Պի.Պի.Սի.-ի Անդրադարձը Հայերու Եւ Պասքերու Ընդհանրութիւններուն

Պատրաստեց՝ ՆԱՐԷ ԳԱԼԵՄՔԷՐԵԱՆ

Միջազգային հեղինակաւոր լրատու միջոցներ եւ կայքեր պարբերաբար կ՛անդրադառնան` հայկական մշակոյթին, պատմութեան, Հայաստանի աշխարհագրական իւրայատկութիւններուն, բնութեան գեղեցկութեան: Այս անգամ «Պի.Պի.Սի.»-ի յօդուածագիր Ճասթին Քալտերոն անդրադարձած  է հայերու եւ պասքերու մշակոյթին, անոնց լեզուին եւ երկու ժողովուրդներու միջեւ եղած նմանութիւններուն:

Ն.

Զարմանալի Պատմութիւնը
Պասքերու Լեզուին

Թէեւ պասքերու լեզուն եւ հայերէնը  առաջին հայեացքով նմանութիւն չունին, բայց անոնք ունին իրարու նմանող բառեր եւ քերականական տարրեր:

Սան Սեպասթիան քաղաքի Ս. Հովիւ տաճարի մուտքէն քանի մը քայլ անդին կանգնած է երկու երեսով հողեղէն սալաքար մը: Պասքերու երկրի այս անկիւնին մէջ ատոր ներկայութիւնը տարօրինակ կը թուի: Մէկ կողմին վրայ փորագրուած է առաքելական խաչ մը, իսկ միւս կողմին վրայ` խորհրդաւոր թուացող ոչ լատիներէն տառեր: Ատոնք հաստատ Euskara չեն, ծանօթ` իբրեւ պասք,  եւրոպական առեղծուածային լեզու մը, որ  ապրող ոչ մէկ լեզուի հետ յստակ կապեր ունի:

Այս հայկական խաչքարը կեդրոնական Սան Սեպասթիանի մէջ 2017-ին տեղադրած է քաղաքի արդի հայկական համայնքը` ի յիշատակ  1915 թուականին օսմանեան թուրքերու կողմէ  հայերու զանգուածային սպանդին, որ պասքերու երկրի խորհրդարանը, Սպանիոյ հինգ խորհրդարաններէն մէկը ըլլալով, պաշտօնապէս ճանչցած է իբրեւ Հայոց ցեղասպանութիւն:

Ասիկա զարմացնող պատճառն է բարեկամութեան` երկու փոքր եւ իրարմէ  հեռու ցեղային խումբերու, որոնք կը գտնուին Եւրոպայի հակառակ կողմերը: Թէեւ անոնց լեզուները առաջին հայեացքով նմանութիւն չունին (նոյնիսկ  ձեռագիրները ամբողջովին իրարու օտար կ՛երեւին), սակայն անոնք ունին իրարու նմանող բառեր եւ քերականական տարրեր, որոնք կ՛ընդունուին հայ եւ պասք մտաւորականներու եւ ուսումնասիրողներու կողմէ:

Սպանիոյ Սան Սեպասթիան քաղաքին մէջ խաչքար մը կը խորհրդանշէ պասքերու եւ հայերու միջեւ սերտ կապերը

Երբ առաջին անգամ տեսայ հայկական խաչքարը, ես նոր եկած էի Ֆրանսայի մէջ պասքերու Պիարից շրջանէն, ուր Ակուր-հայկական (հայ-պասքեան) ընկերակցութիւնը նոյնպէս կը շեփորէ սերտ բարեկամութիւնը ակներեւօրէն իրարմէ տարբեր խումբերու միջեւ:

Աւելի՛ն. երբ ես անճարակօրէն, պայուսակս բռնած` կ՛անցնէի կոթողին առջեւէն, նշմարեցի, որ Սան Սեպասթիանի խաչքարը ծանօթ կը թուի:  Պայոնի Պասք թանգարանին մէջ, Պիարիցէն քիչ հեռու,  ես տեսած էի պասքերու միջնադարեան  գերեզմաններու կոթողներ, որոնք շատ նման էին Սան Սեպասթիանի խաչքարին վրայ գտնուող եւ արուեստի մակարդակ ունեցող  փորագրութիւններուն:

Արդեօք ասիկա զուգադիպութի՞ւն մըն է:

Բազմաթիւ հայեր կը հաւատան, որ այս նմանութիւնները զուգադիպութիւն չեն: Հակառակ այն ժողովրդային համոզումին, որ պասքերը կղզիացած մշակոյթ մըն են, հայկական ծագումի տեսութիւնը կը պնդէ լեզուական, տեղանուններու, դիցաբանական եւ նոյնիսկ DNA կապեր` հայերու եւ պասքերու միջեւ:

Թէեւ այս տեսութիւնը գոյութիւն ունէր դարեր առաջ, սակայն այդ մէկը բոլորովին վերջերս վերահաստատուած է լեզուաբան Վահան Սարգսեանին կողմէ, որ այս նիւթին մասին բազմաթիւ գիրքեր հրատարակած է եւ` ուսումնասիրութիւններ կատարած, ներառեալ` առաջին հայերէն-պասքերէն բառարանը, 2001-ին:

Ասիկա բնաբան մըն է, որ վիճայարոյց է:

Բազմաթիւ պասքերու կողմէ ընդունուած, իրենց զբօսաշրջային կայքին վրայ գտնուող տեսութիւնը այն է, որ  իրենց ցեղային-լեզուական ծագումը, արմատը անջատ է: Ասիկա կը նշանակէ, որ իրենց լեզուն եւ DNA-ը իւրայատուկ են, եւ կը կարծուի, որ ուղղակի կը սերի թափառող որսորդներէ, որոնք նորքարային ժամանակաշրջանի երկրագործներէն առաջ եկած էին այս տարածքը, տակաւին 7500 տարի առաջ:

Հայ-պասքեան տեսութիւնը հետաքրքրական դարձնողը այն իրողութիւնն է, որ անիկա հաստատուած է լեզուաբանական ուսումնասիրութեամբ մը, նախ բրիտանացի պասք լեզուաբան Էտուարտ Սփենսըր Տոճսընի յօդուածով, 1884-ին, ապա` գերմանացի բանասէր Ժոզեֆ Քարսթի ուսումնասիրութիւններով, 1928-ին: Քարսթ բացայայտեց աւելի քան 300 պասք-հայկական բառագրական, քերականական եւ ձայնական զուգորդութիւններ (տեղ, զատ):

Աւելի ժամանակակիցը Սարգսեանի համագործակցական աշխատանքն է` 1998-ին, հայ եւ պասք լեզուաբաններու հետ, որոնք ճշդած են երկու լեզուներուն մէջ գործածուող 600 բառեր, որոնք, ըստ Սարգսեանի, ներմուծուած են մետաղագործութեան եւ գիւղատնտեսութեան միջոցով, դէպի այս շրջանը հայերու հնագոյն գաղթի ժամանակ:

«Պատահական չէ, որ պասքերու լեզուն եւ հայերէնը ունին երկուորեակ շարք մը բառեր` երկրագործութեան առնչուող», գրած է Սարգսեան 2006 թուականին, «Երեւան» պարբերաթերթի իր յօդուածին մէջ, ակնարկելով  միասնաբար գործածուող բառերու. արտիկ (վայրի ոչխար), ուրթի (առու, որով ջուրը պարտէզ կ՛երթայ), գարի (Euskara-ի մէջ ` կորեկ):

Ինծի համար հետաքրքրական էր ստուգել պասք-հայերէն բառապաշարը` տեսնելու համար, թէ փոխադարձաբար հասկնալի՞ է: Ուրեմն ես  նախաձեռնեցի հարցումը ուղղել  ֆրանսական-սպանական սահմանին երկու կողմերուն վրայ գտնուող եւ Euskara լեզուն խօսողներու:

Պասքերու լեզուն եւ հայերէնը գիւղատնտեսութեան առնչուող բազմաթիւ բառեր կը բաժնեկցին

Պայոնէն դէպի Պիլպաօ` պասքերու շրջանը, ինչպէս գնացքի նստարաններէն կը տեսնուի, բնութեան բացառիկ տեսարան մըն է` ծածկուած խիտ խոտերով եւ լեռներու մշուշոտ գագաթներով:

Ասիկա այն հողն է, որ արօտավայր տրամադրած է առաջին եկուոր պասք հովիւներու եւ երկար ափամերձ գօտիներ` ձկնորսներու, որոնք երկուքն ալ աւանդութիւնները պահած են մինչեւ այսօր:

Մինչ սպանացիներուն 90 առ հարիւրը կը բնակի մեծ  քաղաքներու մէջ` երկիրը վերածելով Եւրոպայի մէջ ամէնէն անմարդաբնակ շրջաններէն մէկուն, ընդհակառակը, պասքերու սպանական շրջանի աւելի քան 2 միլիոն բնակչութիւնը տակաւին ունի գիւղական կամ քաղաքամերձ ապրելակերպ:

Գիւղական կեանքին այս ուժեղ խարիսխը ստեղծած է բազմաթիւ բարբառներ, իսկ պասքերու դպրոցներուն եւ հիմնարկներուն մէջ կը գործածեն Euskara-ն, որ  «պաթուա» կը կոչուի:

Ես ցոյց տուի Մանեքս Օտեկին` Սան Սեպասթիանի բնիկի մը, պասքերէն բառեր` Սարգսեանի ծաղկաքաղէն:

«Պասքերու լեզու է, բայց` քիչ մը տարօրինակ, խորհրդաւոր, կը թուի, որ բաւական հին է», ըսաւ ան` ակնարկելով ցանկին: «Միայն վեց բառեր այս ցանկին մէջ պաթուա են: Օրինակ` զատի (անջատ): Վստահ չեմ, թէ մնացեալը ուրկէ կու գայ: Կ՛ենթադրեմ, որ շատ հին են եւ այդ պատճառով` ինծի անծանօթ: Թերեւս ալ կորսուած են, որովհետեւ տարիներու ընթացքին փոքր բնակչութեան կողմէ չեն գործածուած»:

Ես նոյն ցանկը ցոյց տուի Պայոնի մէջ քանի մը հայ բարեկամներու, որոնց ծանօթ էր միայն մէկը` արտի (վայրի ոչխար), որպէս հին հայերէն բառ:

Գնացքներու եւ սրճարաններու մէջ, ապա ակադեմականներու եւ լեզուաբաններու հետ խօսակցութիւններէն պարզուեցաւ, որ պասքերու լեզուի եւ հայերէնի մէջ ամէնէն շատ տարածուած հասարակաց բառերը հինցած են եւ այլեւս ժամանակակից լեզուներուն մաս չեն կազմեր:

Դժբախտաբար այսօր չկան երկու այդ հին լեզուները սահուն խօսողներ, եւ Սարգսեանը, որ ինքնաշխատութեամբ սորված է Euskara-ն, յանկարծամահ եղաւ սրտի տագնապի պատճառով, 2011 թուականին, 54 տարեկանին: Ըստ անոր աղջկան` Արեւիկին, հօրմէն մնացած են  հարիւրաւոր քարտեր, որոնց վրայ` յաւելեալ հասարակաց բառեր, որոնք տակաւին պիտի հրատարակուին:

Բայց ինչպէ՞ս երկու տարբեր, առանձնացած ցեղեր, մշակոյթներ իրարու հետ կը բաժնեկցին այդքան բազմաթիւ բառեր:

Հայ եւ պասք բազմաթիւ ակադեմականներ, ներառեալ` պասք լեզուաբան Չարլզ Վիտեկէն, ինծի մատնանշեցին Պիլպաոն, ուր կը գտնուի Euskaltzaindia-ն (Պասքերու լեզուի Արքայական ակադեմիան), հեղինակաւոր մտաւորականներու հետ խօսելու պասքերու լեզուի պատմութեան մասին:

Պասքերու շրջանի մէջ հզօր խարիսխ մը գիւղական կեանքի  ստեղծած է բազմաթիւ բարբառներ

Պիլպաոյի մէջ, սակայն, իւրաքանչիւր գիտնականի հետ որ ես խօսեցայ, պաշտօնապէս մերժեց որեւէ կապ  պասքերու լեզուի եւ Կովկասի ժողովուրդներու հետ (ներառեալ` հայեր կամ վրացիներ):

Զաւիէ Քինթանա` Euskaltzaindia-ի ընդհանուր տնօրէնը, ինծի ըսաւ, որ Սարգսեանին ցանկը «կազմուած է  ժամանակակից տարբեր բարբառներէ շատ պատահականօրէն ընտրուած բառերով, որոնք վստահաբար դարեր առաջ պասքերու դրացի  լատիներէնէ եւ այլ հին լեզուներէ  փոխ առնուած են,  եւ ասիկա անվաւեր կը դարձնէ համեմատութիւնը»:

Ան պնդեց, որ որպէսզի այսպիսի ուսումնասիրութիւն մը յաջող կերպով գտնէ հասարակաց արմատներ, համեմատութիւնները պէտք է կատարուին երկու լեզուներու հին կազմերու միջեւ: Ասիկա դուրս պիտի ձգէ այլ լեզուներէ փոխ առնուած բառերը, պասքերու լեզուի պարագային` լատիներէն, իպերեան, սելթիպերեան եւ այլն, իսկ հայերէնի պարագային` արաբերէն, թրքերէն, ասորերէն եւ այլն: Հին լեզուները համեմատելը յաճախ կախեալ է  շատ փոքր չափի հնագիտական նմուշներէ, եւ ասիկա կը նշանակէ, որ ամբողջական պատկեր մը ունենալը յաճախ անկարելի է»:

Նոյնիսկ եթէ լեզուական առնչութիւն մը գտնուի, ի վերջոյ, երկու ժողովուրդները իրարու  կապող կայուն  ապացոյցները կը բացակային:

«Միակ յարաբերութիւնը այս երկու ժողովուրդներուն միջեւ քանի մը բառերու նմանութիւնն է», ինծի ըսաւ պասք հնագէտ Մերթխէ Ուրտեկա: «Հնագիտական փաստ մը չկայ պասքերու երկրի եւ Նաւարայի մէջ հայերու ներկայութեան», աւելցուց ան:

Մերթխէ Ուրտեկա: «Հնագիտական փաստ մը չկայ պասքերու երկրի եւ Նաւարայի մէջ հայերու ներկայութեան

Ասիկա զիս վերադարձուց հոն, ուրկէ սկսած էի` անկարող գտնելու երկու ցեղային խումբերու միջեւ կապի փաստ մը, թէեւ տակաւին համոզուած չեմ, որ երկու լեզուներու հարիւրաւոր բառեր բաժնեկցիլը զուտ զուգադիպութիւն է:

Առայժմ կը թուի, թէ պասքերու ծագումի  պատմութիւնը կը շարունակէ մնալ Եւրոպայի ամէնէն մեծ առեղծուածներէն մէկը. աշխարհի մէջ  յայտնաբերուած եւ մասամբ նկարագրուած հազուագիւտ գանձ մը, որ կը սպասէ ի վերջոյ զինք ճեղքող, բացողին:

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)