիւնը ո՛չ ուսանելի է, ո՛չ ուսուցանելի, ինչպէս է ոճը:

Անհատներուն պէս` ժողովուրդներն ալ իրենց ոճը ունին: Կան ժողովուրդներ, որոնք կ՛ապրին մեռնելու համար: Կան ուրիշներ ալ, որոնք կը մեռնին ապրելու համար:

Մեր ոճն ալ մեռնելով ապրելու ոճն է:

Նոյնպէս կան ժողովուրդներ, որոնք հող ունին, բայց տաղանդ չունին: Կան ուրիշներ ալ, որոնք տաղանդ ունին, բայց հող չունին:

Վերջիններուն մաս կը կազմենք նաեւ մենք, պիտի լռէինք` եթէ չունենայինք այն կտոր հողը, որուն վրայ կ՛ապրի, կ՛աճի ու կը զարգանայ մեր փոքրիկ հօտը:

Երանի՜ այն ժողովուրդներուն, որոնք լայնանիստ տաղանդ ունին եւ լայնածաւալ հող…

Բ. ԹԱՇԵԱՆ

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)