Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

Պերլինի Վեհաժողովը  Եւ Խրիմեան Հայրիկի
Գլխաւորած Պատուիրակութեան Աշխատանքները

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Ռուս-թրքական պատերազմի աւարտէն եւ Սան Սթեֆանոյի դաշնագիրէն ետք, Պերլինի մէջ նախատեսուող վեհաժողովին Հայկական հարցը ներկայացնելու համար Ներսէս պատրիարք Վարժապետեանի նախաձեռնութեամբ եւ Ազգային ժողովի համաձայնութեամբ հայկական պատուիրակութիւն մը կազմուած էր Խրիմեան Հայրիկի գլխաւորութեամբ:

Պերլինի վեհաժողովի աշխատանքները

Ներսէս պատրիարքի պերլինեան ձեռնարկը, կը խորհրդածէ Գէորգ ծայրագոյն վարդապետ Ռուսճուքլեան,  յանդգնութիւն մը չէր, որովհետեւ Համիտի դէմ ցոյց մը չէր, այլ ընդհակառակը անիկա կը համապատասխանէր ինչպէս Անգլիոյ, նոյնպէս ալ Համիտի շահերուն, որոնք կ՛ուզէին ամլութեան մատնել Ռուսիոյ տարած յաղթանակը Սան Սթեֆանոյի մէջ եւ 16-րդ յօդուածը փոփոխութեան ենթարկել հայոց իսկ նախաձեռնութեամբ:

Վարդապետը կը շարունակէ ըսելով, որ սուլթանը եւ Բարձրագոյն դուռը մեծ խոստումներ տուին Ներսէս պատրիարքին: Բարձրագոյն դուռը արտօնեց պատրիարքին, ինք անգէտ ձեւանալու պայմանով, վեհաժողովին պատուիրակութիւն ուղարկել, որ, սակայն, պաշտօն պիտի ունենար բողոքելու ոչ թէ սուլթանին կառավարութեան, այլ քիւրտերուն դէմ: Իր անկեղծութեան մասին հաւաստիք տալու համար, Բարձրագոյն դուռը պատրիարքին կ՛արտօնէր ծածկագիր հեռագիրով հաղորդակցելու Պերլինի իր պատուիրակութեան հետ:

Իր կարգին Արշակ Չոպանեան կը խորհրդածէ ըսելով, որ թուրք կառավարութիւնը որոգայթ մը լարեց` մեծ ճարտարութեամբ: Պատրաստեց կատակերգութիւն մը եւ այդ խաղին յաջողութեան մէջ կարեւոր դեր ունեցան կառավարական պաշտօն ունեցող քանի մը հայեր, որոնցմէ ոմանք` գիտակցաբար, ոմանք ալ անգիտակցաբար ծուղակը ինկան: Պատրիարքին եւ պատուիրակներուն ծածկագիրով թղթակցութիւն կատարելու արտօնութիւն տալով, թուրքը իր հայ էֆենտիներուն միջոցով պիտի իմանար Ներսէս եպիսկոպոսի ամէն մէկ շարժումը, որ արտաքուստ` գործելու բացարձակ ազատութիւն տալու ձեւը կ՛առնէր, եւ պատրիարքը խաբուեցաւ. իրեն հետ խաբուեցան իր խորհրդականները:

* * *

Խրիմեան Հայրիկ, իրեն թարգման եւ քարտուղար ունենալով Մինաս Չերազը, 8 (20) մարտ 1878-ին Պոլիսէն ճամբայ ելաւ եւ հասաւ Հռոմ:

Հռոմի մէջ Հայրիկ այցելեց Իտալիոյ արտաքին գործոց նախարար կոմս Լուիճի Քորթիի եւ անոր ներկայացուց հայն ու Հայաստանը:

Հայրիկ ըսաւ. «Հայերը իրաւունք ունին սպասելու, որ իրենց պահանջները կատարուին, վասնզի արդի Ասիոյ մէջ ամէնէն աւելի քաղաքակիրթ ժողովուրդն են: … Իտալիա կարո՞ղ է ըմբռնել թէ որքան պիտի ծաղկի հայ ազգը. երբ ստանայ այն ընտիր եւ արդար վարչութիւնը, զոր կը պահանջէ այսօր:… Եւրոպայի դիմելով Հայաստան կ՛ըսէ. օգնեցէք ինձ, որպէսզի վերականգնիմ, գործադրեցէք զիս` որպէսզի ասիական աշխարհին մէջ ծաւալէք քրիստոնեայ Եւրոպայի քաղաքակրթութիւնը»:

Կոմս Քորթի խոստումներ շռայլեց Հայրիկի:

Հռոմէն Հայրիկ մարտ 19 (31)-ին անցաւ Փարիզ, ուր հանդիպում ունեցաւ Ֆրանսայի արտաքին գործոց նախարար Ուիլիըմ Հենրի Վատինկթոնի, ինչպէս նաեւ Նուպար փաշայի հետ:

Նուպար փաշա «Հայկական ինքնավարութեան» ծրագիրը մշակեց եւ Հայրիկի թելադրեց ապահովել Անգլիոյ հովանաւորութիւնը:

Հայրիկ 11 ապրիլին Փարիզէն անցաւ Լոնտոն: Հայանպաստ տրամադրութիւն ստեղծելու համար Լոնտոնի հայերը «Հայաստան եւ Լիբանան» խորագրեալ գրքոյկը հրատարակեցին, ներկայացնելով Լիբանանի քրիստոնեաներուն յառաջդիմութիւնը եւ բարեկեցութիւնը եւ հայոց թշուառութիւնն ու տառապանքները: Հիմնուեցաւ Անգլեւհայկական միութիւնը: Հրապարակային հաւաքոյթներ եւ բանախօսութիւններ կազմակերպուեցան: Կլատսթոն, Ճէյմս Պրայս եւ լորտ Քարնարվըն հայանպաստ կեցուածք ցոյց տուին:

Խրիմեան Հայրիկ այցելեց պետական դէմքերու, որոնց շարքին` լորտ Տերպիի (որ նոր հրաժարած էր արտաքին գործոց նախարարի պաշտօնէն) եւ անոր յաջորդած` լորտ Սալիզպըրիի, եւ խնդրեց որ Պերլինի վեհաժողովին Անգլիա պաշտպանէ Հայկական հարցը: Հայկական հարցը արծարծուեցաւ խորհրդարանին մէջ: Հայրիկ այցելեց նաեւ Քէնթըրպըրիի արքեպիսկոպոս Արչիպալտ Քէմփպըր Թէյթի, որ «քրիստոնէական եղբայրութեան» սիրով մեծարեց հայոց նախկին պատրիարքը:

Հայկական հարցին առնչութեամբ լորտերու պալատին մէջ հարցապնդում կատարուեցաւ արտաքին գործոց նախարար Լորտ Սալիզպըրիի, որ պատասխանեց ըսելով.

– Հայկական հարցը նման չէ Բարձրագոյն դրան հպատակ քրիստոնեայ միւս ցեղերու հարցին: Թէեւ կրօնքով առանձին ազգութիւն մը կը կազմեն հայերը, բայց այնպէս ցրուած եւ խառնուած են թուրքերու մէջ, որ պէտք ունին մասնաւոր բարենորոգումներու, որոնց գործադրութենէն հաւասարապէս պիտի օգտուին նաեւ թուրքերը եւ քիւրտերը:

Նախարարին յայտարարութիւնը կը նշանակէր հայկական ինքնավարութեան մը սկզբունքին Անգլիոյ կողմէ մերժումը:

* * *

Խրիմեան Հայրիկ եւ Մինաս Չերազ Լոնտոնէն ուղղուեցան Պերլին, ուր հասան յունիս 1(13)-ին: Հասան նաեւ Ստեփան Փափազեան եւ Խորէն արքեպիսկոպոս Նարպէյ: Իբրեւ գերմաներէնի թարգման Փարիզէն հասաւ օրիորդ Պէյլէրեան:

Օսմանեան պատուիրակութեան մաս կը կազմէին Քարաթէոտորի, Սաատուլլահ եւ Մեհմէտ Ալի փաշաները, ինչպէս նաեւ Պերլինի օսմանեան դեսպանի խորհրդական Օհան էֆենտի Պաղտատլեան, օսմանեան լիազօրներու ծածկագիր թղթակցութեան պատասխանատու Խաչիկ Օտեան եւ ֆրանսերէն լեզուով պաշտօնական թուղթերու խմբագրող Կարապետ Գարագաշ:

Վեհաժողովին կը մասնակցէին Մեծն Բրիտանիա, Ռուսիա, Գերմանիա, Աւստրեւհունգարիա, Ֆրանսա, Իտալիա, Թուրքիա, Ռումանիա, Յունաստան, Սերպիա եւ Մոնթենեկրօ: Նախագահութիւնը ստանձնած էր Գերմանիոյ վարչապետ Օթօ ֆոն Պիզմարք: Վեհաժողովը բացուեցաւ 2(14) յունիսին:

Պերլինի վեհաժողովին եզրափակիչ նիստը

Հայ պատուիրակները նախ հանդիպում ունեցան Սաատուլլահ փաշայի հետ եւ անոր ներկայացուցին հայոց ինքնավարութեան խնդրանքը: Փաշան առաջարկեց անոնց չափաւորել իրենց պահանջները եւ գոհանալ միայն հայ կուսակալով: Ան ըսաւ. «Եթէ ձեզի համար բաւական է Հայաստանի վրայ հայ վալիի մը նշանակուիլը, կարող եմ անմիջապէս հեռագրել Բարձրագոյն դրան, որ ձեր այս փափաքը կատարէ նախքան Եւրոպայի միջամտելը»:

Հայ պատուիրակները այնուհետեւ հանդիպումներ ունեցան մեծ պետութեանց լիազօրներուն հետ եւ ամէն ջանք ի գործ դրին հայանպաստ տրամադրութիւն ստեղծելու համար: Հայկական հարցի վերաբերեալ ընդարձակ տեղեկագիրներ եւ վիճակագրութիւններ մատուցուեցան: Տեղեկագիրներուն եւ վիճակագրութիւններուն մէջ կը յիշուէին, որ «Օսմանեան Հայաստան»-ի իսլամներուն մէկ կարեւոր մասը իսլամացած հայեր են, ինչպէս ցոյց կու տան քրտական կարգ մը ցեղախումբերու անուններ. Մամգցի (Մամիկոնեան), Մանտըքլը (Մանդակունի), Սլիվանցի (Սլկունի), Ռուշկունցի (Ռշտունի). անոնց հայկական ծագման ապացոյց էին նաեւ քրիստոնէական շարք մը սովորութիւններ, որոնք պահուած էին այդ ցեղախումբերուն մէջ:

Հայկական պատուիրակութիւնը կը պահանջէր, որ «Օսմանեան Հայաստան» վարչական ամբողջութիւն մը կազմէ, որուն կառավարիչ նշանակուի հայ մը, Բարձրագոյն դրան կողմէ եւ մեծ պետութեանց հաւանութեամբ ընտրուած: Անոր պաշտօնավարութիւնը պիտի տեւէ հինգ տարի եւ պիտի գործէ վեց անձերէ բաղկացած կեդրոնական վարչական ժողովի մը գործակցութեամբ: Շրջանի եկամուտներուն քսան առ հարիւրը պիտի յատկացուի կայսերական գանձին, մնացեալը` տեղական կարիքներուն: Երկրին անդորրութեան պահպանումին համար առանձին ոստիկանական կազմակերպութիւն եւ բանակ պիտի կազմուի: Դատարանները պիտի քննեն ամբողջ ժողովուրդին դատերը: Զուտ մահմետականներու միջեւ յարուցուած դատերը պիտի քննուին շէրիի դատարաններուն միջոցով: Ժողովրդական քուէարկութեամբ պիտի ընտրուին տեղական վարչական մարմինները:

Օսմանեան լիազօրներ Քարաթէոտորի եւ Մեհմէտ Ալի փաշաներ իրենց մօտ հրաւիրեցին Խրիմեան Հայրիկն ու Նարպէյը եւ բացատրութիւն պահանջեցին իրենց կատարած դիմումներուն եւ ներկայացուցած առաջարկներուն մասին: Խրիմեան Հայրիկ պէտք եղած պատասխանները տուաւ եւ խօսեցաւ նաեւ Սաատուլլատ փաշայի հայ վալի մը կարգելու խոստումին վրայ: Օսմանեան լիազօրները յայտնեցին որ Բարձրագոյն դուռը այդ տեսակ յանձնառութիւն մը չընդունիր եւ դեսպանը պարզապէս իր անձնական կարծիքը յայտնած է: Անոնք նաեւ պահանջեցին, որ հայ պատուիրակները դադրեցնեն իրենց տեսակցութիւնները օտարներուն հետ, մինչեւ որ Քարաթէոտորի փաշա հեռագրէ Պոլիս եւ անկէ պատասխան առնէ:

Հայ պատուիրակները պատասխանեցին ըսելով որ Բարձրագոյն դուռը այս միջոցին այնքան զբաղած է, որ իր պատասխանը կրնայ ուշացնել մինչեւ վեհաժողովին փակուիլը: Եթէ հայ պատուիրակները այժմ իսկ եւրոպական պետութիւններուն չդիմեն եւ հարկ եղած ձեռնարկները չընեն, անպատճառ եւ իրաւամբ կը դատապարտուին իրենց հայրենակիցներէն: Վերջապէս, իրենք ղրկուած ըլլալով պատրիարքէն, միայն անոր հրամանով կրնան իրենց ձեռնարկէն հրաժարիլ:

Հայկական պատուիրակութեան ոգին Խրիմեան Հայրիկն էր, որ իր ուսերուն քաշած էր «դիւանագէտի ծիրանի» եւ առանց յարմարելու դիւանագիտական արուեստի ամենապարզ պահանջներուն, առանց օտար լեզու գիտնալու, իր թարգման Մինաս Չերազի հետ կ՛այցելէր դիւանագէտներուն եւ իր պարզ ու անպաճոյճ լեզուով կը պատկերացնէր Հայաստանն ու հոն ապրող տառապեալ հայութեան վիճակը:

* * *

Բարձրագոյն դուռը յունիս 21 (յուլիս 3)-ին պետական խորհուրդի հայ անդամ Աբրօ էֆենտիի միջոցով Ներսէս պատրիարքէն պահանջեց Պերլինէն ետ կանչել հայկական պատուիրակութիւնը:

Ներսէս պատրիարք Աբրօ էֆենտիին պատասխանեց ըսելով.

– Յայտնեցէք Բարձրագոյն դրան որ ան նախքան ինձ կարողանայ ստիպել յետ կանչել հայոց պատգամաւորները Պերլինէն, պէտք է կարգադրէ զիս կախել պատրիարքարանի շինութեան առջեւ: Յիսուն եւ եօթ տարի ասկէ առաջ, յունաց պատրիարք Գրիգորը բռնուեցաւ նոյնիսկ եկեղեցւոյ սեղանին մօտ եւ քահանայական զգեստով կախուեցաւ տաճարի դուռերուն առջեւ: Ես կը հետեւիմ անոր օրինակին, կ՛երթամ սեղանը, կը զգեստաւորուիմ եւ աւելի լաւ կը համարեմ անձնատուր ըլլալ դահիճներուն, քան ձգել իմ հօտը:

* * *

Մինաս Չերազ իր յուշերուն մէջ կը գրէ. «Վեհաժողովին պաշտօնական ատենագրութիւնը կը վկայէ թէ Պիզմարք յուլիս 6-ի նիստին մէջ խօսած է հայկական խնդրին վրայ, եւ անկողմնակալ կերպով: Պիզմարք կ՛արհամարհէր թուրքերը, եւ կրնար քիչ շատ համակերպիլ հայերուն, որոնց արքեպիսկոպոսները, իրենց վեհ տարազովը Արեւելքէն եկած, իր գումարած վեհաժողովին գլխաւոր զարդերն էին:

«… Ըսի թէ հայ կրօնաւորները վեհաժողովին գլխաւոր զարդերէն էին: Արդարեւ մեր հիւրերը Պերլինի ժողովուրդին վաղածանօթ եւրոպացիներ էին միայն: Դարերէ ի վեր առաջին անգամ էր, որ հայ արքեպիսկոպոսներ իրենց վեղարները դրած Արեւմուտքի արքունիքներուն ու աւագանիին կը ներկայանային։ Ներսէս պատրիարք լաւ ընտրութիւն մ՛ըրած էր Խրիմեանի եւ Լուսինեանի (Նարպէյ) պէս եկեղեցականներ նշանակելով: Անոնք հրաւիրուեցան Պերլինի դիւանագիտական բոլոր ընդունելութիւններուն: Երբ բազմամբոխ սրահներէն ներս մտնէին, կիները իրենց ոսկի ակնոցները դնելով անոնց կը նայէին իսկոյն եւ կը ջանային անոնց ներկայանալ. ոչ նուազ հետաքրքիր էին այրերը. Խրիմեանը մարմնացումն էր ասիական ծանրաբարոյութեան, զոր եւրոպացիները արժանապատուութեան գիտակցութիւն կը նկատեն իրաւամբ:

«… Թուրքերը սաստիկ կը նախանձէին հայերուն գտած պատիւը տեսնելով: Կը զգային թէ շատ կը նսեմանային անոնց քով»:

* * *

Խրիմեան Հայրիկ ամէնուրեք խօսեցաւ հայոց անվերջ տառապանքներուն, թուրքին ու քիւրտին տեւական բռնութիւններուն եւ ոճիրներուն մասին, դիմեց եւրոպացիներու խղճին, Հայկական հարցը մեծ պետութեանց լիազօրներուն ու դիւանագէտներու ուշադրութեան յանձնեց եւ արդարութիւն խնդրեց, բայց խուլ ականջներու հանդիպեցաւ:

Ստեփան Փափազեան իր յուշերուն մէջ կը գրէ որ Հայրիկ մերթ յուսահատ եւ քիչ անգամ յուսալից, ի վերջոյ խոստովանեցաւ ամենամեծ ճշմարտութիւնը. «Մարդ ինքնիրմէն պէտք է աշխատի որ փրկուի»:

* * *

Լորտ Սալիզպըրի վեհաժողովի 12-րդ նիստին առաջարկեց զբաղիլ Սան Սթեֆանոյի դաշնագիրի 16-րդ յօդուածով:

Յուլիս 8-ին, այն օրը որ վեհաժողովը պիտի զբաղէր Սան Սթեֆանոյի 16-րդ յօդուածով, հայ պատուիրակները, հաւանաբար Պոլիսէն ստացուած նոր հրահանգի մը համաձայն, օսմանցի պատուիրակներուն դիմեցին, անոնց հետ տեսնուելու եւ, եթէ կարելի է, անոնց ընդդիմութիւնը մեղմացնելու համար:

Քարաթէոտորի փաշա, որ ազգութեամբ յոյն էր, ըսաւ.

– Կարդացի ձեր թուղթերը. անոնց մէջ գտայ այնպիսի բաներ, որոնք նոյնիսկ Ռումելիի քրիստոնեաներուն պիտի չշնորհուին: Կարելի չէ Հայաստանը համեմատել հարաւային Պուլկարիոյ հետ: Հայերը կրնան խնդրել որ իրենց շնորհուի ճիշդ այն վիճակը, որ պիտի որոշուի յունական եւ այլ գաւառներու համար: Ասիկա իրենց իրաւունքն է: Ուստի ես վեհաժողովին մէջ ձեր առաջարկութեան պիտի ընդդիմանամ, թէեւ համոզուած եմ, որ Հայաստանի հայկական վարչութիւնը անշուշտ աւելի նպաստաւոր է, քան թէ մահմետական վարչութիւնը:

Բրիտանացի եւ օսմանցի լիազօրներու խմբագրած 61-րդ յօդուածը լորտ Սալիզպըրի կարդաց վեհաժողովի 15-րդ նիստին, ուր կ՛ըսուէր.

«Բարձրագոյն դուռը յանձն կ՛առնէ անյապաղ իրականացնել այն բարւոքումներն ու բարենորոգումները զորս կը պահանջեն տեղական պէտքերը հայերէ բնակուած նահանգներուն մէջ եւ երաշխաւորել անոնց ապահովութիւնը չերքէզներու եւ քիւրտերու դէմ: Անիկա այս նպատակին համար ձեռք առնուած միջոցներու մասին պարբերաբար տեղեակ պիտի պահէ պետութիւնները, որոնք պիտի հսկեն անոնց գործադրութեան վրայ»:

Պերլինի վեհաժողովը փակուեցաւ (նոր տոմարով) 13 յուլիս 1878-ին:

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)