50 Տարի Առաջ (28 Յունիս 1969)

Սիմոն Վրացեան

(Մահուան Քառասունքին Առիթով)

ՀՅ Դաշնակցութիւնը, քառասուն օրեր առաջ, ի լուր աշխարհին կը գուժէր մահը` իր բարձրորակ մտաւորական, բազմավաստակ աննկուն գործիչին եւ Հայաստանի անկախ հանրապետութեան նախկին վարչապետ Ս. Վրացեանի:

Ս. Վրացեան, եթէ սփիւռքի իր կեանքին մեծ մասը Հիւսիս. Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները անցուց, բախտը, սակայն այնպէս դասաւորեց, որ հանգչի ասպնջական Լիբանանի գեղեցիկ երկնքին տակ, որովհետեւ Ճեմարանի հիմնադիր երկու մեծ հայերու` Լ. Շանթի եւ Ն. Աղբալեանի ազգապահպանման գործին անվերապահ աջակցողն ու քաջալերողը ըլլալէ ետք, հեռաւոր Ամերիկայէն, անոնց մահէն ետք, իրեն կը վիճակուէր իբրեւ տնօրէն` ղեկավարել ու շարունակել անոնց ազգային սրբազան առաքելութիւնը: Ու Ս. Վրացեան իր անմիջական գործակիցներով, անխոնջ աշխատանքով ո՛չ մէկ ճիգ խնայեց Ն. Փալանճեան ճեմարանին ապահովելու համար ուսման բարձր հաստատութեան մը բոլոր յարմարութիւններով օժտուած ըլլալու առաւելութիւնները, մանաւանդ աւելի ներդաշնակելով հայեցի կրթութիւնը` տեղական եւ արդի պայմաններուն ու պահանջներուն հետ:

Անշուշտ Ս. Վրացեանի մահը, շատերուն համար անակնկալ մը չեղաւ, որովհետեւ ան իր յառաջացեալ տարիքին մէջն էր: Սակայն իր մահով կը փակուի հայոց նորագոյն պատմութեան ամէնէն հետաքրքրական ու կարեւոր էջերէն մէկը, որովհետեւ Ս. Վրացեան ո՛չ միայն ականատեսն ու վկան, այլեւ մանաւանդ գլխաւոր դերակատարներէն մէկն էր եղած, շատ դժնդակ պայմաններու մէջ, հայ ժողովուրդի ամէնէն ճակատագրական ու բախտորոշ օրերուն` այն բոլոր պատմաքաղաքական արժէք ներկայացնող իրադարձութիւններուն մէջ, որոնց ընդմէջէն ծնաւ հայոց հայրենիքը` իբրեւ ԱԶԱՏ ՈՒ ԱՆԿԱԽ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆ: Եւ եթէ մեծ յեղափոխական Արամ Մանուկեան ոգին եղաւ ատոր, ապա ուրեմն Ս. Վրացեան եղաւ այդ պատմական եղելութիւնը իբրեւ իրողական ու իրաւական հիմունքներով պետական ինքնուրոյն շէնքի վերածողներէն մէկը` աշխատելով իբրեւ անդամ խորհրդարանի, նախարար եւ հուսկ ուրեմն` նախարարապետ:

***

Հայ ժողովուրդը անցեալ դարու կէսէն սկսեալ եւ մանաւանդ վերջին շրջանին ու ներկայ դարու առաջին քառորդին ապրեցաւ իր հոգեմտաւոր, գաղափարական ու մարտական ամէնէն եռուն կեանքը: Դարերու անգիտակից ստրկամտութիւնը, որ հետեւանքն էր մեր քաղաքական ու անկէ բխած ընկերային պայմաններուն, 19-րդ դարուն, գրականութեան ճամբով, հետզհետէ ազգային հոգեփոխութեամբ մը, նոր ուղղութիւն սկսաւ առնել: Շարժման մէջ սկսան դրուիլ դարերու անշարժութեամբ պնդացած հայ մտքերն ու հոգիները` դէպի իրենց մարդկային, ազգային, ընկերային, քաղաքական ու տնտեսական իրաւունքները: Արդէն 1890-ը հայ յեղափոխական կազմակերպուած ուժերու եւ անոնց գործունէութեան զօրաւոր ազդանշանը տուող հիմնական թուական մըն է` ՀՅ Դաշնակցութեան ծնունդով:

Հայոց երկրի յափշտակիչները հայ ժողովուրդը իր պատմութեան ընթացքին գլխաւորող ազատանին, ազնուական դասակարգը շատոնց փոշիացուցած էին: Եւ եթէ հինգերորդ դարուն, մեր քաղաքական կեանքին ամէնէն վատ մէկ շրջանին, հայ կղերը ոտքի կը հանէր ժողովուրդը` իր հաւատքն ու հայրենիքը պաշտպանելու համար, ապա ուրեմն անցնող դարու վերջին հայոց ազատանին ու ղեկավար ուժը կը դառնար հայ մտաւորականութիւնը, որ դուրս կու գար իր փակ կեանքէն, երազներու աշխարհէն, եւ հայ մշակը, բանուորը, արհեստաւորը, գիւղացին ու քաղաքացին` ժողովուրդ մը ամբողջ, իր բաղկացուցիչ մասնիկներով, հայոց յեղափոխութեան դրօշին ներքեւ մէկտեղելու աշխատանքին կը լծուէր, որպէսզի պայքարի թշնամիին դէմ ո՛չ միայն մարդկային իրաւունքներ ձեռք ձգելու, այլեւ մանաւանդ` իր սեփական հայրենիքը ստեղծելու համար:

Հայ ժողովուրդի մտքին մէջ թանձրացեալ խաւարը հետզհետէ լուսաւորուած էր` այն յստակ գիտակցութեամբ, որ այն հողերը, որոնց վրայ փռուած է ինք եւ իբրեւ ռայա քարշ կու տայ իր կեանքը, մասնաւորաբար` օսմանեան լուծին տակ, իշխողին հայրենիքը չէ եւ Աստուծոյ կամքով տրուած շնորհ մը չէ իր հոն ապրիլը, այլ ինք իր սեփական հողերուն վրայ կ՛ապրի, ինքն է բնիկը, տէրը: Իսկ իշխողը եկուորն է, յափշտակիչը, որ իր զէնքին ուժովը ընկճած էր զինք, իր պատմական դժբախտ մէկ շրջանին, եւ որ սարսափի տիրապետութեամբ, ժամանակի ընթացքին, իրը դարձնել ջանացեր է` հայ ժողովուրդի պապենական հողերը, հայրենիքը: Արդ, հայրենիքի ազատագրութեան եւ ստեղծման նոր շունչը անզգալաբար կը համակէր հայ նորահաս հոգիները, որոնց համար հայրենիքի սիրոյն զոհուիլը հաճոյքներուն գերագոյնը կ՛ըլլար եւ իրենց սրբազան նպատակին խորունկ համոզումովն ու յաղթանակին անսասան հաւատքովը ամբողջ աշխարհին կը շեփորէին` խաղաղ ժողովուրդի մը արդար պայքարին երգը`

«Արիւնոտ երկիր, սուգ ու շիւան,
Ինձ դուրս կանչեց փակ կեանքից,
Տանջուած հայրենիքի սէրը,
Չվախեցուց ինձ վտանգից»…
……………………………………………..
……………………………………………..

Այս գիտակցութեամբ, հայոց յեղափոխութեան փշոտ ու արկածալից ճամբէն անցաւ մեր նախորդ սերունդը, մեծերու սերունդը եւ այս եղաւ նաեւ Ս. Վրացեանի ուղին:

Ս. Վրացեան հայոց յեղափոխութեան երգով աչքերը բացաւ երկունքի տարիներուն, թէեւ` անկէ հեռու երկնքի մը տակ, բայց շնորհիւ Էջմիածնի Գէորգեան հոգեւոր ճեմարանին` խառնուեցաւ հայ ժողովուրդի թոհուբոհին` այնուհետեւ դառնալով անոր ազգային, գաղափարական եւ քաղաքական առաջադրանքներուն ուղղիչ ու մղիչ դէմքերէն մէկը:

Ահա թէ ինչո՛ւ կարելի չէ Ս. Վրացեաններու կեանքը անջատել իրենց ժողովուրդին կեանքէն եւ առանձինն առնելով միայն ուսումնասիրել, որովհետեւ ատիկա շատ անարդար բան մը պիտի ըլլայ եւ միաժամանակ դժուար, քանի որ անոնք ապրեցան անանձնական կեանքը` «Անձինք նուիրեալք»-ի, որոնք, իրենց անչափ զոհողութեամբ, կեանքն ու մահը հաւասարապէս արհամարհեցին` յաւերժութեան գաղափարն ու իմաստը տեսնելով ու գտնելով միմիայն իրենց ժողովուրդին սեփական, ազատ ու անկախ հայրենիքին սահմաններէն ներս մէկտեղումին ու գոյատեւելուն մէջ:

***

Ս. Վրացեան գործեց ու մեծցաւ ՀՅ Դաշնակցութեան գաղափարական մթնոլորտին մէջ, ինքնամոռաց հաւատքով ու խորունկ համոզումովը` ատոր մարդկային, ազգային, քաղաքական, ընկերային ու տնտեսական գաղափարախօսութեան: Ու այս այն աստիճան ընդելուզուած իր էութեան հետ, խտացուած ու ապրումի վերածուած, որ իրեն համար հոգեվիճակ էր կարծես` ամէն բան դաշնակցականի մօտեցումով տեսնելը, ըմբռնելը, բացատրելն ու մեկնաբանելը` շատ բնական, ինքնեկ, անկեղծ ու սրտաբուխ եղանակով մը:

Ահա թէ ինչո՛ւ Ս. Վրացեան մինչեւ վերջ մնաց ՀՅ Դաշնակցութեան սկզբունքին մարդը եւ պաշտպանեց ու ջանաց համազգայնացնել այդ` մեծ խանդավառութեամբ, զօրաւոր կիրքով ու անզիջող կեցուածքով, որովհետեւ այդ սկզբունքը իր ներքին համոզումներուն բիւրեղացած արտացոլումն էր:

Եթէ մայր հայրենիքը ճանչցաւ գաղափարի «շրջիկ»-ը, կազմակերպիչը, պետական ու քաղաքական մարդ Վրացեանը, ապա ուրեմն հայկական սփիւռքը, իր այլազան կլիմաներուն ներքեւ, բախտը ունեցաւ ճանչնալու կուսակցական Վրացեանը, ընկերային կեանքի մեծ յեղափոխականը, խոհուն խմբագիրը, գիրի ու գրականութեան մարդը եւ, ինչո՞ւ չէ, նաեւ կրթական մշակը, մեծ տնօրէնը:

Ս. Վրացեան բարձրորակ հայ մտաւորականն էր, եւրոպական իմաստով օժտուած` բազմակողմանի ծանօթութիւններով եւ հետաքրքրութիւններով: Ան մշտանորոգ մարդը մնաց մինչեւ իր մահը` իր անդադրում ընթերցումներովն եւ վերջին շրջանին, երբ ա՛լ տեսողութեան կարողութիւն չունէր, ընթերցանութիւններու ունկնդրութեամբը: Ահա թէ ինչո՛ւ անոր գրութիւնները եղած են միշտ հետաքրքրաշարժ, բովանդակալից ու յաճախ ընթերցում պարտադրող:

Ս. Վրացեանի ամբողջ գրականութիւնը խարիսխ ունի իր ժողովուրդին քաղաքական ու ընկերային պայմանները, ինչպէս եւ` անոր պատմական առաքելութիւնը: Եւ զարմանալի չէ ուրեմն, որ նոյնիսկ «Կեանքի ուղիներով» հատորներուն շարքը, որ իրաւամբ իր կեանքին մեծ դիրքը պիտի մնայ, անանձնական դրոշմ մը ունի, անանձնականէն աւելի` ընդհանրական ապրումներու, հայ ժողովուրդի կեանքին հետ առնչութիւն ունեցող մանրանկարչութիւն մըն է: Ահա թէ ինչո՛ւ ներհայեցողական մեծ ճիգով կարելի է հասնիլ` արտաքնապէս այս «չոր» մարդուն մեծ բանաստեղծի ներաշխարհին, որ ինքն իր մէջ ապրեցաւ իր քնարական կեանքը, որովհետեւ իր հանրային «Ես»-ը այնքա՜ն զօրաւոր ու իշխող եղած է, որ շատ խորունկը թաղած է իր անձնական «ես»-ը: Այսպէս եղած է մեծ հայրենասէրը, եւ Ս. Վրացեան իր գործով ու գրականութեամբ մեծ հայրենասէր մըն է:

Ս. Վրացեան ընդհանրապէս օգտաշատ գրականութիւն մը մշակած է` պատմաքաղաքագիտական բնոյթով: Ատիկա յաճախ քաղաքական ու գաղափարական համոզումներու պաշտպանութիւն է, պարզաբանում է եւ համազգայնացումի ճիգ: Անշուշտ` ի մտի ունենալով միշտ իր ժողովուրդին քաղաքական ու քաղաքացիական դաստիարակութիւնը եւ ազգային իրաւունքներուն հետապնդումը:

Այս տեսակէտէն դիտած` անոր գրականութեան մէջ եզակի տեղ մը կը գրաւէ «Հայաստանի Հանրապետութիւն» կոթողական գործը: Եւ եթէ մեր պատմութեան նոյն շրջանը ներկայացնող, այլապէս ուրիշ մէկ մեծ հայու` Ալեք. Խատիսեանի «Հայաստանի Հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը» հատորը թարմ յուշապատում մըն է` դարերով անորոշութեան մէջ ապրած ժողովուրդի մը ազատ եւ անկախ հայրենիք ստեղծելու ճիգերուն ու զոհողութիւններուն, ապա ուրեմն Ս. Վրացեանի դիրքը կը մնայ, քաղաքագիտական անկիւնէ դիտուած, քաղաքական մարդու մը լուրջ վկայութիւնը:

***

Ս. Վրացեան իր մեկնումէն ետք գալիք սերունդներուն ժառանգ կը թողու գաղափարական ու քաղաքական բեղուն կեանքի մը պատմութիւնը, որ ո՛չ միայն ազգային հպարտանքի ու ներշնչումի աղբիւր է, այլեւ մանաւանդ` հայոց նորագոյն պատմութեան հետ աղերս ունեցող ամէնէն կարեւոր շրջանին ուսումնասիրութեան անհրաժեշտ ատաղձ:

ԵՓՐԵՄ ՔԷՇԻՇԵԱՆ

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)