50 Տարի Առաջ (28 Մայիս 1969)

Խմբագրական

Մայիս 28

Հազիւ երեք տարի անցած էր «Վարդահեղեղ արշալոյսը» աւետող բանաստեղծին նահատակութենէն: Երեք տարի` մահուան կարաւաններէն, որոնք քալեցին տառապահար ցեղի մը գողգոթան:

Երեք տարի, բայց` որքա՜ն սուգ ու աւեր Հայաստան աշխարհին մէջ, կոտորած, աքսոր ու հալածանք: Հնչած էր ժամը հայ ժողովուրդին համար, հասած էր պատմակշիռ որոշումի վայրկեանը, երբ վճիռը պիտի արձակուէր մարդոց ու պատմութեան առջեւ:

Ժողովուրդներու կեանքին մէջ կան պահեր, երբ նահանջի բոլոր ճամբաները կը կտրուին, կը սկսին ճգնաժամը, գոյութեան կռիւը, որուն ելքէն կախում ունի ամբողջ ցեղի մը ապագան: Այդ պահերուն, ճշմարտութեան այդ գերագոյն ժամուն, եթէ այդ ժողովուրդը իր մէջ գտաւ գոյատեւելու, ճակատագրի հարուածներուն տոկալու անհրաժեշտ կամքը, ներքին ուժականութիւնը, բոլոր հարուածները կը վրիպին իրենց թիրախէն, ու երբ փոթորիկը կ՛անցնի, Սասունցի Դաւիթին պէս կը կանգնի յաղթահասակ` իր կենդանութիւնը կոթողելով աշխարհին առջեւ:

Յիսունեւմէկ տարի առաջ հայութիւնը գտնուեցաւ ճիշդ այդ կացութեան մէջ: Թշնամին իրագործած էր իր հայաջինջ ծրագիրներուն մեծ տոկոսը ու կը պատրաստուէր վերջնական հարուածը տալու այն ժողովուրդին, որ հակառակ վեց դարերու ստրկութեան` տնտեսական, մշակութային եւ իմացական արժէքներու մարզին մէջ կը գերազանցէր հայկական քաղաքներու եւ գիւղերու մէջ թուրանական իր բնազդները աճեցնող թուրքը:

Այդ օրերուն անկախութեան կամ ազատագրութեան ծրագրեալ կռուի խնդիր չկար հայութեան առջեւ, այլ կար ու կը մնար վճռական գոյամարտի մը, գոյութեան կռուի մը վերջին կարելիութիւնը: Կա՛մ պէտք էր բնաջնջուիլ, ենթարկուիլ թուրք-թաթարական հրէշային ծրագիրներու վերջին հարուածին` անով ստորագրելու համար մեր հաւաքական կոտորածին վճիռը, եւ կա՛մ ցցուիլ մահուան դէմ` «իմացեալ մահով անմահանալու» մեր դարաւոր հաւատքով:

Գերիրական այդ պահուն, երբ փրկութիւնը հրաշքի պէս բան մը պիտի ըլլար, հայ ժողովուրդը, առանց դաւանանքի եւ հանգանակներու խտրութեան, ծառացաւ վերահաս վտանգին, ստոյգ անէացումին դէմ, եւ Դրոներու, Սիլիկեաններու, Արամներու առաջնորդութեամբ, վեց դարերու ստրկութեան դէմ պոռթկաց ազատ ու անկախ ապրելու իր հրեղէն կամքը:

Աշխարհը զարմացնող, թշնամին շշմեցնող ահաւոր պոռթկումը դարձեալ կեանքին վերադարձուց մեր ժողովուրդը` զայն վերստին դարձնելով անմահութեան ճամբաներուն յաւիտենական ճամբորդը: Հայ ժողովուրդը ազատագրուեցաւ, Հայաստան անկախացաւ, ունեցանք հայրենիք, ունեցանք պետականութիւն, բանակ ու այդ բոլորին վրայ ծածանող դրօշ Եռագոյն:

1918-ի մայիսեան օրերուն, հայութեան ծոցէն ծնած հսկաներու փաղանգ մը, մեր նահատակներուն տեսիլքով, վահագնացաւ Ղարաքիլիսայի, Սարդարապատի եւ Բաշ Ապարանի ճակատամարտերուն:

Մեր անկախութիւնը ծնաւ «Մահ կամ ազատութիւն» նշանաբանէն: Մայիս 28 լոյսի այն ժայթքն էր, որ Արարատեան աշխարհի ահաւոր երկունքէն ետք մեր իրականութիւնը ողողեց յաւիտենական փառքով: Արիւնով, օրհասական պայքարներով, ճակատ ճակատի անհաւասար կռիւներով խլուած  վերակենդանութիւն մը, որ մեր ներկայի ու ապագային խարիսխը կը կազմէ:

Ներկայի՛ս. փա՛ստ Սարդարապատի յուշարձանը, որ այսօր, յիսնամեայ ուրացումէ մը ետք, իր արժանաւոր տեղը գտած է մեր հայրենիքի կենդանի իրականութեան վրայ, հինգ տասնամեակ վառ մնալէ ետք ժողովուրդի հոգիին մէջ:

Ապագայի՛ն. որովհետեւ, Հայ դատին, հայ ժողովուրդի արդար իրաւունքներուն ճամբան կ՛անցնի մայիս 28-էն եւ անոր պսակումը հանդիսացող արիւնագիր այն մուրհակէն, որ կտակի մը նուիրականութիւնը ունի մեզի համար:

Այս հիմնական ճշմարտութիւնը եղաւ մեր համոզումը, նոյնիսկ` ամէնէն մռայլ օրերուն: Այսօր նոյն ճշմարտութեան լոյսին բացուած կը թուին բոլոր անոնք, որոնք տասնամեակներ շարունակ փորձեցին ուրացումի մրցանիշներ կոտրել, ապրեցան հայոց պատմութեան լուսանցքին վրայ, իրենց ականջները գոցեցին այդ պատմութեան ձայնին` ընդհանրական ապրումներուն անհաղորդ մնալու կամաւոր զրկանքով մը:

Վաղը, կասկած չունինք, մայիս 28-ի պատմական նշանակութիւնը իր ամբողջական արժէքով ըմբռնելի պիտի դառնայ բոլորին: Հայութիւնը, իր բոլոր հատուածներով, պայքարի դրօշ պիտի դարձնէ մեր նորագոյն պատմութեան այդ հրաշք-թուականը` իբրեւ անտեղիտալի պահանջատէրը արդար Դատի մը, որուն լուծումը պայմանաւորուած է միացեալ, ազատ ու անկախ Հայաստանի հանգանակով:

Նոր Սկիզբ

Լա՛ւ որ կարգ մը բառեր ստեղծուած են, լա՛ւ որ հրաշք բառը կայ, այլապէս բազում երեւոյթներու առջեւ անմխիթար պիտի մնար մարդուն հոգին:

Այդ բազում երեւոյթներէն մէկը Սարդարապատի դէպքն է անպատճառ, որուն իրադարձութիւնները որքան ալ ծանօթ ըլլան մեզի, ընդգծենք դերակատարներուն հարիւրապատկուած կորովը, լուսահեղեղ իմաստութիւնն ու սխրագործութեան անօրինակ տենդը, չափով մը նորէն անիմանալի կը մնայ արեւու լոյսին չափ պայծառ այդ իրականութիւնը, եւ եղածը հրաշքով բացատրելու յափշտակութեան մը անձնատուր կ՛ըլլայ մարդ:

Սարդարապատէն քառորդ դար առաջ Կարմիր Սուլթանը կոտորածներով փորձեց մնացորդացը վերածել ստրուկներու մթին զանգուածի մը: Երեք տարի առաջ արիւնռուշտ Թալէաթը յաւակնեցաւ սուլթանին կէս ձգածը ամբողջացնել` ամբողջ ցեղին մահը հրամանագրելով եւ 1918-ին սուլթանին եւ Թալէաթին արիւնէն սերած երրորդ արիւնարբուն եկաւ տապանաքար դնել զինքը նախորդող գիշատիչներուն կողմէ արիւնաքամ եղած ժողովուրդին վրայ, բայց ոտքը դպաւ ապառաժներուն, ապառաժեայ կարծրութեամբ հսկաներ ելան իր հորդաներուն դէմ, ամբողջ ժողովուրդ մը ապառաժացած` դիմադրեց թշնամիին եւ խորտակելէ ետք անոր կամքը, ապառաժի վրայ դրաւ իր պատմութեան նոր հիմերը: Այսինքն`

«Կոտորած, կոտորած, կոտորած» եւ կոտորեալներու հրաշափառ յարութիւն, քով քովի, գրեթէ միաժամանակ:

Այսինքն` հրաշք: Թերեւս` բացառիկ անձերու հրաշագործութիւն:

Որովհետեւ ժողովուրդ մը մէկ օրէն միւսը մարտական տրամադրութիւններ ու ռազմական ընդունակութիւններ չի ցուցաբերեր, մեր ժողովուրդը նախորդող դէպքերո՛ւն կը պարտի մայիսեան իր փառքը: Սարդարապատի, Ղարաքիլիսէի եւ Բաշ Ապարանի հերոսամարտերը յեղափոխական մեր մօտիկ անցեալի խոյանքներուն ուղղակի շարունակութիւններն էին, մեր ռազմական փորձերուն ընդլայնուած արտայայտութիւնները: Արամը, Սիլիկեանը, Դրոն, Ռուբէնը, Մուշեղն ու Մանուկը եւ գործողութիւնները վարող հրաշագործ միւս դէմքերը հրաշիւք իմն չյայտնուեցան Հայաստանի սրտին, արեան մկրտութիւնը ստացած էին նախօրօք, թրծուած էին բազում ընդհարումներու մէջ, պատրաստ էին ճակատագրական պահուն վարել մեր նաւը ու վարեցին մեր նաւը` զինավառելով բովանդակ հայ ժողովուրդը:

Պարագաներու բերումով, ազգը խռովող մեծագոյն եղելութիւնները, Մեծ եղեռնը եւ Սարդարապատի դիւցազնամարտը ուշ հասան Հայաստանի ժողովուրդին սրտին, աւելի ուշ` մտքին, ամբողջ կէս դար սպասեցինք, որ հայրենիքի մէջ խունկ ծխեն նահատակներու յիշատակին, արդար խօսք մը ըսեն նահատակներու վրէժը փառաշուք վաստակով մը լուծած Սարդարապատի վկաներուն մասին, յիսուն տարի զուր եղաւ սպասումը, յիսուներորդ տարին պսակուեցաւ սակայն, եւ այսօր պզտիկ ուրախութիւն մը չէ հայ մարդուն համար վկայել, թէ հեղեղօրէն հոսած արիւնը հաստատած է իր ճշմարտութիւնը բոլոր հոգիներուն մէջ, հոգիները դարձած են հայրենիք կերտած սուրբերուն համար երախտագիտութեան ու պաշտամունքի խորան: Նոր երեւոյթ է ասիկա, առողջութեան նոր նշան, նոր սկիզբ` նոր յաղթանակներու…

Պ. Ս.

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)