Արցախի Արտաքին Գործոց Նախարարութիւն. «Ազրպէյճան Յամառօրէն Կը Փորձէ 1993-ի Արցախի Վերաբերեալ ՄԱԿ-ի Ապահովութեան Խորհուրդի Բանաձեւերը Ներկայացնել Իբրեւ Տագնապի Լուծման Իրաւական Հիմք»

Ազրպէյճանական իշխանութիւններուն կողմէ բանակցութիւններու ձեւաչափի եւ ղարաբաղեան տագնապի լուծման իրաւական հիմքերուն շուրջ շարունակուող շահարկումներուն առնչութեամբ մեկնաբանութիւն ներկայացուցած է Արցախի Հանրապետութեան արտաքին գործոց նախարարութեան Տեղեկատուութեան եւ հասարակութեան հետ կապերու վարչութիւնը` անհրաժեշտ նկատելով կարգ մը դիտարկումներ կատարել, որպէսզի իրականութիւնները լուսարձակի տակ բերուին:

Ստորեւ` մեկնաբանութեան ամբողջութիւնը:

«Ազրպէյճանական իշխանութիւնները յամառօրէն փորձում են 1993 թուականին Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) վերաբերեալ ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհրդի կողմից ընդունուած բանաձեւերը ներկայացնել որպէս Ազրպէյճանա-ղարաբաղեան հակամարտութեան կարգաւորման իրաւական հիմք: Նման մօտեցումն Ազրպէյճանի կողմից այդ փաստաթղթերի կամայական մեկնաբանման ակնառու օրինակներից է:

Այս առումով հարկ է նշել, որ յատկապէս` միջազգային խաղաղութեանը վտանգ չներկայացնող տեղական հակամարտութիւնների կարգաւորման համար ՄԱԿ-ի Կանոնադրութեամբ նախատեսւում է դիմել, առաջին հերթին, տարածաշրջանային կազմակերպութիւններին: Այս մօտեցմամբ էր առաջնորդւում ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհուրդը նաեւ Ազրպէյճանա-ղարաբաղեան հակամարտութեան հարցում` ի սատարումն ԵԱՀԽ/ԵԱՀԿ-ի ջանքերին ձեռնպահ մնալով ուղղակի միջնորդական նախաձեռնութիւններից, ինչն ուղղակիօրէն ամրագրուած է բանաձեւերում: Հէնց այս պատճառով էլ ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհուրդի կողմից Ազրպէյճանա-ղարաբաղեան հակամարտութեան կարգաւորման չափանիշներ կամ սկզբունքներ չեն սահմանուել: ՄԱԿ-ի եւ ԵԱՀԿ-ի միջեւ համագործակցութեան մասին ՄԱԿ-ի Ընդհանուր ժողովի բանաձեւերում, ինչպէս նաեւ ՄԱԿ-ի Գլխաւոր քարտուղարների յայտարարութիւններում արտայայտուած միջազգային հանրութեան դիրքորոշման համաձայն, Ազրպէյճանա-ղարաբաղեան հակամարտութեան քաղաքական կարգաւորման հարցը գտնւում է ԵԱՀԿ-ի իրաւասութեան ներքոյ, որը Միացեալ Նահանգներին, Ռուսաստանին եւ Ֆրանսային է յանձնել միջնորդական առաքելութիւն իրականացնելու լիազօրագիր:

Բացի այդ, ինչպէս եւ ցանկացած փաստաթուղթ, ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհուրդի բանաձեւերը չեն կարող դիտարկուել ժամանակի համաթեքսթից եւ դրանց ընդունման հանգամանքներից դուրս: Բոլոր չորս բանաձեւերն ընդունուել են աշխուժ մարտական գործողութիւնների շրջանում` նպատակ ունենալով վերջ դնել պատերազմին եւ սկսել քաղաքական երկխօսութիւն` հակամարտութիւնը բացառապէս խաղաղ ճանապարհով, բանակցութիւնների միջոցով կարգաւորելու նպատակով, ինչպէս դա պահանջում է ՄԱԿ-ի Կանոնադրութիւնը: Այն փաստը, որ 1994 թուականին մայիսի 12-ին Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղի), Ազրպէյճանի եւ Հայաստանի միջեւ կրակի եւ ռազմական գործողութիւնների լիակատար դադարեցման մասին անժամկէտ համաձայնագրի ստորագրումից յետոյ ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհուրդն այլեւս Արցախին առնչուող բանաձեւեր չի ընդունել, նոյնպէս հաստատում է, որ այդ կառոյցը չի զբաղուել Ազրպէյճանա-ղարաբաղեան հակամարտութեան քաղաքական կարգաւորման հարցով:

Անհրաժեշտ է յատուկ ընդգծել, որ ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհրդի բանաձեւերը չեն իրականացուել հէնց Ազրպէյճանի դիրքորոշման պատճառով, որը կտրականապէս հրաժարւում էր ժամանակին եւ լիարժէք կերպով իրականացնել բոլոր բանաձեւերի հիմնական պահանջը` կրակի, բոլոր ռազմական եւ թշնամական գործողութիւնների անյապաղ դադարեցում: Առաջին բանաձեւի ընդունման պահից մինչեւ 1994 թուականի մայիսին կրակի դադարեցման մասին անժամկէտ համաձայնագրի ստորագրումն անցած մէկ տարուայ ընթացքում ազրպէյճանական կողմը բազմիցս խախտել է ժամանակաւոր զինադադարի մասին պայմանաւորուածութիւնները կամ հրաժարուել երկարաձգել դրանք: Խաղաղութիւն երաշխաւորելու եւ իրեն ռազմական գործողութիւնների դադարեցման պարտաւորութիւններով կաշկանդելու չկամութեան խորապատկերին ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհուրդի բանաձեւերին պաշտօնական Պաքուի յղումները ռազմական առաւելութեան հասնելու նպատակ էին հետապնդում` պատերազմը շարունակելու համար:

Բացի այդ, Արցախի եւ Ազրպէյճանի զինուած ուժերի շփման գծում իրավիճակի ապակայունացմանն ուղղուած Ազրպէյճանի նպատակամէտ քաղաքականութիւնը, վստահութեան ամրապնդման ու լարուածութեան թուլացման նպատակով միջոցներ ձեռնարկելու նրա չկամութիւնը, հայատեացութեան խրախուսումը, հրաժարումն Արցախի հետ ուղիղ բանակցութիւններ վարելուց, բոլոր հնարաւոր միջոցներով Արցախը մեկուսացնելու փորձերը, ինչպէս նաեւ մասնագիտացուած մարդասիրական կազմակերպութիւնների ներկայացուցիչների Արցախ այցերին խոչընդոտելը հակասում են ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհրդի բանաձեւերի մէջ տեղ գտած մի շարք պահանջների եւ կոչերի, մասնաւորապէս` զերծ մնալ ցանկացած գործողութիւններից, որոնք դժուարացնում են հակամարտութեան խաղաղ կարգաւորումը (բանաձեւեր 822, 853), անյապաղ դադարեցնել բոլոր ռազմական եւ թշնամական գործողութիւնները` կայուն հրադադար հաստատելու նպատակով (բանաձեւ 822), բանակցութիւններ վարել կողմերի միջեւ ուղիղ շփումների միջոցով (բանաձեւ 853), ապահովել ԵԱՀԽ Մինսքի համաժողովի անյապաղ հրաւիրում` հակամարտութեան բանակցուած կարգաւորման հասնելու նպատակով (բանաձեւ 874), տարածաշրջանում վերականգնել տնտեսական եւ ուժանիւթային կապերն ու հաղորդակցութեան ուղիները (բանաձեւ 853), ապահովել մարդասիրական օգնութեան տրամադրմանն ուղղուած միջազգային գործունէութեան անարգել իրականացում (բանաձեւեր 822, 853, 874):

Ազրպէյճանի կողմից այդ բանաձեւերի սապոթաժը եւ փորձերը` դրանք օգտագործել ամբողջովին հակառակ նպատակներին հասնելու եւ ռազմական գործողութիւնների շարունակումն արդարացնելու համար, ստեղծեցին մի իրավիճակ, որ ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհուրդն այլեւս նոր բանաձեւեր չընդունեց:

ԱՊՀ պետութիւնների ղեկավարների խորհուրդի 1994 թ. ապրիլի 15-ի յայտարարութիւնը եւ Պիշքեքեան արձանագրութիւնը, որը 1994 թուականի մայիսի 5-8-ը ստորագրուել էր Արցախի, Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի խորհրդարանների ղեկավարների կողմից, ճանապարհ են հարթել վերոյիշեալ երեք կողմերի ռազմական ղեկավարների միջեւ 1994 թուականի մայիսի 12-ին կրակի եւ ռազմական գործողութիւնների լիակատար դադարեցման մասին համաձայնագրի ստորագրման համար:

Ազրպէյճանի փորձերը` որպէս Ազրպէյճանա-ղարաբաղեան հակամարտութեան կարգաւորման հիմք ներկայացնել ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհրդի այն բանաձեւերի առանձին դրոյթները, որոնք հէնց ինքն է խաթարել 26 տարի առաջ, հակասում են բարեխղճութեան սկզբունքին: Յղում կատարելով այդ բանաձեւերին` պաշտօնական Պաքուն իրականում փորձում է հասնել արդիւնքի (ռազմական առաւելութեան ապահովում), որը հակասում է բանաձեւերի նպատակներին (հակամարտութեան բացառապէս խաղաղ կարգաւորում` խաղաղութեան եւ կայունութեան ամրապնդման նպատակով): Պաշտօնական Պաքուի կողմից ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհրդի բանաձեւերի եւ, ընդհանուր առմամբ, միջազգային իրաւունքի կանոնների ոչ համարժէք մեկնաբանման հերթական ապացոյցն է բանակցութիւններ վարելու համաձայնութիւնը որպէս ազրպէյճանական կողմի փոխզիջում ներկայացնելու փորձը: Միեւնոյն ժամանակ, վէճերի խաղաղ կարգաւորումը` ներառեալ բանակցութիւնների միջոցով, ՄԱԿ-ի կանոնադրութեան իրաւականօրէն պարտադիր պահանջ է եւ չի կարող սակարկութեան առարկայ լինել:

Բացի այդ, 2008 թուականի մարտի 14-ին Ազրպէյճանը նախաձեռնել է ՄԱԿ-ի Ընդհանուր ժողովի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ բանաձեւի ընդունում` դրանով իսկ հաստատելով, որ Անվտանգութեան խորհուրդը չի զբաղւում Ազրպէյճանա-ղարաբաղեան հակամարտութեան կարգաւորման հարցով, իսկ նրա կողմից 1993 թուականին ընդունուած 4 բանաձեւերը չեն կարող կիրառուել որպէս կարգաւորման սկզբունքներ: ՄԱԿ-ի Կանոնադրութեան յօդուած 12-ի կէտ 1-ի համաձայն, «Այն ընթացքում, երբ Անվտանգութեան խորհուրդը որեւէ վէճի կամ իրավիճակի առնչութեամբ իրականացնում է սոյն կանոնադրութեամբ իրեն վերապահուած գործառոյթները, Ընդհանուր ժողովի այդ վէճի կամ իրավիճակի վերաբերեալ չի կարող որեւէ յանձնարարական ներկայացնել, եթէ Անվտանգութեան խորհուրդը չդիմի այդպիսի խնդրանքով»: Ուշագրաւ է, որ Մինսքի խմբի բոլոր երեք համանախագահ երկրները, որոնք նաեւ ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհրդի մշտական անդամներ են, դէմ են քուէարկել Ընդհանուր ժողովի տուեալ բանաձեւին:

Անհիմն են նաեւ Պաքուի նկատառումներն Ազրպէյճանա-ղարաբաղեան հակամարտութեան կարգաւորման շուրջ բանակցային գործընթացի ձեւաչափի վերաբերեալ: Ազրպէյճանական կողմը փորձում է որպէս իր դիրքորոշման հաստատում ներկայացնել Մինսքի համաժողովի առաջին նախագահ Մարիօ Ռաֆայելլիի վաղ նամակներից մէկը` այդուհանդերձ անտեսելով ե՛ւ բանակցութիւնների ձեւաչափի շուրջ քննարկման ընդհանուր համաթեքսթը, ե՛ւ տուեալ հարցի առնչութեամբ ԵԱՀԿ-ում ընդունուած հետագայ որոշումները: Հարկ է նշել, որ 1992 թուականի սեպտեմբերի 23-ին` վերոյիշեալ նամակն ուղարկելուց ընդամէնը մէկ շաբաթ անց, Մարիօ Ռաֆայելլին նոր նամակ է յղել ԵԱՀԽ գործող նախագահ Եոզեֆ Մորաւչիքին: Նամակում Մինսքի համաժողովի նախագահն ընդգծում է, որ «Իտալիայի նախագահութիւնն անշեղօրէն հաւատարիմ է եղել եւ շարունակում է հաւատարիմ մնալ այն սկզբունքին, որ «ընտրուած եւ այլ ներկայացուցիչներ» բանաձեւը թոյլ չի տալիս խտրութիւն դնել Լեռնային Ղարաբաղի հայկական եւ ազրպէյճանական կողմերի միջեւ»: Այնուհետեւ Մարիօ Ռաֆայելլին նշում է, որ «նման տարբերակում սահմանող իրաւագրի դասակարգումն արդարացուած կը լինէր»: Նամակում ասւում է. «Հայկական ծագում ունեցող բնակչութիւնը, անշուշտ, հիմնական շահագրգիռ կողմն է հանդիսանում ո՛չ միայն այն պատճառով, որ թուով 4 անգամ գերակշռում է ազրպէյճանական ծագում ունեցող բնակչութեանը, այլեւ, քանի որ նա իրականացնում է տարածքի տէ ֆաքթօ վերահսկում, ինչպէս նաեւ հանդիսանում է սթաթիւս քոյի փոփոխման մէջ շահագրգռուած կողմ: Այսպիսով, իւրաքանչիւր անկողմնակալ դիտորդի համար նա (Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչութիւնը` Արցախի արտաքին գործոց նախարարութիւն) հանդիսանում է ազրպէյճանական կառավարութեան հիմնական զրուցակիցը»:

Հակամարտութեան հետագայ ընթացքը համոզիչ կերպով ցուցադրել է, որ Արցախը դրա հիմնական կողմերից մէկն է: Այդ մասին են վկայում նաեւ Արցախի եւ Ազրպէյճանի միջեւ անցկացուած մի շարք ուղիղ բանակցութիւնները, ներառեալ` բարձրագոյն մակարդակով հանդիպումը, ինչպէս նաեւ 1993 թուականին Ստեփանակերտի եւ Պաքուի միջեւ ուղղակի ձեռք բերուած պայմանաւորուածութիւնները` ռազմական գործողութիւնների սահմանափակման, ժամանակաւոր զինադադարի եւ դրա երկարաձգման մասին: 1993 թուականին Արցախի կարգավիճակը որպէս հակամարտութեան լիարժէք կողմ ճանաչուել է միջազգային հանրութեան կողմից, ինչն այնուհետեւ իր արտացոլումն է գտել ինչպէս ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհրդի այն բանաձեւում, որին Ազրպէյճանը յղում է անում, այնպէս էլ ԵԱՀԽ Պուտափեշտի 1994 թուականի գագաթաժողովի ամփոփիչ փաստաթղթում:

Ինչպէս մենք բազմիցս նշել ենք, համաձայն Պուտափեշտի գագաթաժողովի ամփոփիչ փաստաթղթի, հակամարտութեան կողմեր են հանդիսանում կրակի դադարեցման մասին 1994 թուականի մայիսի 12-ի պայմանաւորուածութիւնները հաստատած կողմերը:

Անհրաժեշտ ենք համարում հերթական անգամ յիշեցնել, որ 1994 թուականի մայիսի 12-ի կրակի դադարեցման մասին համաձայնագիրը ստորագրուել է Արցախի, Ազրպէյճանի եւ Հայաստանի կողմից: 1994 թուականի յուլիսի 26-27-ը Արցախը, Ազրպէյճանը եւ Հայաստանը ստորագրել են լրացուցիչ համաձայնագիր, որում վերահաստատել են «հրադադարը պահպանելու իրենց պարտաւորութիւնները` ընդհուպ մինչեւ մեծ քաղաքական համաձայնագրի ստորագրումը»:

1994 թուականի օգոստոսի 29-ին Արցախը, Ազրպէյճանը եւ Հայաստանը հանդէս են եկել պաշտօնական յայտարարութիւններով, որոնցում հրապարակայնօրէն հաստատել են կրակի դադարեցման մասին համաձայնագրերը պահպանելու իրենց պարտաւորութիւնները:

1994 թուականի օգոստոսի 31-ին Ռուսաստանի Դաշնութեան արտաքին գործոց նախարարութիւնը հանդէս է եկել յայտարարութեամբ, որում նշուած էր. «Մոսկուայում ողջունում են այս օրերին Պաքւում, Երեւանում եւ Ստեփանակերտում արուած յատուկ յայտարարութիւնները, որոնցում գոհունակութիւն է յայտնւում առ այն, որ հակամարտութեան բոլոր կողմերը պահպանում են Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ եւ հայ-ազրպէյճանական սահմանին մայիսի 12-ից Ռուսաստանի միջնորդութեամբ հաստատուած հրադադարը: Ազրպէյճանի, Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի ռազմական գերատեսչութիւնների ղեկավարների կողմից հրադադարի մասին հրամանների վերահաստատումը, հնարաւոր խախտումների մէջ մեղաւոր անձանց նկատմամբ պատժամիջոցների մասին յայտարարելը, հրադադարի դրութիւնը պահպանելու ընդգծուած վճռականութիւնը` ընդհուպ մինչեւ զինուած հակամարտութեան դադարեցման մասին քաղաքական համաձայնագրի կնքումը, մեծացնում են վստահութիւնն այն բանի հանդէպ, որ չնայած բոլոր դժուարութիւններին` Ղարաբաղում խաղաղ կարգաւորման գործընթացը կարելի է անշրջելի դարձնել»:

1994 թուականի նոյեմբերի 12-ին` հրադադարի դրութիւնը պահպանելուց 6 ամիս անց, Մինսքի խմբի գործող նախագահ Անտրես Պիւրները հանդէս է եկել յայտարարութեամբ, որում, մասնաւորապէս, նշուած է. «Գոհունակութեամբ ողջունել եմ այսօր Ազրպէյճանի, Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի առաջնորդների կողմից հրապարակուած յուսադրող յայտարարութիւնները, որոնցում նրանք կրկին վերահաստատում են հրադադարը պահպանելու իրենց աներկբայ պարտաւորութիւնները` ընդհուպ մինչեւ աւելի լայն քաղաքական համաձայնագրի ստորագրումը»: Անհրաժեշտ է նաեւ նշել, որ յայտարարութեան բնագիրը կողմերին էին առաջարկել Անտրես Պիւրները եւ Ռուսաստանի նախագահի լիազօր ներկայացուցիչ դեսպան Վլատիմիր Քազիմիրովը:

1995 թուականի փետրուարի 3-ին Մինսքի խմբի համանախագահութիւնը հրադադարի դրութեան ամրապնդման առաջարկով դիմել է Հայաստանի, Ազրպէյճանի եւ Արցախի ղեկավարութեանը: Բոլոր երեք կողմերի համաձայնութիւնը ստանալուց յետոյ միջնորդներն Ազրպէյճանին, Հայաստանին եւ Արցախին ծանուցում են ուղարկել համաձայնագրի ուժի մէջ մտնելու մասին, ինչպէս նաեւ ուղիղ անյետաձգելի կապ հաստատելու համար նշել են Պաքւում, Երեւանում եւ Ստեփանակերտում գործող կառավարական միջքաղաքային կապի հեռախօսահամարները:

Բոլոր այդ փաստերը կասկածի տեղիք չեն տալիս, որ Պուտափեշտի գագաթաժողովի ամփոփիչ փաստաթղթի` հրադադարի մասին համաձայնագիրը հաստատած կողմերին վերաբերող ձեւակերպումը ենթադրում է Ազրպէյճանը, Հայաստանը եւ Արցախը (Լեռնային Ղարաբաղը): Այդ հարցում վերջնականապէս պարզութիւն է մտցուել ԵԱՀԿ-ի գործող նախագահ, Հունգարիայի արտաքին գործերի նախարար Լասլօ Քովաչի կողմից, ով 1995 թուականի մարտի 31-ին Փրակայում կայացած ԵԱՀԿ Ղեկավար խորհրդի նիստի ժամանակ հանդէս է եկել յատուկ յայտարարութեամբ եւ «վերահաստատել կողմերի կարգավիճակի մասին ԵԱՀԿ նախորդ որոշումները, ինչը ենթադրում է հակամարտութեան մէջ ներգրաւուած երկու մասնակից պետութիւնների, ինչպէս նաեւ հակամարտութեան երրորդ կողմի (Լեռնային Ղարաբաղի) մասնակցութիւնն ամբողջ բանակցային գործընթացին, ներառեալ` Մինսքի համաժողովը»:

Հէնց այդ եռակողմ ձեւաչափով են բանակցութիւնները Մինսքի խմբի շրջանակներում շարունակուել մինչեւ 1997 թուականի ապրիլը, երբ, փաստօրէն, խափանուել են Ազրպէյճանի կողմից, որը փորձում էր որպէս կարգաւորման հիմք պարտադրել 1996 թուականի ԵԱՀԿ Լիզպոնեան գագաթաժողովին իր կողմից ներկայացուած ոչ փոխզիջումային առաջարկները:

Ուշագրաւ է, որ երբ Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ սկսեցին կայանալ բարձրագոյն մակարդակով երկկողմ հանդիպումներ, ԵԱՀԿ-ն երկկողմ զրոյցը չէր դիտարկում որպէս ԵԱՀԿ Մինսքի խմբի շրջանակներում ընթացող բանակցութիւններին փոխարինող: Մասնաւորապէս, 1999 թուականի ԵԱՀԿ Պոլսոյ գագաթաժողովի ժամանակ ԵԱՀԿ մասնակից պետութիւնները, իրենց սատարումը յայտնելով Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի նախագահների միջեւ երկխօսութեանը եւ կոչ անելով շարունակել այն, միաժամանակ յոյս են յայտնել, որ ԵԱՀԿ Մինսքի խմբի շրջանակներում բանակցութիւնները կը վերսկսուեն»:

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES
TAGS

COMMENTS

Wordpress (0)