50 Տարի Առաջ (24 Ապրիլ 1969)

Թափուր Աթոռը

Ցեղ մը ոչնչացնելով` կենսական տարածութիւններ նուաճելու եւ հզօրանալու հրէշային յղացումը ամէնուն կողմէ ու ամէնէն աւելի դատապարտուած երեւոյթն է, բայց առաջին ցեղասպանը դատելու համար երբեւիցէ եւ որեւէ տեղ ատեան չկազմուեցաւ, եւ դատախազի աթոռը թափուր կը մնայ դեռ, ինչպէս պիտի ըսէր մեծ խղճմտութեամբ  պայքարի ելած եւ Լիբանանի խիղճը մարմնացնող լիբանանցի կորովի փաստաբանը` Մուսա Փրենս:

Հեռանկարները փոխուած են հիմա ու փոխուած են շա՜տ:

Հայ երիտասարդութեան մէջ զգացուող զարթօնքի նոր շունչը, տարուած նոր աշխատանքները եւ հարցերը միջազգային լեզուներով ու միջազգային հարցերուն յարակցաբար ներկայացնելու անոնց բացայայտ կարողութիւնները կ՛ամրացնեն ա՛յն յոյսը, որ դատախազի աթոռը չի կրնար տեւաբար թափուր մնալ եւ ցեղասպան թուրքը` անպատիժ:

Այս սիւնակներուն մէջ մենք խօսած ենք Մուսա Փերեսի նպատակասլաց վաստակին մասին. խօսած ենք նաեւ Անահիտ Տէր Մինասեանի «Էսփրի» հանդէսին մէջ լոյս ընծայած եւ «Էսփրի»-ի իսկ կողմէ «սքանչելի» որակուած յօդուածին մասին: Այդ երկուքին վրայ պէտք է աւելցնել նաեւ Եդուարդ Ժախեանը, որ անցեալ տարուան նոյեմբերին, Պրիւսքէլի իրաւաբանական համալսարանի հանդիսաւոր վերամուտին արտասանեց հոյակապ ճառ մը` ցնցելով, զարմացնելով, հիացնելով հաստատութեան ողջ անձնակազմն ու հրաւիրեալ ընտրանին:

Պրիւքսելի «Ժուռնալ տէ Թրիւպինօ»-ի 9 նոյեմբեր 1968-ի թիւին մէջ երեւցաւ եւ «ինչո՞ւ, Կայէ՛ն» խորագիրը ունի Ժախեանի ճառը, որ ճառ մը չէ, հայոց պատմութեան խտացումն է, պատմութեան տրամաբանութիւնը, հիւթը, որ հանուած է մեր ծագման, արեան, աշխարհը ըմբռնելու կերպին, նկարագրի գիծերուն, քաղաքակրթութեան, արուեստին ու գրականութեան արգաւանդ ակօսներէն:

Մեր ժողովուրդը իր բոլոր հոլովոյթներուն մէջ ճանչցած երիտասարդներն են ասոնք: Ծանօթ են աշխարհի պատմութեան կարեւորագոյն  հանգոյցներուն: Գիտեն մարդոց հաշիւներուն ու հակասութիւններուն բոլոր լծակները եւ ճանաչումներու այդ ընդհանուր գումարէն կը հանեն իրենց զինաթափող տրամաբանութիւնը եւ արդարութեան վարակիչ ծարաւը:

Մենք խանդավառութեամբ կ՛ողջունենք յիշեալները եւ անոնց նմանները, որովհետեւ անոնք մեծապէս կը նպաստեն թափուր աթոռին համար հզօրագոյն անձը որոնելու մեր ընդհանուր ճիգին:

Պ. Ս.

Մեր Մեծագոյն
Փա՛ռք Վերածնող Հայութեան

Մեծ եղեռնի տարեդարձը կէս դար ետքն ալ տակաւին մեզ ազգովին կը մղէ երկիւղած ու ցաւագին ապրումներու: Ինչ որ տեղի ունեցաւ 1915 թուականին, հայոց պատմութեան մեծագոյն աղէտը կրնայ նկատուիլ` նիւթական, մարդկային, մշակութային եւ իրաւական տեսակէտէն:

Երբ ապրիլ 24 կ՛ըսենք, ամէն բանէ առաջ մեր աչքերուն առջեւ կը պատկերանան բիրերու եւ քարերու հարուածներուն տակ ջախջախուող հայ մտաւորականներու գանկեր, դէպի մահ քալող թշուառ բազմութիւններու կարաւաններ, ջարդուող  մանուկներ, երիտասարդներ ու ծերեր, արիւնոտ անապատ եւ հրկիզուող հայ գիւղեր ու քաղաքներ:

Այս բոլոր ահաւոր իրականութեան տժգոյն մէկ պատկերն է միայն, որուն յաճախանքը իր մտքին առջեւ ունի ամէն մէկ հայ` հին թէ նոր սերունդէն:

Ապրիլ 24 կը նշանակէ իսկապէս մէկուկէս միլիոն հայ զանգուածներու նահատակութիւն` չարչարալից մահով եւ դժոխային պայմաններու մէջ: Հին ու միջին սերունդին պատկանողները, մանաւանդ, երբեք պիտի չկարենան ազատագրուիլ աքսորի եւ կոտորածներու, Տէր Զօրի եւ Եփրատի ներկայացուցած մղձաւանջային ապրումներէն: Եթէ նորերուն համար այս բոլորը բառ է լոկ եւ պատմութիւն,  հիներուն կեանքին անբաժան մէկ էջը կը կազմէ, անջնջելի եւ յաւէտ խօսուն էջ մը, ուր կմախակերպ ուրուականներ կը տողանցեն, եւ ուր անմարդկային ցաւի աղաղակներ կը հնչեն միշտ:

Այսուհանդերձ, ապրիլ 24-ի աղէտը չի սահմանափակուիր մարդկային տառապանքով եւ կորուստներով: Շատ աւելի մեծ ու ծանր է հողային այն կորուստը, որ մեր ժողովուրդը ունեցաւ` կորսնցնելով իր մայր հայրենիքի ամէնէն նուիրական շրջանները:

Մեր ցաւին ու վերյիշումներուն մէջ գուցէ նուազ կ՛անդրադառնանք այս հարցին, սակայն կէս դարու ժամանակամիջոցը բաւարար է այլեւս իրատես մօտեցումով կշռադատելու աղէտին բոլոր երեսները եւ ճշդելու, թէ թուրքը իր նպատակին մէջ ո՛ւր յաջողեցաւ եւ ո՛ւր ձախողեցաւ:

Արդ, կրնանք անվարան յայտարարել այսօր, որ հայ ժողովուրդը պատմութեան բեմէն ի սպառ ջնջել ուզող թշնամին, մէկուկէս միլիոն զոհեր խլելով մեզմէ, չկրցաւ իրագործել նպատակը, որովհետեւ այսօր հայութիւնը կենդանի է` իբրեւ ազգային միաւոր ու գիտակցութիւն:

Թշնամին չարաչար ձախողեցաւ նաեւ մեր մշակոյթը բնաջնջելու իր ծրագիրին մէջ, քանի որ հայ երգը, գրականութիւնը եւ ստեղծագործ միտքը կը շարունակեն ծաղկիլ սփիւռքի զանազան տարածութիւններէն մինչեւ հայրենիք, աւելի քան կենսունակ թափով ու թռիչքով:

Ապրիլ 24-ի Մեծ եղեռնի կազմակերպութեամբ թուրքին մեզի տուած ծանրագոյն հարուածը հայկական հողերու պարպումը եղաւ: Այս շատ ցաւալի իրողութիւնը վէճէ դուրս է:

Որքան ալ ողբերգական ըլլայ` մարդկային կորուստներուն տեղը կը լեցուի տարիներու ընթացքին: Ահա, հազիւ յիսուն տարիներ անցած` մենք վերագտած ենք մեր նախկին թիւը եւ` քիչ մըն ալ անցած: Հայոց պատմութեան ընթացքին ահաւոր կոտորածներ շատ էր տեսած մեր ժողովուրդը եւ զանոնք դարմանած` ծանր զրկանքներով: Կը դարմանուէր նաեւ 1915-ի նահատակութիւնը, եթէ մնացորդացը տէր ըլլար իր հայրենի հողին եւ օճախներուն:

Որքան ալ աղիտալի ըլլար մեր փայլուն մտաւորականութեան եւ մեծատաղանդ գրողներուն բնաջնջումը, հայ ազգը ընդունակ էր նորեր ծնելու եւ տիրող խաւարը ճեղքելու իր հանճարին լոյսով:

Ինչ որ անդարմանելի կը թուի, գոնէ ներկայիս, ատիկա կորուստն է հայկական նահանգներուն` իրենց բոլոր յիշատակարաններով եւ հայեցի նկարագրով: Ներկայիս հայու արօրը չի ճեղքեր Մշոյ դաշտը, եւ հայ խօսքն ու երգը չեն հնչեր Վասպուրական աշխարհին մէջ: Մեր պապերու հողերը պարապ են, եւ թշնամին կ՛աշխատի անոր վրայէն սրբել հայկական ամէն հետք:

Այս տեսակէտէն, ապրիլ 24-ի ծրագրուած ցեղասպանութիւնը հասաւ իր նպատակին: Թուրքիան կ՛ուզէր գործնականօրէն վերջ տալ հայկական պահանջներուն եւ մեր հողերը հայութենէ պարպելով` յաջողեցաւ զայն իրագործել:

Ուզենք թէ չուզենք` ստիպուած ենք խոստովանիլ, որ միջազգային սեղաններու վրայ «Հայկական հարց» գոյութիւն չունի այլեւս, ինչպէս կար 1915-էն առաջ:

Ընդունինք այս շատ ծանրակշիռ պարագան եւ ապա մտածենք, թէ ապագան ի՛նչ կը վերապահէ  մեզի:

Հայ դատի լուծման մեծագոյն դժուարութիւնը կը կայանայ ահաւասիկ այն ցաւալի փաստին մէջ, որ հայկական հողերուն վրայ հայ չկայ ներկայիս:

Դժուարութիւն, բայց ո՛չ անկարելիութիւն: Ժամանակը ազգերու պատմութեան մէջ տարիներով չեն չափեր: Քաղաքական գալիք պայմաններու դասաւորումը ոչ ոք կրնայ նախատեսել: Էականը, հիմա, ազգովին վառ պահելն է մեր դատին, եւ իրաւունքներուն գիտակցութիւնը: Էականը հայ մնալն է, հետեւաբար նաեւ պահանջատէր` մեր պապենական հողերուն:

Եթէ ճիշդ է, որ աշխարհագրական գօտիներու մնայուն խաղաղութիւնը պայմանաւորուած է հոն ապրող ազգերու իրաւունքներուն յարգանքով, առաջին առթիւ հատուցում պէտք է ըլլայ մեր ժողովուրդին, որպէսզի Մերձաւոր Արեւելքի կարեւոր մէկ հատուածին մէջ արդար խաղաղութիւն տիրէ:

Հողերը խլեցին, բայց չկրցան ոչնչացնել հայութիւնը:  Առաջին ցեղասպանութեան մեղքը եւ արիւնը կը ծանրանայ ժողովուրդի մը վզին, որ յափշտակած է նաեւ իր զոհին դարաւոր հայրենիքը:

Հայութիւնը ամէն երկնքի տակ խոնարհելով ապրիլեան եղեռնի նահատակաց յիշատակին առջեւ` ուրիշ ուխտ եւ ձգտում չունի, եթէ ոչ` բռնաբարուած իրաւունքներուն հատուցումը եւ արդարութեան վերահաստատումը:

Մ. ԻՇԽԱՆ

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)