50 Տարի Առաջ (2 Յուլիս 1969)

Սուրբ Մեսրոպին Զինուորը

Պիքֆայայի ապրիլ 24-ի յուշարձանի կողքին կ՛արժէ բարձրացնել, նոյն մեծութեամբ, արձանը այն անհատին, որ կարենայ վերջ տալ լիբանանահայերու թրքախօսութեան: Եւ կամ` վար առնենք ապրիլ 24-ի յուշարձանը ու համայն աշխարհին յայտարարենք, որ մենք անփառունակ պարտեալներ ենք ու ստրկացած ժողովուրդի մը մնացորդը:

Վստահ եմ` այս տողերը պիտի կարդացուին հազարաւոր թրքախօս հայերու կողմէ, ու այդ հայերէն կարդալ գիտցող հայերը պիտի շարունակեն թրքերէն խօսիլ: Ինչո՞ւ: Արդեօք «այսքան չարիք»-ը մոռցա՞ծ են, նախատի՞նք կը զգան իրենց հայ ծնած ըլլալուն համար, ամօթի զգացումի չգոյութիւ՞նն է պատճառը, աւելի պատկերալից ու ճո՞խ է թրքերէն լեզուն, թրքերէն հայհոյանքներէն ու չարիքներէն չե՞ն կրնար հրաժարիլ. վերջապէս ի՞նչ է պատճառը: Ինձէ շատ աւելի լաւ հայերէն գիտցող թրքախօսներ կան, կարելի չէ՞, որ անոնցմէ մէկը հրապարակաւ ու թերթի մը էջերուն վրայ տայ իր պատճառաբանութիւնները, ու մենք ալ համոզուինք, թէ ամօթ չէ հայոց թրքախօսութիւնը` ու դադրինք տառապելէ այդ թշուառականներուն հաշուոյն: Թրքախօսները չե՞ն զգար, որ իրենց արտասանած իւրաքանչիւր բառը դաշոյն մըն է որ հայախօսի սրտին խրուած: Չե՞ն զգար, որ իրենց չարիքներով Կոմիտասի անունը կը սրբապղծեն: Չե՞ն զգար, որ հայախօս մը սրտի ինչպիսի ճմլումով կ՛ենթարկուի իրենց ազգավնաս ու լպիրշ անպատկառութեան: Կ՛երեւի, թէ չե՛ն զգար ու չե՛ն ամչնար: Ո՞վ զգաստութեան պիտի հրաւիրէ հայութեան այդ թափթփուքները:

Ով…

Պարզ տղայ մը պիտի ներկայացնեմ ձեզի, գրեթէ` անուս ու աղքատ. տասնչորս տարեկան հազիւ կայ, համեստ ու քաղաքավար: Առտուները հաց կը բերէր մեզի. առաջին «բարի լոյս»-ը իրմէ կը ստանայինք. սանկ` կենսատու գարունը յիշեցնող թարմութիւն մը կը փայլէր երեսին վրայ. հացի բոյրը կ՛աւելնար կարծէք իր մաքուր ձեռքերուն մէջ: Հացը կը յանձնէր, «շնորհակալ եմ» կ՛ըսէր ու կը հեռանար: Որդիս միշտ ետեւէն կը պոռար. «Մենք շնորհակալ ենք քեզմէ, Շահէ»:

Յաջորդական երեք օրեր Շահէն չերեւցաւ: Մտահոգուած գացի փուռ` պատճառը իմանալու:

– Ո՞ւր է Շահէն,- հարցուցի փռապանին:

– Ճամբեցի,- ըսաւ, արտառոց տղայ մըն է:

– Ի՞նչ կ՛ըսես,- բողոքեցի, շէնք շնորհք տղայ է, ինչո՞ւ ճամբեցիր:

– Անհամար գանգատներ եկան, եղբա՛յր, ո՛վ որ իրմէ «էքմեք» ուզէր, հաց չէր տար: Այդքանով ալ չէր գոհանար, երկար բարակ քարոզ կը կարդար. «Դուք հայ չէ՞ք. ինչո՞ւ հայերէն չէք խօսիր. «էքմեք»-ին հայերէնը չէ՞ք գիտեր. հաց է, հա՜ց. հաց պէտք է ուզէք-, որ ձեզի հաց տամ: Ամօթ չէ՞ ձեզի, յիսուն տարի է այս երկրին մէջ էք ու չէք գիտեր, թէ հայ փուռերը «էքմեք» չեն ծախեր»: Միայն տուները չէ, հոս ալ, փուռին մէջ. վայ որ թրքախօս մը գար, ո՛չ ոքէ չէր վախնար, թրքախօսին երեսն ի վեր կ՛ըսէր. «Եթէ այդ հասակովդ չես կրցած հայերէն սորվիլ, ի՞նչ կեցեր ես, թուրք եղիր ու անոնց քով գնա՛»: Կիները երբ փուռին մէջ թրքերէն խօսէին, յանկարծ ձեռքերովը ականջները կը գոցէր ու ամբողջ ձայնովը կը պոռար. «Կը բաւէ՛, կը բաւէ՜, ամօթ ձեզի. գլուխս պայթեցուցիք. դուք թուրք էք եւ ձեր զաւակներն ալ թուրք կը մեծցնէք»: Դեռ ուրիշ ինչե՜ր…

– Է՜, թրքախօսները ի՞նչ կ՛ըսէին,- հարցուցի հետաքրքրութեամբ:

– Զարմանալի բան, յաճախ կը սկսէին հայերէն խօսիլ, երբեմն ալ բերաննին չէին բանար, սմքած կը մնային. կարծես բոլորն ալ կը զգային, թէ անվայել բան մըն է ըրածնին: Ես տղուն իրաւունք կու տամ, բայց յաճախորդներս սկսան նուազիլ: Շատ աշխատասէր, մաքուր տղայ մըն է, խրատած եմ զինքը, բայց` անօգուտ: Երբեմն կը դադրէր խօսելէ, բայց նայուածք մը կ՛ուղղէր թրքախօսին` կարծես թէ բորոտ շուն մը ըլլար դիտածը: Կարելի չեղաւ կարգի բերել զինք ու ճամբեցի:

– Ո՞ւր է հիմա:

– Յոյնին փուռը կ՛աշխատի:

Կը ներէ՜ք, քանի մը օր չկրցայ հաց ղրկել ձեզի. վաղը կրկին կը սկսիմ…

– Ո՛չ, շնորհակալ եմ,- ըսի,- ես յոյնէն պիտի առնեմ հացս:

Յաջորդ առաւօտ տղուս «Հայրի՛կ, Շահէն եկաւ» կանչին` շտապեցի դուռ.

– Շահէ՛,- ըսի,- կ՛ուզեմ հետդ խօսիլ. երեկոյեան երբ գործդ վերջացնես, կը խնդրեմ որ անպատճառ մեզի հանդիպիս:

– Շա՛տ լաւ, պարո՛ն,- ըսաւ ու հեռացաւ:

Զաւակներուս պատուիրեցի, որ իրենք ալ հիւրանոց հաւաքուին, երբ Շահէն մեզի այցելէ:

Կէսօրէ ետք, ժամը վեցին Շահէն եկաւ. շատ մաքուր հագուած էր ու քանի մը գիրքեր ու տետրակներ ունէր թեւին տակ: Զաւակներս անհամբերութեամբ կը սպասէին այդ պահը:

– Հրամէ՛, նստէ՛, Շահէ՛,- ըսի ու ես ալ տեղաւորուեցայ կողքին.- ի՞նչ են այս գիրքերն ու տետրակները,- հարցուցի:

և Երեկոները դպրոց կ՛երթամ,- ըսաւ,- դասագրքերս են ասոնք:

– Հայր, մայր ունի՞ս:

– Հայրս երկու տարի առաջ մեռաւ. մայրս ողջ է ու ինձմէ մեծ եղբայր մը ունիմ:

– Հայրդ ո՞վ էր եւ ի՞նչ կ՛ընէր,- հետաքրքրուեցայ:

– Հայրս,- ըսաւ,- Ժիպէյլի ամերիկեան որբանոցի տղոցմէ էր. պաշտօնեայ էր օտար ընկերութեան մը մէջ ու սրտի տագնապէ մը մեռաւ:

– Օ՜հ, շատ կը ցաւիմ,- ըսի:- Անշուշտ կը հետաքրքրուիս, թէ քեզ ինչո՞ւ մեր տունը հրաւիրեցի. պարզապէս հարցնելու, թէ ինչո՞ւ, այս աստիճան կ՛ատես թրքերէնը:

– Ես թրքերէնը չեմ ատեր,- ըսաւ,- այդ ալ լեզու մըն է, ես հայերու թրքախօսութիւնը կ՛ատեմ, եւ կամ, կարելի է ըսել, թրքախօս հայերը կ՛ատեմ:

– Լա՛ւ, այդպէս թող ըլլայ. ինչո՞ւ:

– Որովհետեւ հօրս զաւակն եմ:

– Այսի՞նքն:

– Հօրս աչքերը արցունքով կը լեցուէին, երբ տեսնէր հայ պատանիներու եւ երիտասարդներու թրքախօսութիւնը: Ուղղակի կը սպառէր` հոգեպէս ու մարմնապէս: Եւ կը խորհիմ, թէ իր կանխահաս մահուան հետ կապ մը ունեցան այդ յուզումներն ու ջղայնութիւնները:

– Կարելի է,- ըսի յուզումով:

– Հայրս որբ մըն էր,- շարունակեց Շահէ,- տասնեակ հազարաւորներէն մէկը. հազիւ լեզու ելած էի, արդէն գիտէի, թէ թուրքերը իմ մեծ հայրս սպաննած են պարզապէս անոր «հայ» եղած ըլլալուն համար, եւ սպաննած են ուրիշ անթիւ, անհամար հայրեր եւ մայրեր. ամբողջ մեր ազգը, պարզապէս «հայ» բառը ջնջելու համար:

– Այդ բաները բոլոր հայերս ալ գիտենք,- ըսի:

– Ո՛չ, չե՛նք գիտեր. թրքախօսները չե՛ն գիտեր, եւ կամ մոռցած են, եւ կամ անզգամ են, եւ կամ ստրուկի հոգի ունին: Չեմ գիտեր, ես չեմ կրնար երեւակայել, թէ ինչպէ՛ս, յիսուն տարի ետքն իսկ հայրենասէր հայը կրնայ թրքերէն խօսիլ: Կարելի՞ է հայ ըլլալ ու հայերէնը չսիրել. կարելի՞ է հայերէնը գիտնալ ու սիրել եւ թրքերէն խօսիլ:

Շահէին աչքերը խոնաւցած էին ու յուզումը զսպելով` շարունակեց.

– Գիտէ՞ք` ինչ եղաւ հօրս վերջին նախադասութիւնը մեռնելէ առաջ. պարզապէս ըսաւ. «Զաւակներս, մեր երեք սրբութիւնները սիրեցէք. հայրենիքը, հայութիւնը, հայերէնը»: Հօրս վերջին բառը «հայերէնը» եղաւ. տակաւին ականջիս մէջ կ՛արձագանգէ հօրս ձայնը:

Լռութիւն տիրեց. բոլորս ալ յուզուած էինք:

– Ինչպէ՞ս կարելի է պայքարիլ,- հարցուցի,- յաջողութեան յոյս կա՞յ:

– Շատ դիւրին է. ես տեւապէս կը յարձակիմ թրքախօսներու վրայ, կը նախատեմ, կը խայտառակեմ, թքնելու ձայն կը հանեմ բերնովս, պզտիկները կը յորդորեմ եւ տակաւին ո՛չ մէկ թրքախօս համարձակութիւնը ունեցաւ  արդարացնել ինքզինք: Ինչպէ՞ս պիտի արդարանան, ի՞նչ պիտի ըսեն, թրքերէն խօսիլը մօրը ապտակ զարնելու պէս բան մըն է: Բոլոր հայերը պէտք է թշնամական դիրք բռնեն թրքախօսներու դէմ. պէտք է խրատեն, սաստեն, պախարակեն, պէտք է միանան` իրենց կամքը պարտադրելու համար անոնց: Կարճ ժամանակուան ընթացքին վերջ կը գտնէ թրքախօսութիւնը: Բոլորն ալ հայերէն գիտեն` բացի ութսունի սահմաններուն մէջ գտնուող քանի մը յարգելի ծերունիներէ, որոնք սիրով պիտի ուզէին իրենց զաւակներուն եւ թոռներուն մաքուր հայերէն խօսիլը տեսնել: Երբ հայերէն գիտցողի մը թրքերէն խօսիլը տեսնեմ, կը կարծեմ, թէ հօրս յիշատակին կը հայհոյէ: Որո՞նք են սա թրքախօսները, որ մարդ պիտի ամչնայ զիրենք կարգի հրաւիրելէ. կը ծեծե՞ն, կը հայհոյե՞ն, ի՞նչ կրնան ընել. անոնց ամէնէն անոպան իսկ չի համարձակիր հայհոյել Սուրբ Մեսրոպին: Բայց հայախօսները երբ անտարբեր են ու թրքախօսի մը հաճելի ըլլալու համար թրքերէն կը խօսին, անո՛նք են, որ կը հայհոյեն մեր սրբութիւններուն: Ես կը խորհիմ, թէ հայախօսները աւելի դատապարտելի են իրենց համակերպութեամբ` քան թրքախօսները` իրենց անզգամութեամբ:

– Քանի՞ հոգի կայ քեզի պէս մտածող ու գործող,- հարցուցի:

– Կա՛ն, չեմ գիտեր քանի մը հատ, բայց վստահ եմ, որ բոլոր հայախօսներն ալ կ՛ուզեն, որ վերջ գտնէ թրքախօսութիւնը, բայց աշխատանք չեն տանիր: Լիբանանի հայերուս պարտքն է սրբել այս անչափելի ամօթը մեր ճակտէն: Մենք ենք թրքախօսութեան ախոյեանները: Հայաստանի մէջ երբ թրքախօս հայու մը հանդիպին, գիտեն,  որ լիբանանեան պտուղ մըն է ան: Մինչեւ այսօր հայերէն գիրերով թրքերէն նամակներ կու գան Հայաստանէն:

Կը հաւատա՞ք…

Ինչպէս չհաւատայի, այդպիսի նամակ մը ունիմ տանս մէջ:

– Ժամանակին,- ըսի,- մարդիկ պայքարած են թրքախօսութեան դէմ ու ապա` յուսահատած: Կարելի չէ՞, որ դուն ալ յուսահատիս:

– Թրքախօսները զիս չեն կրնար յուսահատեցնել, հայախօսներու անտարբերութիւնն է, որ կրնայ միայն մեռցնել զիս ու, հօրս նման, այդ երազը աչքերուս` կը դադրիմ ապրելէ:

Լռութիւն տիրեց: Շահէ ոտքի ելաւ, յայտնեց, թէ ստիպուած է մեկնիլ` դպրոց հասնելու համար, յուսատու ուժգնութեամբ սեղմեց մեր ձեռքերը եւ հրաժեշտ առաւ: Աստիճաններուն վրայ կայնած` դիտեցինք անոր հեռանալը: Ձեռքս յարգանքով ճակտիս մօտեցուցի` բարեւելու համար Սուրբ Մեսրոպին զինուորը:

ՖԻԼԻՓ ԶԱՔԱՐԵԱՆ

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)