50 Տարի Առաջ (26 Յունիս 1969)

Երեկոյեան Զրոյցներ

Յառաջդիմութեան Վայրէջքը

Սերունդէ-սերունդ

Մեծ մայրս կը պատմէր, որ իրե՛նց մանկութեան, տան պատշգամը կը վազէին ամէն անգամ, երբ լսէին փողոցէն անցնելու ձայնը, գլտոր-գլտոր, գոց լանտոնէ կառքի մը` քարուցա, որ այն ատենները նոր ներմուծուած էր իրենց քաղաքը, եւ միայն Վալի փաշան ու մեծատուն հարուստներ ունէին անկէ:

Մայրս կը յիշէր, թէ ի՛ր մանկութեան, երբ առաջին անգամ շոգեկառքը եկաւ իրենց քաղաքը, ամբողջ ժողովուրդը կայարան վազեց` տեսնելու այս նորահրաշ կարաւանը: Ու երբ սեւ վիշապ-հսկան ֆշշալով կանգ առաւ ու յանկարծ սուլեց, բոլորը խրտչեցան, ճչալով ետ-ետ ալեկոծեցան, մանուկները իրենց մօր ձեռքէն փրթելով` հեռուները փախան: Այնուհետեւ ալ, ամէն անգամ երբ շոգեկառքը անցնէր, մանուկները կը վազէին այգիներու ձորեզերքին ու կը դիտէին անոր փաֆը-փուֆը, փաֆը-փուֆը սրընթաց սողալը, մինչեւ անհետանար տեսողութենէ:

Մե՛ր մանկութեան մենք դպրոցի դասարանի պատուհանին կը վազէինք, ամէն անգամ երբ փողոցէն անցնող օթոյի ձայն առնէինք: Դպրոցէն տուն վերադարձի ճամբուն վրայ կը սպասէինք ու կը սպասէինք պողոտային անկիւնը, մինչեւ որ բախտը բերէր, որ օթօ մը անցնէր: Սպաները միյն օթօ կ՛ունենային: Եւ օր մըն ալ, մեր պատանութեան, խումբով քաղաքէն ժամ մը հեռու դաշտերը վազեցինք` տեսնելու առաջին անգամ մեր աշխարհամասը իջած զինուորական օդանաւ մը` երկարասրունք ագռաւի մը նման բարձր կանգնած հարթ դաշտին վրայ:

Իսկ մեր մանուկները, իրենց կարգին, տան պատշգամը կը վազէին, ամէն անգամ երբ որոտումը լսէին գերձայնային Ճեթ օդանաւի մը կամ հելիքոփթերի մը, ու ներս չէին գար, հոգ չէր ցուրտն ու անձրեւը, մինչեւ տեսնէին անոր անյայտացումը ամպերու թեւերով:

Բայց այսօր անո՛նց մանուկները պատշգամ կը վազեն միայն, երբ սմբակներու դոփիւնը լսեն փողոցէն անցնող ձիու մը, թիփը-թափը, ու բազրիկներէն կախուած կը մնան, մինչեւ որ հազուագի՜ւտ անասունը անհետի իրենց տեսողութեան սահմանէն…

Մեքենան եկեր գրաւեր է աշխարհը, եւ անասուններուն մնացած է կենդանական պարտէզը միայն: Գիւղերն իսկ, ախոռի ու գոմի տեղ, ունին միայն կարաժներ…

Եւ այս ընթացքով, կը թուի, թէ յաջորդ սերունդներուն անասունները «անհետացած սերունդ» պիտի կոչուին, ու մանուկները երբ տան պատշգամը ելլեն, պիտի տեսնեն տուներու վերեւ երկաթակամար պողոտաներու վրայ սուրացող ելեկտրակառքեր եւ օդին մէջէն շանթող հրթիռներ ու աստղանաւեր, իսկ վարը` փողոցներուն մէջ, մրջիւններու պէս վզլտացող մարդիկ. միայն մարդի՛կ. ոմանք` մազ-պեխ-մօրուք իրար խառնուած ու գլուխը ուռեցուած, ուրիշներ` կարճ փէշերով ու բաց կռնակով, շատեր` բոպիկ ու խանձած, կաշի դարձած մորթով, կամ մորթը պատած` կաշիով:

Ու երբ մանուկները հարցնեն.

– Ասոնք որո՞նք են, ի՞նչ են, մամա՛:

Մայրերը պիտի պատասխանեն.

– Այդ գացողը կապի՛կ է, այն եկողը էշ-աւանա՛կ է, այս կեցողը կովո՛ւն մէկն է…

– Իսկ մե՞նք ով ենք, մենք ի՞նչ պիտի ըլլանք:

– Դուք հրեշտակնե՛ր էք, եւ կրնաք ըլլալ` ի՛նչ որ դուք ուզէք ըլլալ…

Ու յանկարծ` մանուկներէն մէկը.

– Մամա՛, ես կ՛ուզեմ կապի՛կ ըլլալ:

Պտղածառ

ՄԿՀ տնօրէնութենէն հրաժարումիս օրը, երբ ես վարի դաշտը իջած` կարգադրութիւններ կ՛ընէի մեր նոր տնկած ձիթենիի ծառերուն մասին, քաղաքէն բարեկամ մը, որ այդ պահուն այցի եկած էր, ցեխոտ հողերու մէջէն ինծի մօտենալով` դիտել տուաւ.

– Դուն վաղը ամիսէ մը այստեղ չես. ի՞նչ տերտի ես ինկեր նոր ծառեր տնկելու…

Այդ երեկոյ ես օրագրութեանս մէջ գրեր եմ, ԳՇ., 16/6/59.

«Եթէ նոյնիսկ ըսուէր ինծի, թէ վաղը աշխարհ պիտի կործանի, ես դեռ այսօ՛ր ալ պիտի տնկէի նոր մէկ պտղածառ:

«Ծառ մը մէկ օրուան ծնունդ չէ, այլ` արդիւնք երկար ժամանակի եւ աշխատանքի: Ոչ ալ ծառ մը զայն տնկողին վայելքին համար է, այլ ան իր ծաղիկն ու պտուղը պիտի տայ ապագայ սերունդներուն:

«Ուրեմն հիմա՛ է ծառ տնկելու ժամանակը:

«Բայց կեանքի ողբերգութիւններէն մէկն է այս, թէ ո՛չ մէկ մշակ կրցած է իր կենդանութեան օրերուն տեսնել իր աշխատանքին լրումը, ծրագիրներուն իրականացումը: Գործին շատը թողուցած է իր յաջորդներուն, որոնք աւելցած հաւատքով ու եռանդով յառաջ տարած են սկսուած գործը եւ զայն հասցուցած, երբեմն, շատ աւելի արդիւնքի, քան որ գործը սկսողը երեւակայած էր, կամ երբեմն` զայն լքած, ուրի՛շ մէկ երազի հետեւած»:

Արդ, ես կեանքի փորձառական այս մէկ դասը սորվեցայ, եւ տակաւին շատ ուշ չէ այդ մասին վկայել.

– Մարդիկ ամէն բան կրնան ուրանալ կամ ժխտել, բայց չեն կրնար ուրանալ աշխատանքի՛ արդիւնքը: Ուստի հարկ է միայն աշխատիլ: Իսկ մարդոց նկատմամբ` միայն բարի՛ն մտածել ու բարի՛ն խօսիլ ու բարի՛ն գործել:

Ամէն վէճ կը վերջանայ, կը տեւէ միայն բարութիւնը աշխատանքին:

Որովհետեւ մարդոց վերաբերումը, գնահատանք կամ ուրացում, կապ չունի գործի եւ արդիւնքի հետ, կապ ունի միայն իրենց ներքին բնութեան հետ: Պարտէզին մէջ բոլոր տունկերը կը սնանին նոյն հողէն, քով-քովի, կը ծծեն նոյն առուի ջուրէն, կ՛արբենան նոյն արեւու ճառագայթներով, բայց ամէն մէկը տարբեր ծաղիկ ու պտուղ կու տայ, իսկ ոմանք` ոչ մէկ պտուղ, կամ միայն` փուշ ու տատասկ: Որովհետեւ ամէն մէկ տունկ ինքն իր ներքին կազմուածքով տարբեր է միւսէն եւ միայն իր բնութեան յարմար նիւթերը կը զատէ ու կ՛իւրացնէ, կեանք կ՛առնէ ու կ՛ըլլայ պտղատու կամ անպտուղ:

Պարտիզպանն է միայն, որ կը միջամտէ բոլորին: Լաւագոյն տունկերը կը պաշտպանէ, պարարտացուցիչ կու տայ անոնց ու շուրջը հող կը թմբէ, իսկ անպէտները կը փորէ, կը նետէ:

Վերելքը Շնորհքն Է Դրական Ուժերու

Իսկ հիմա, ես մեր տան փոքրիկ պարտէզին մէջ աշխատելուս, զարմանալի հակապատկեր մը նկատած եմ: Անպէտ ու կոշտ տունկերը այնքան չարքաշ եւ անպատկառ են, որ ի՛նչքան ալ արմատախիլ ընել ջանամ, անոնք նորէն ու նորէն տեղէ մը իրենց չար գլուխը կը ցցեն վեր, կը զօրանան ու կ՛աճին վերստին, դաշտ կը գրաւեն:

Մինչդեռ միւս օգտակար տունկերը` լոլիկ, պղպեղ, անանուխ կամ ելակ, այնքան նուրբ են, որ ի՛նչքան ալ խնամեմ ու ջուր տամ, շարունակ ենթակայ կը մնան խեղդուելու միւս վայրի խոտերու ու թուփերու արշաւին տակ: Չարը ինքն իր տիրապետութիւնը կը տարածէ, մինչ տեւական պաշտպանութեան պէտք ունի բարի տունկը:

Տունկե՞րը մարդոց կը նմանին, թէ՞ մարդիկ տունկերու, չեմ գիտեր: Բայց երկուքին ալ աճման մէջ զուգընթացութիւն մը կայ: Կան շատ արժէքաւորներ, որոնք, թէեւ` ազնիւ ու նուրբ եւ պտղատու, չեն կրնար արմատ տարածել ու տեղ գտնել աշխարհիս մէջ առանց խնամքի: Մինչ ուրիշներ առանց խնամքի կամ հրաւէրի` արդէն կը պարտադրեն իրենց անպէտ ներկայութիւնը:

Ու տառապող այս մարդկութեան խոր դժբախտութիւններէն մէկն է` բարձր դիրքերը գրաւուած թողուլ նեղ հայեացքով մարդոց կողմէ, ինչպէս անտէր պարտէզին կը տիրեն վայրի թուփերը: Որովհետեւ անոնք իրենց յանձնուած գործերն ալ կ՛իջեցնեն իրենց նկարագրի մակարդակին: Ինչպէս բարձր նկարագրով անձ մը կը բարձրացնէ նաեւ իր պաշտօնը եւ շուրջի մարդիկը, նոյնպէս փոքր ոգիով անձ մը իր հետ վար կ՛իջեցնէ նաեւ կեանքի ամէն արժէք ու շուրջի մարդիկը:

Օրինակ, դարերու դիմաց իբրեւ տիտան կանգնած Եղիշէ Չարենցի մը գլուխը ճզմել կրցաւ անոր եղունգը շարժող, բայց հրամանատարական դիրքի տիրացած բիրտ բռնատէր մը ու մարդկութիւնը զրկել հանճարեղ բարիքէն: Նոր փաստ պիտի չաւելցնէր վերյիշելը` Զօհրապի գլուխը քարով ճզմող վայրենին:

Բարեբախտութիւնը այն է սակայն, որ աշխատող, ստեղծագործող եւ աշխարհի յառաջդիմութեան ու խաղաղութեան նպաստ բերող տարրերը միշտ դրակա՛ն նկարագրի անձերն են:

Մարդկութիւնը ասո՛նց կը պարտի իր վայելած շնորհները եւ կառուցած քաղաքակրթութիւնը:

Բայց այս բաները ես չըսած` դուք արդէն գիտէիք, թէ հակառակ վայրէջքի ու փոսերու` յառաջդիմութիւնը կ՛ընէ իր վերելքը, շնորհիւ ստեղծագործ դրական ուժերու:

ԲԻՒԶԱՆԴ ԵՂԻԱՅԵԱՆ

12 յունիս 1969

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)