50 Տարի Առաջ (4 Յունիս 1969)

Մերձաւոր Արեւելքի
Տագնապը

Երկու տարիէ ի վեր Մերձաւոր Արեւելքի խնդիրները միջազգային բռնկուն վիճակ մը ստացած են:

Արաբեւիսրայէլեան պատերազմը եւ արիւնալի ընդհարումները պատերազմական դրութիւն մը ստեղծած են աշխարհի այս մասին մէջ եւ կը զբաղեցնեն մեծ եւ փոքր պետութիւնները: Արեւմուտքի եւ Արեւելքի գլխաւոր պետութիւններուն հակամարտութիւնները բացայայտ են: Արաբներն ու հրեաները այդ հակամարտութեանց շրջապտոյտին մէջ իրենց կացութիւնը ամրացնելու եւ իրենց պահանջները իրականացնելու կը ձգտին:

Հրաբխային այս կացութիւնը ապրող արաբական պետութիւններու սահմաններուն մէջ կ՛ապրի հայ հոծ բազմութիւն մը եւ  համակիր կը մնայ արաբ ժողովուրդին, որուն ծոցին մէջ հիւրընկալուած է, ահա, յիսուն տարիներէ ի վեր: Քաղաքացի է եւ իր քաղաքացիական պարտականութիւնները կը կատարէ լիովին: Արաբական երկիրներուն մէջ հայերու այս ուղղամիտ ընթացքը շատ յաճախ գնահատուած է թէ՛ պետական շրջանակներու կողմէ եւ թէ՛ մամուլի էջերէն: Հայկական զանգուածները միջազգային այս լայնածաւալ իրարանցումին մէջ դեր մը չունին կատարելիք: Կը մնան հաւատարիմ քաղաքացիներ եւ ամէն կերպ կ՛օժանդակեն իրենց պատկանած պետութեանց վերելքին:

Այս համառօտ բնորոշումով կը փակեմ յառաջաբանի տեղ բռնող այս քանի մը տողերը` անցնելու համար Մերձաւոր Արեւելքի պատմական կնճիռին, որ ահա հարիւր յիսուն տարիներէ ի վեր դրուած է քաղաքական աշխարհի սեղանին: Բազմաթիւ փուլերէ անցնելով` լուծուած են շարք մը խնդիրներ, եւ սակայն Արեւելեան հարցը կը մնայ մեծ պետութիւններու հակամարտութեանց բռնկուն թատերաբեմին վրայ: Երբեմն ժամանակաւոր խաղաղութեամբ, երբեմն ալ արիւնալի բախումներով` հրաբխային իր յատկութիւնը կը պահէ:

Արաբեւիսրայէլեան հակամարտութիւնները երկու տարիէ ի վեր միջազգային կեանքը ծանրօրէն զբաղեցուցին: Այդ ժամանակաշրջանին մեծ պետութիւններու հակամարտ շահերն ալ դրսեւորուեցան: Միացեալ ազգերու բեմը եւ այդ բեմէն դուրս եղած բանակցութիւնները ցոյց  տուին խնդրին ծանրութիւնը, որ մինչեւ այսօր աշխարհի խաղաղութեան սպառնալիք մը դարձած է:

Երեւոյթներէն դատելով` ժամանակաւոր խաղաղութեան գետին մը թերեւս գտնուի: Բայց կիսամիջոցէ մը անդին պիտի չանցնի:

Ինչո՞ւ:

Արեւմուտքի եւ Արեւելքի հակադիր ուժերը այսօր գրեթէ հաւասարազօր դիրք մը կը գրաւեն Մերձաւոր եւ Միջին Արեւելքի խնդիրներուն եւ վերիվայրումներուն մէջ: Աւելի շատ սպասողական են, քան` վճռական: Կործանիչ պատերազմի մը վախը կը կաշկանդէ երկու ճակատներն ալ: Ուրեմն, առայժմ կը մնայ ժամանակաւոր խաղաղութեան մը կարելիութիւնը, որուն կը ձգտին երկու կողմերն ալ: Այս ժամանակաւոր խաղաղութիւնն իսկ դժուար իրագործելի է, նախ` անոր համար, որ արաբական աշխարհը չի կրնար ընդունիլ, իսկ Իսրայէլը չ՛ուզեր ընդունիլ տրամաբանական լուծում մը:

Այս պայմաններուն մէջ արաբեւիսրայէլեան անանուն պատերազմը պիտի շարունակուի: Երբեմն լուռ, երբեմն բռնկուն, միշտ կացութեան շարունակութիւնը պահպանելու ակներեւ ձգտումով: Այս է Իսրայէլի քաղաքականութեան բնորոշ գիծը: Իսկ արաբական աշխարհը, յենուած իր գերազանց թիւին, նիւթական միջոցներուն ու քաջալերուած իրեն թիկունք հանդիսացող մեծ պետութիւններէն` կը ձգտի վերագրաւել այն երկրամասերը, որոնք1967-ի յունիսի կռիւներուն Իսրայէլի զէնքին ենթարկուեցան:

Ժամանակի երկարաձգումը տեւական բնոյթ մը կու տայ արաբեւիսրայէլեան խնդրին: Արիւնոտ վէրք մը, որ առանց գոցուելու` սովորական յօդացաւի կրնայ վերածուիլ:

Բայց կարող է պատահիլ, որ Չորս Մեծերու խորհրդաժողովը հարկադրէ երկու կողմերն ալ ժամանակաւոր խաղաղութեան մը, որ իր էութեամբ զինադադար մը պիտի ըլլայ: Սակայն Մերձաւոր Արեւելքի խնդիրը պիտի մնայ մտահոգութեան սեղանին վրայ` աւելի խուլ մռունչով, քան` անցեալ հարիւրամեակին:

Ինչ որ համառօտեցինք, առօրեայ  իրականութիւնն է, մեր աչքերուն առջեւ պարզուած քարտէսն է: Բայց կայ ակնյայտ իրականութիւն մըն ալ, որ իր քարտէսն ունի մեծ պետութիւններու մտքին մէջ: Այդ անյայտը Մերձաւոր Արեւելքի ամբողջական խնդիրն է, որ ահա հարիւր յիսուն տարիներէ ի վեր իր վերջնական լուծումը գտած չէ եւ հակամարտութեան հորիզոնին վրայ կը փոթորկի պարբերաբար:

Հայ մամուլը յաւակնութիւն չունի միջազգային քաղաքականութեան վրայ ազդելու իր հրապարակագրական բանաձեւումներով:

Այս տողերը գրողն ալ իր մտքէն չ՛անցըներ արաբեւիսրայէլեան հակամարտութեան մտահոգիչ խնդրին տրամաբանական թելադրանք մը ընել: Հայը այս միջազգային կնճիռներուն մէջ խօսք մը չունի ըսելիք, մանաւա՜նդ որ այդ խօսքը լսող ալ չկայ…

Բա՜յց հայը հայուն բան մը ունի ըսելիք` որպէս լուսաբանութիւն, որպէս քաղաքական վերիվայրումներու կարելի հեռանկար, որպէս ազգային ձգտումներու ակնկալելիք: Չէ՞ որ մեր ժողովուրդն ալ իր բռնագրաւուած հայրենի երկրամասերով, իր թափառայած բազմութիւններով Մերձաւոր Արեւելքի ալեկոծ ծովուն մէջ կը գտնուի:

Այս քանի մը կարծիքները ուղղուած են միայն հայ մարդուն, հայ երիտասարդութեան, որպէսզի աւելի ամրապնդուի իր պատմական դատողութիւններուն մէջ: Հայ մարդը համոզուած պիտի ըլլայ, որ Մերձաւոր Արեւելքի խնդիրները պարբերաբար պիտի բռնկին եւ ժողովուրդները իրարու դէմ պիտի լարեն, այնքան ատեն որ Հիւանդ մարդը (Թուրքիան) արմատապէս իր հիւանդութենէն չէ բուժուած:

Ծանօթ է Հիւանդ մարդու այս պատմութիւնը հարիւր յիսուն տարիներէ ի վեր: Ու մեծ պետութիւնները այս «հիւանդը» գործողութիւններու ենթարկեցին 1828-էն սկսեալ: Մէկ դարու վերիվայրումներէն ետք հիւանդ Թուրքիայէն բաժնուեցան երկու միլիոն քառ. քմ տարածութեամբ երկրամասեր եւ ժողովուրդներ: Եւ սակայն հիւանդը մնաց հիւանդ, ու շահագրգիռ պետութիւններն ու հակամարտութիւնները շարունակուեցան: Մենք ա՛յսօր այդ տագնապը կ՛ապրինք: Տագնապ ունին նաեւ մեծ պետութիւնները, որոնք շատ լաւ գիտեն, թէ ո՛ւր  է թաքնուած հրաբուխը:

Երբ 1920-ին Սեւրի դաշնագիրը կը ստորագրէին աշխարհի բախտը տնօրինողները, շատ լաւ գիտէին, որ Հայաստանի ազատագրումով եւ Քիւրտիստանի մը կազմութեամբ, թուրք ժողովուրդը պիտի ամփոփուի իր բնական հունին մէջ, եւ վերջ պիտի գտնեն հարիւրամեայ հակամարտութիւններն ու դաւադրութիւնները, որոնցմէ, վերջին հաշուով, մեծ մրցորդները տուժեցին: Ահա՛ մօտ յիսուն տարիներէ ի վեր լուծուած խնդիրները մնացին անգործադրելի ու Հիւանդ մարդը մնաց հիւանդ եւ իր հիւանդութեամբ վարակեց Մերձաւոր Արեւելքը: Մեծ պետութիւնները խօլ արշաւանքի մէջ մնացին մինչեւ այսօր, անզօր` մնայուն խաղաղութիւն մը իրագործելու:

Երկու տարիէ ի վեր մամուլին հետեւողները գիտեն, թէ աշխարհը ի՜նչ տագնապներէ կ՛անցնի: Արեւելքն ու Արեւմուտքը իրարու հակամարտ են, բայց վտանգին առջեւ` նաեւ խոհեմ, որովհետեւ կը գիտակցին, թէ Մերձաւոր Արեւելքը բազմաթիւ պատերազմներու պատճառ դարձած է ու կրնայ դառնալ կրկին: Բայց այսօր պատերազմը կործանարար է, մասնաւորաբար` մեծերուն համար:

Խորհրդային Միութիւնը եւ Ամերիկան, ու նաեւ իրենց հետ` Անգլիան ու Ֆրանսան, մինչեւ չազատագրուին Թուրքիան օգտագործելէ, միշտ վտանգաւոր փուլերէ պիտի անցնի իրենց քաղաքական վարքագիծը, ուղի մը, որ ժայթքող հրաբուխներու վրայէն կը թաւալի:

Երբ Հայաստանի եւ Քիւրտիստանի հողերը ազատագրուին, Մերձաւոր Արեւելքի ալեկոծ ծովը պիտի հանդարտի եւ բազմաթիւ առկախ խնդիրներ կարելի պիտի ըլլայ կարգադրել խաղաղ ճանապարհով:

ԱՅՍ Է ԲԱՆԱԼԻՆ:

Այդ պնդումս չի բխիր հայու ձգտումներէն միայն, այլ պատմական իրողութիւններու լոյսին տակն է, որ այս համոզման եկած եմ եւ շատ յաճախ` կարծիքս արձանագրած:

Մենք քաղաքական խնդիրները լուծելու հրամայականը չունինք, լուսանցքին վրայ ենք եւ մեր ձայնը չի լսուիր: Սակայն ապրող հայութիւնը ապագային առիթը պիտի ունենայ հաստատելու պատմութեան երկաթէ տրամաբանութիւնը:

Կ. ՍԱՍՈՒՆԻ

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)