Հատուցման Պարտաւորութիւնը Պայմանաւորուած Չէ Թուրքիայի Կողմից Հայոց Ցեղասպանութեան Ճանաչմամբ

Զրուցեց ՄԱՐԻԱՄ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆԸ

«Երկիր»-ի հետ ունեցած հարցազրոյցին ընթացքին ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ, Հայ դատի եւ քաղաքական հարցերու գրասենեակի պատասխանատու Կիրօ Մանոյեան յայտնած է, որ Դաշնակցութիւնը 2007-էն փոխած է Հայկական հարցին առնչուած իր ռազմավարութիւնը եւ այլեւս միայն Ցեղասպանութեան ճանաչման եւ դատապարտման մասին չի խօսիր, այլ նաեւ` հատուցման: Ան հաստատած է, որ ժամանակն է վերաամրագրելու, որ 2015-ի Համահայկական հռչակագիրը կ՛ուրուագծէր Հայաստանի ընդհանուր մօտեցումները, եւ այդ ուղղութեամբ անհրաժեշտ է աշխուժացնել աշխատանքները:

Ստորեւ` հարցազրոյցին ամբողջութիւնը:

«ԵՐԿԻՐ».- Այսօրուայ` արագ փոփոխուող աշխարհակարգում, երբ աշխարհաքաղաքական խնդիրների լուծման այլ յղացքներ են առաջարկւում, անհրաժեշտութիւն տեսնո՞ւմ էք վերաիմաստաւորելու Օսմանեան կայսրութիւնում հայերի դէմ իրականացուած ցեղասպանութեան հարցը միջազգայնացնելու գործում Հայաստանի մօտեցումն ու ռազմավարութիւնը:

ԿԻՐՕ ՄԱՆՈՅԵԱՆ.- Դաշնակցութիւնը 2007-ից փոխել է իր ռազմավարութիւնը. մենք այլեւ չենք խօսում միայն Ցեղասպանութեան ճանաչման ու դատապարտման մասին, այլեւ խօսում ենք հատուցման մասին: Եղաւ պահ, որ պետութիւնն էլ իր բառամթերքում օգտագործեց «հետեւանքների վերացում» ձեւակերպումը, այդ գիծը սկսեց որդեգրել, որն ամբողջական ուրուագծում ստացաւ 2015-ի յունուարի Համահայկական հռչակագրով: Հռչակագրով նախատեսուած էին քայլեր, որոնք, դժբախտաբար, անհրաժեշտ արդիւնաւէտութեամբ եւ արագութեամբ չկատարուեցին: Բայց այսօր էլ դրանք կարող են իրագործուել:

Կարծում եմ` անհրաժեշտ է, որ մենք այսօր, որպէս պետութիւն, հասարակութիւն, որպէս խորհրդարանական եւ արտախորհրդարանական քաղաքական ուժեր, վերաամրագրենք, որ սա ուրուագծում է մեր ընդհանուր մօտեցումները, եւ այդ ուղղութեամբ տանենք անհրաժեշտ աշխատանք, բացի ՀԱԿ-ից եւ Լեւոն Տէր Պետրոսեանից, որոնք դէմ էին Համահայկական հռչակագրին: Սա այն աշխատանքն է, որը կարելի է իրագործել ոչ անպայման պետութեան ուղղակի մասնակցութեամբ, եթէ, ըստ ոմանց, բարդութիւններ պիտի առաջացնի, բայց պետութեան որոշակի մասնակցութեամբ:

Եթէ սա արագ չարուի, մենք ժամանակ կը կորցնենք մի բանի համար, որը Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան առաջին իսկ օրուանից չենք կատարել: Թուրքիան Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան հռչակումից առաջ էլ սկսեց նախապայմաններ դնել, որոնցից մէկը Ցեղասպանութեան ճանաչման հարցն էր, միւսը` որ Հայաստանի Հանրապետութիւնը յայտարարի, թէ տարածքային պահանջ չունի: Հայաստանի անկախացումից անցել է 28 տարի, եւ ճիշդ է, որ Հայաստանը երբեք չի յայտարարել, որ տարածքային պահանջ ունի, բայց չի էլ յայտարարել, որ չունի: Առաւելագոյնը, որն ասել է Հայաստանի Հանրապետութեան այս կամ այն նախագահը` նման խնդիր այս պահին օրակարգում չկայ: Եւ շեշտադրումը, որ` այսօր չկայ, բնաւ չի նշանակում, թէ վաղը չի լինելու: Եւ այն փորձառութիւնից յետոյ, որ ունեցանք Թուրքիայի հետ, այն է` համարեա հրաժարում տարածքային կամ հատուցման իրաւունքից, եւ այսքանից յետոյ Թուրքիան հրաժարուեց Հայաստանի հետ դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատել, սա յուշում է, որ պէտք է այդ ուղղութեամբ աշխատենք:

Ես յոյս ունեմ, որ կը կարողանանք մօտ ապագայում աշխուժացնել այդ ուղղութեամբ մեր աշխատանքները: Մեր ասելով` նկատի ունեմ Դաշնակցութեանը եւ հայկական կողմին: Մենք բազմիցս յայտարարել ենք, որ սա մէկ կազմակերպութեան խնդիր չէ, այլ` համազգային որոշման, եւ անհրաժեշտ է, որ համազգային ճիգերով կարողանանք այս հարցն առաջ տանել, քանի որ այն արդէն հասունացել է: Աւելի՛ն. Հայաստանի Հանրապետութեան անկախացումից ի վեր այն եղել է տարբեր գիտնականների, մասնագէտների եւ դիւանագէտների օրակարգում: Կրկնում եմ` անպայման չէ, որ սա իշխանութիւնն անի, բայց առանց նրանց մասնակցութեան էլ հարցն առաջ տանել չի լինի: Մենք չենք կիսում այն տեսակէտը, թէ Հայաստանի Հանրապետութիւնը Ցեղասպանութեան ժամանակ գոյութիւն չունէր, ուրեմն չի կարող իրաւատէր լինել: Եթէ խօսքը տարածքների մասին է, ապա դրանց իրաւական հիմքը Վուտրօ Ուիլսընի իրաւարար վճիռն է: Սա բացառապէս Հայաստանի Հանրապետութեան իրաւունքն է, քանի որ վճռում չի ասւում, որ` տարածքները հայերին ենք տալիս կամ արեւմտահայերին: Ի դէպ, այս տարի մենք պէտք է նշենք Հայաստանի Հանրապետութեան Միացեալ յայտարարութեան 100-ամեակը, որը հաստատուել է 1919-ի մայիսի 28-ին, եւ որի մասին Աւետիս Ահարոնեանն ասել է` մենք արեւմտահայ էինք, արեւելահայ էինք, ամերիկահայ էինք, ֆրանսահայ էինք, բայց դարձանք հայ: Սա բոլորիս հայրենիքն է, որի մի մասը շարունակում է գրաւուած մնալ Թուրքիայի կողմից, եւ եթէ ինչ-որ տարածքային հարց պիտի լուծուի, ապա դրա միակ իրաւատէրը Հայաստանն է:

Ինչ վերաբերում է հատուցման այլ ձեւերին, այդտեղ եւս կայ նախընթաց` Իսրայէլի օրինակը, իսկ այսօրուայ Հայաստանի Հանրապետութեան բնակչութեան կէսը, ես համոզուած եմ, Ցեղասպանութիւնը վերապրածների իրաւաժառանգորդներ են: Դժբախտաբար, Ցեղասպանութիւնը միայն Արեւմտեան Հայաստանում չի եղել, նոյն թուրքական զօրքերը նոյն տրամաբանութեամբ ու նպատակներով հասել էին Գիւմրի, Վանաձոր, ուստի բոլորն էլ իրաւաժառանգորդ են: Ըստ այդմ` ժամանակն է, որ Հայաստանի Հանրապետութիւնը հատուցման այլ ձեւերի առաջարկներով հանդէս գայ: Ի վերջոյ, ցեղասպանական յանցագործութիւններ եղել են 1894-ից սկսած եւ առնուազն մինչեւ 1923 թիւը շարունակուել Արաքսի ե՛ւ այս ափին, ե՛ւ այն: Հայաստանի Հանրապետութեան կեցուածքը, ինչպէս նաեւ Դաշնակցութեան, եղել է այն, որ` եկէք յարաբերութիւններ սկսենք` առանց նախապայմանների, յետոյ մնացածը ժամանակի ընթացքում կը տեսնենք: Եթէ 12 տարի առաջ հարցնէիք, Դաշնակցութիւնը կ՛ասէր` մինչեւ Թուրքիան չճանաչի Հայոց ցեղասպանութիւնը, Թուրքիայի հետ պէտք չէ յարաբերութիւններ հաստատել, բայց յետոյ եկանք այն եզրակացութեան, որ կարելի է, առանց նախապայմանների, յարաբերութիւններ հաստատել, բայց սա պէտք է լինի երկու կողմից: Մենք ե՛ւ արձանագրութիւնների ժամանակ, ե՛ւ դրանից յետոյ բազմիցս ասել ենք, որ աշխարհում կայ մօտաւորապէս 70 պետութիւն, որոնք 140-ից աւելի տարածքային վէճ ունեն իրար հետ, եւ որեւէ կապ չունի` խօսքը 10 քմ քառակուսու մասին է, թէ` 10.000, 100.000: Նման վէճեր ունեն ՕԹԱՆ-ի անդամ Անգլիան եւ Սպանիան, ՕԹԱՆ-ի անդամ Թուրքիան եւ Յունաստանը, Միացեալ Նահանգներն ու Քանատան, այսինքն` տարածքային վէճ ունենալը չի նշանակում, որ պէտք է իրար ջարդել, մինչդեռ Թուրքիան, որպէս պատրուակ օգտագործելով նման վէճի առկայութիւնը, ասում է` յարաբերութիւններ պէտք չէ ունենանք: Բայց Թուրքիան պիտի հասկանայ, որ այս քաղաքականութիւնը շարունակելն արդիւնաւէտ չէ:

«Ե.».- Այսօր գործ ունենք նման հարցերում դիրքորոշումը եւ քաղաքականութիւնը խստացնող Թուրքիայի հետ: Այս դէպքում ինչպէ՞ս ենք պատկերացնում մեր հետագայ քայլերը, ի՞նչ ճանապարհով է հնարաւոր հասնել Թուրքիայի դիրքորոշման մեղմացման կամ գուցէ ինչ-որ երկրի՞:

Կ. Մ.- Մենք էլ մեր քաղաքականութիւնը պիտի խստացնենք, թէեւ ես կարծում եմ, որ Թուրքիան չի խստացնում իր դիրքորոշումը, պարզապէս Թուրքիայի համար Հայաստանի հետ յարաբերութիւններ հաստատելն օրակարգից դուրս է` 25-50 առաջնահերթութիւնների թւում չէ: Սա պէտք է առիթ լինի մեզ համար, որ մեր իրաւական հիմքերն ամրացնենք, բայց նաեւ քաղաքական աշխատանքներն այդ ուղղութեամբ մեծացնենք: Ես համոզուած եմ, որ մենք` որպէս հայութիւն, 1987 թուականին Եւրոպական խորհրդարանի ընդունած որոշման նման որոշմանը դէմ կը լինենք, որում ասւում էր, որ Թուրքիան, մինչեւ Եւրոպական Միութեան անդամ դառնալը, պէտք է ճանաչի Հայոց ցեղասպանութիւնը, բայց դրանից յետոյ նշւում էր, թէ Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչում` չի նշանակում, որ Թուրքիան որեւէ պարտաւորութիւն ունի: Մենք` որպէս հայութիւն, այս մօտեցումն արդէն փոխել ենք, եւ ճանաչում` նշանակում է ունենալ պարտաւորութիւն: Աւելի՛ն. հատուցման պարտաւորութիւնը պայմանաւորուած չէ Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչմամբ: Այսինքն` պարտադիր չէ, որ Թուրքիան Ցեղասպանութիւնը ճանաչի, որ մենք հատուցման հարցեր արծարծենք, քանի որ Ցեղասպանութեան վերաբերեալ հռչակագիրը չի խօսում հատուցման մասին, առհասարակ` տարածքային հարց չկայ: Մենք, մեր խնդրի իւրայատկութիւնից ելնելով, ինչ-որ տեղ կապում ենք տարածքային պահանջները, եւ եթէ յանկարծ բոլորը եզրակացնեն, որ սա ընդամէնը ոճիր էր մարդկութեան դէմ, ուրեմն Թուրքիան պարտաւորութիւն չունի, ո՛չ, ունի: Դրա համար պէտք է բոլոր տեղերում բարձրաձայնել Հայաստանի Հանրապետութեան եւ հայութեան իրաւունքների հարցը եւ իրաւական հիմնաւորման տեսանկիւնից աւելի խորացնել:

«Ե.».- Հաշուի առնելով թուրք-քրտական յարաբերութիւնները, քրտերի դերակատարութեան` ինչ-որ չափով մեծացումը Թուրքիայում, հնարաւո՞ր է նրանց հետ համագործակցութեամբ Թուրքիային ստիպել գնալ Հայկական հարցում դիրքորոշման մեղմացման` ի հարկէ, չմոռանալով քրտերի մասնակցութիւնը Հայոց ցեղասպանութեանը:

Կ. Մ.- Սրանից տարիներ առաջ Տիգրանակերտի նախկին քաղաքապետերից մէկը Երեւանում էր: Ես հարցրեցի` ինչպէ՞ս կը բացատրէք, որ դուք` որպէս քրտամէտ կուսակցութիւն, թրքական խորհրդարանում ներկայացուած էք 26-28 պատգամաւորով, իսկ իշխանութիւնն իր խմբակցութեան մէջ ունի 50 քիւրտ պատգամաւոր: Նա կէսլուրջ-կէսկատակ պարզաբանեց, որ քրտեր են եղել, որոնք մասնակցել են Ցեղասպանութեանը, բայց եղել են նաեւ քրտեր, որոնք չեն մասնակցել, հիմա դրանք մասնակիցների ժառանգներն են: Այսօրուայ Թուրքիայում ամենաառաջադիմական ուժը քրտական է, հասարակութեան մէջ ամենայետադիմականն էլի քրտերն են: Միւս կողմից` քրտական Ժողովուրդների ժողովրդավարական կուսակցութիւնը կարողացաւ փոխել երկրի օրէնքը` ասելով, որ համայնքապետ կարող է լինել ե՛ւ տղամարդը, ե՛ւ կինը` համատեղ համայնքապետութեան սկզբունքով: Հիմա մենք այդ ամենաառաջադիմական ուժի հետ յարաբերութիւններ ունենք: Նրանք ընդունում եւ ճանաչում են Ցեղասպանութեան, ինչպէս նաեւ որոշ քրտերի մասնակցութեան փաստը, բայց ապագան տակաւին ճիշդ նոյն ձեւով չենք տեսնում: Սակայն սա այսօր այն հարցը չէ, որի պատճառով կռուենք իրար հետ կամ էլ չխօսենք: Հաշուի առնելով այն հանգամանքը, որ նրանք Թուրքիայում ամենահալածուածն են, այս հարցով մեր երկխօսութիւնը դանդաղել է, բայց յուսով եմ, որ ժամանակի ընթացքում` ոչ շատ ուշ, դա տեղի կ՛ունենայ:

«Ե.».-  Իսկ Միացեալ Նահանգների կողմից Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը ո՞ր դէպքում է հնարաւոր, արդեօ՞ք բոլոր նահանգների կողմից, ընդ որում` մէկն է մնացել, ճանաչումը կը յանգեցնի մի օր դրան:

Կ. Մ.- Միացեալ Նահանգներում Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը համարւում է արտաքին քաղաքականութեան հարց, իսկ արտաքին քաղաքականութիւն վարելը բացառապէս նախագահի իրաւասութիւնն է: Սակայն սա չի նշանակում, որ առանձին նահանգներ, Քոնկրեսի երկու պալատները չեն կարող ինչ-որ բաներ ասել: Բայց գործադիրին օրէնքով պարտադրելը բաւական դժուար է, ուստի քաղաքական խորապատկերը ստեղծելու համար կարեւոր է առանձին նահանգների, Քոնկրեսի այս կամ այն պալատի կողմից Ցեղասպանութեան ճանաչումը: Բայց դրանով ամէն ինչ չի վերջանայ. օրերս Քոնկրեսը մի բանաձեւ որդեգրեց, որի վրայ նախագահ Թրամփը վեթօ դրեց: Ամէն դէպքում կարծում եմ, որ ճիշդ չէ ասել, թէ Միացեալ Նահանգները չեն ճանաչել Ցեղասպանութիւնը: Երբ Ռուսաստանի, Իտալիայի խորհրդարանները, Պելճիքայի խորհրդարանի այս կամ այն պալատները ճանաչող յայտարարութիւն են ընդունում, ասում ենք` այդ երկրները ճանաչել են, բայց որ Միացեալ Նահանգների Քոնկրեսի Ներկայացուցիչների պալատը երեք անգամ ճանաչել է, ասում ենք` Միացեալ Նահանգները չեն ճանաչել: Միացեալ Նահանգների նախագահները հետեւողական չեն եղել, մէկ նախագահ ճանաչել է` Ռիկընը: Հնարաւոր է` Թրամփը ճանաչի, բայց յաջորդ տարի այդ բառը չասի, դա էլ կայ: Իրականում կարեւորն այն է, որ Միացեալ Նահանգները չեն ժխտում, քանի որ 1982-ին ժխտում էին, եւ այն ժամանակ մեծ խնդիր եղաւ, ու ինչ-որ իմաստով համայնքի վերնախաւը պառակտուեց` Միացեալ Նահանգների կառավարութեան ձեռնածութիւնների պատճառով: Օրինակ` արտաքին գործերի նախարարութեան մի տեղեկատուի մէջ չէր ասւում, որ Միացեալ Նահանգները կատարուածները չեն ճանաչում որպէս ցեղասպանութիւն, հիմա նման բան չեն ասում: Թուրքիայում Միացեալ Նահանգների նորանշանակ դեսպանն իր հարցազրոյցում եւս չասաց, որ Ցեղասպանութիւն չի եղել, նա ասաց` 1915-ին կատարուածը 20-րդ դարի ամենամեծ ոճիրներից մէկն է, ինչպէս նախագահն է ասում: Սա տարբերութիւն է, բայց չի բաւարարում: Միւս կողմից` այն փաստը, որ Միացեալ Նահանգների նախագահներն ամէն տարի Ցեղասպանութեան հետ կապուած ուղերձով են հանդէս գալիս, շատ բան է նշանակում: Մի ժամանակ Թուրքիան ուրախանում էր, որ «Ցեղասպանութիւն» բառը չի ասւում, բայց յետոյ խելքի եկաւ` այնպէս չէ, որ ընդհանրապէս բան չի ասւում: Քանի որ տարբեր նահանգներ, Քոնկրեսի Ներկայացուցիչների պալատը ճանաչել են, դա Միացեալ Նահանգների նախագահին ստիպում է հաւատարիմ մնալ այս ճանաչմանը եւ հանդէս գալ ամէնամեայ ուղերձով:

«Ե.».- Միացեալ Նահանգների նախագահի կողմից Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումից քանի՞ երկրի ճանաչում է կախուած, եւ արդեօ՞ք դա կ՛ազդի առաջին հերթին Թուրքիայի դիրքորոշման վրայ:

Կ. Մ.- Բացի նրանից, որ դա կը լինի ճնշում Թուրքիայի վրայ, սակայն «ճնշում» ասուածը պէտք է ճիշդ հասկանալ` ճնշում Թուրքիայի իշխանութեան եւ պետութեան, քաղաքական շրջանակների վրայ եւ ճնշում թուրք հասարակութեան վրայ: Այսօր հէնց թուրք ժխտողներն են ընդունում, որ թուրք հասարակութեան մօտ Ցեղասպանութեան հարցի ընկալման վրայ մեծապէս ազդել են 1975-85 թուականների զինեալ պայքարը եւ տարբեր երկրների կողմից Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումները: Թուրքիայի հասարակութեան մէջ այս հարցը միշտ էլ եղել է: Իսկ թէ ո՞ւմ վրայ կ՛ազդի կամ կ՛ազդի՞ Թուրքիայի վրայ, այո՛, կ՛ազդի: Մենք այս տեսակէտը չենք կիսում, բայց ոմանք ասում են, որ Էրտողանը փոխեց Թուրքիայի կեցուածքը, քանի որ երբ դեռ վարչապետ էր, ուղերձով հանդէս եկաւ, որում խօսք կար` ուղղուած Թուրքիայի հայերին, բացի այս` մէկ-մէկ մասնակցում է այդ առիթով մատուցուող եկեղեցական արարողութիւններին կամ ներկայացուցիչ ուղարկում: Մեր կարծիքով` սա ժխտողական քաղաքականութեան ձեւի փոփոխութիւն է, բայց եթէ կայ որոշ փոփոխութիւն, դա էլ ճնշման արդիւնք է, ինքնաբերաբար չի եղել:

«Ե.».- Ապրիլի 9-ին Լիբանանում Սէուտական Արաբիոյ դեսպանն այցելել է Մեծն Տան Կիլիկիոյ կաթողիկոսարան եւ հանդիպում ունեցել Մեծն Տան Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա.-ի հետ, նաեւ` Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձանի մօտ յարգանքի տուրք է մատուցել Ցեղասպանութեան զոհերի յիշատակին:

Կ. Մ.- 15-20 տարի առաջ, երբ Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնները վատ էին, որոշ լրատուամիջոցներում Ցեղասպանութեան մասին յօդուածներ լոյս տեսան, իսկ Սէուտական Արաբիան այն երկիրը չէ, որ մէկի մտքով անցել է նման յօդուած հրապարակել: Դա Ցեղասպանութեան ճանաչմանն ուղղուած դրսեւորում էր Սէուտական Արաբիայի իշխանութիւնների կողմից: Կարծում եմ` դեսպանի այս քայլը եւս Թուրքիայի հետ Սէուտական Արաբիայի յարաբերութիւնների լարուածութեան խորապատկերն է: Բայց միայն Սէուտական Արաբիան չէ, Եգիպտոսում եւ Սուրիայում էլ նման խմորումներ կան: Թուրքիան այնքան է վատացել բոլորի հետ, որ մարդիկ սկսել են իրենց յիշողութեան վրայից իրենց իսկ մեղսակցութեան փոշին մի քիչ մաքրել եւ յիշել, որ Թուրքիան այն սրբերի երկիրը չէ, որի մասին սկսել էին արտայայտուել:

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (1)
  • S. Dermelkonian 4 months

    3 problems:Turkey accepts Sevres treaty{signed by them)Wilsonian Borders . Accepts all kind material loss payments . Western Armenia is populated by Kurds,Hamshen and Turkified Armenians. Kurds must accept S.D.N.decision and return to their land section by Wilson arbitrage. Kurds actually accept Genocide participation but if they listen Grey Wolfs promises they will commit political suicide because Turkey thinks ONLY AS A TURK, will kill ANY Sunni,Shia, Christian or other on its Pan Turkish way.Kurds Must Accept These Facts and not be political soldier of fortune for Turkey.