Հարցազրոյց Դոկտ. Էդուարդ Թորիկեանին Հետ

«Քառաձայն Դաշնաւորումը Որպէս Նորութիւն Մտցուցի Արաբական Երաժշտութեան Մէջ, Եւ Արաբ Երաժիշտները Համոզուեցան, Որ Իմ Այս Նորութիւնս Նպաստաւոր Է Ու Ընդունելի»

Հարցազրոյցը վարեց` ՍԻԼՎԻ ԱԲԷԼԵԱՆ

Լիբանանեան եւ ընդհանրապէս արաբական երաժշտութեան մարզին մէջ մեծ վաստակ ու ներդրում ունեցած է եւ ունի դոկտ. Էդուարդ Թորիկեանը: Ան մշակած եւ դաշնաւորած է բազմաթիւ արաբական երգեր, որոնք երգուած են արաբական տարբեր երկիներու մէջ գործող երգչախումբերու կողմէ: Անոր դաշնաւորած արաբական երգերը երգուած են նաեւ եւրոպական եւ ամերիկեան երգչախումբերու կողմէ: Ան մշակած է նաեւ ասորական եւ հայկական երգեր: Վերջերս դոկտ. Էդուարդ Թորիկեանը հրաւիրուած է Միացեալ Նահանգներ` իր դաշնաւորած երգերէն մէկը որպէս ազգային երաժշտութեան լաւագոյն նմուշ ընտրուելու առիթով: Դոկտ. Թորիկեանի նուաճումին եւ երաժշտական վաստակին մասին մօտէն ծանօթանալու համար «Ազդակ» հարցազրոյց մը ունեցաւ վաստակաւոր երաժիշտին հետ:

«ԱԶԴԱԿ».- Վերջերս հրաւէրով մը ներկայ գտնուեցանք Միացեալ Նահանգներ, խօսինք այդ այցելութեան մանրամասնութիւններուն մասին:

ԷԴՈՒԱՐԴ ԹՈՐԻԿԵԱՆ.- Յունուարի սկիզբը Միացեալ Նահանգներու խմբավարներու միութեան կողմէ եկաւ ինծի ե. նամակ մը, որով շնորհաւորած էին զիս դաշնաւորումներէս մէկը` «Ըլ հլուա տի»-ն որպէս ազգային երաժշտութեան լաւագոյն նմուշ ընտրուելու առիթով եւ յայտնած էին, որ որոշած են երգը խմբավարներուն սորվեցնել, որպէսզի իրենք ալ իրենց կարգին երգչախումբերուն սորվեցնեն ու երգեն արաբերէն: Նամակով խնդրած էին նաեւ, որ մասնակցիմ իրենց կազմակերպած նիստին , որ տեղի պիտի ունենայ Միացեալ Նահանգներու Քենսաս քաղաքին մէջ, որպէսզի բացատրութիւն մը տամ երգին մասին: Ընդունեցի հրաւէրը: Իրապէս ինծի համար այս մէկը անակնկալ էր: Այս երգը 1992-ին դաշնաւորած եմ, երբ «Կռունկ» երգչախումբը խմբավարած օրերուս Եգիպտոս գացած էինք: Այս երգը շատ սիրուեցաւ օրին. արաբական երգչախումբեր` Դամասկոսէն, Յորդանանէն, Լիբանանէն խնդրեցին ինձմէ երգին նոթաները: Այսպէս, առանց իմ լուրիս Միացեալ Նահանգներ ալ հասած է այս երգը:

Գացի եւ մասնակցեցայ նիստին, ուր մօտաւորապէս հաւաքուած էին հարիւր խմբավարներ, երաժիշտներ, որոնք տեղւոյն վրայ նոթաները բռնեցին եւ սկսան երգել: Անշուշտ ես բացատրեցի իրենց, թէ ինչի՛ մասին է երգը, թէ ինչպէ՛ս պէտք է երգեն, ինչպէ՛ս պէտք է մեկնաբանեն եւ ի՛նչ են արաբական ոճը պահպանելու միջոցները: Բոլորն ալ գոհ մնացին: Ըսեմ նաեւ, որ դաշնաւորած երգերէս «Հալ ասմար ըլլօուն»-ը, որ կարելի է գտնել ԵՈՒ ԹԻՈՒՊ-ի վրայ, ամերիկեան շատ մը երգչախումբեր կ՛երգեն: Գիտէք` օտարներուն քով շատ լաւ պարկեշտութիւն մը կայ. անոնք երգը դաշնաւորողին անունը անպայման կը գրեն, մինչդեռ մենք Արեւելքի մէջ այդ սովորութիւնը շատ չունինք: Արեւելքի մէջ դաշնաւորումը կարեւոր երեւոյթ չի նկատուիր, մինչ եւրոպական մակարդակով դաշնաւորումը ուղղակի նոր յօրինում մըն  է, որովհետեւ մայր եղանակը մէկ ձայն է, որուն վրայ դաշնաւորողները կ՛աւելցնեն քանի մը ձայներ, որպէսզի բազմաձայն ըլլայ երգը` զանազան իր կշռոյթներով եւ պէտք եղած համաձայնութիւններով:

Նշեմ նաեւ, որ միայն իմ դաշնաւորած գործս չէր ներկայացուցած Միացեալ Նահանգներու հանդիպումին, կային ամերիկեան , եւրոպական երաժշտական ուրիշ կտորներ ալ:

Հանդիպումէն ետք ինծի նամակով տեղեկացուցին, որ շատ գոհ մնացած են իմ ելոյթէս եւ երաժշտական նկատողութիւններէս: Գիտէք` արաբերէն երգերը արաբական միջավայրի մէջ ուղղակի ձեւով նոթագրելու քիչ մը պակաս կայ: Ինչպէ՞ս նոթագրել, որ ոեւէ մէկը, երբ վերցնէ երգը, կարենայ երգել, ասիկա շատ կարեւոր երեւոյթ է, որ մեր քով տակաւին չկայ: Մեր քով եղանակը պիտի լսեն, որպէսզի կարենան ճիշդ երգել, եթէ չլսեն` չեն կրնար երգել: Բայց իրականութեան մէջ նոթան այնպէս պէտք է գրուի, որ նոյնիսկ առանց երգը լսելու մարդիկ կարենան այդ նոթային համեմատ ճիշդ երգել:

«Ա.».- Լիբանանեան մակարդակի վրայ ձեր մշակումներուն եւ գործունէութեան անդրադառնանք:

Է. Թ.- Ես 30 տարիէ ի վեր արաբական երգեր կը դաշնաւորեմ: Ասիկա կը պարտիմ իմ հայկական խառնուրդիս. առիթ ունեցած եմ Քասլիքի համալսարանին մէջ արաբական երաժշտութիւն սորվելու ու նոյն ատեն` շաղուելու արաբ տեղացիներուն հետ, որոնց շնորհիւ ունեցած եմ երկու մշակոյթ: Ըսեմ նաեւ, որ բիւզանդական երաժշտութիւն ալ սերտած եմ: Ես աշխատած եմ,  որ արաբական երգը բազմաձայն ըլլայ: Այս երեւոյթը արաբները չեն ընդունիր, որովհետեւ ըստ իրենց, արաբական երաժշտութիւնը միաձայնութեամբ կը յատկանշուի: 1885-ին, երբ Կարա Մուրզան քառաձայնը մտցուց Թիֆլիս, ժողովուրդը դէմ ելաւ, թէ ինչպէ՛ս կ՛ըլլայ, որ միաձայն երգերը բազմաձայնի վերածուին, Կարա Մուրզան օրին հալածուեցաւ: Այս առիթով մէկը ըսած է, որ Աստուած մէկ է, պէտք է մէկ ձայնով երգենք: Բայց Եկմալեանը կրցաւ յաջողիլ, որովհետեւ այն օրերուն Գէորգ կաթողիկոսը կոնդակով մը ընդունեց Եկմալեանի քառաձայն գործը, որ հայ եկեղեցւոյ մէջ տեղ գտաւ: Մենք այդ թուականէն ետք սկսանք քառաձայն լսելու եւ երգելու սովորութիւնը ունենալ: Արաբ ժողովուրդը սկիզբը այնքան ալ չէր խանդավառուած քառաձայնով: Հիմա շատ ուրախ եմ, որ վերջին երկու տարիներուն արաբական միջավայրին մէջ տարածուեցան քառաձայն երգերը «Ֆէյհա» երգչախումբին միջոցով:

Արաբական երաժշտութեան համագումարի կոմիտէն, որ կապուած է Արաբական լիկային, ամէն տարի ժողով մը կը կազմակերպէ, որուն կը մասնակցին տարբեր երկիրներէն երաժիշտներ: Երկու տարիէ զիս կը հրաւիրեն այդ ժողովին: Վերջերս արաբական երգերուն մէջ ամէն մարդ նորութիւն կ՛աշխատի մտցնել` թրքական կամ ուրիշ երաժշտութիւն: Բայց արաբ երաժիշտները համոզուած չեն այս նոր երեւոյթին: Ես ալ, իմ կարգիս, քառաձայն դաշնաւորումը որպէս նորութիւն մտցուցի իրենց երաժշտութեան մէջ, անոնք վերջապէս համոզուեցան, որ իմ ըրած նորութիւնս նպաստաւոր եւ ընդունելի է: Ամէն տարի նոյեմբերին այդ ժողովը Գահիրէի մէջ տեղի կ՛ունենայ: Այս տարի ալ մասնակցեցայ ժողովին: Արաբ երաժիշտները ուրախութեամբ մտիկ ըրին զիս, թէ ի՛նչ ձեւերով կարելի է բազմաձայն ընել արաբական երգերը` առանց երգին յատկանիշները փոխելու, եւ` թէ՛ հորիզոնական, թէ՛ ուղղահայեաց տարածք մը տալ երգին, որպէսզի երգը միայն մեղեդային չըլլայ, այլ լեցունութիւն մը ունենայ, որ միայն քառաձայն երգելու պարագային կ՛ըլլայ:

Տեսէք` արաբերէն ձայնաշարին վրայ կան  քառորդ, կէս, մէկ  եւ երեք քառորդ ձայներ: Ինչպէ՞ս եւրոպական օրէնքները յարմարեցնել այսպիսի բազմաձայն երաժշտութեան: Ժողովը ատոր մասին էր, եւ մինչեւ հիմա մէկը չէր կրցած յաջողցնել: Համեստաբար պիտի ըսեմ, որ ելայ եւ ներկայացուցի. ներկայ երաժիշտները շատ սիրով ընդունեցին այս նորութիւնը, որ երեք քառորդ ձայներով կարելի է քառաձայն արաբերէն երգ դաշնաւորել: Իրենց ականջին շատ հեշտ եւ ընդունելի գտան նման երեւոյթ  մը: Կարեւորը` երաժշտական ականջը ընդունի: Ահաւասիկ նոր դուռ մը բացուեցաւ արաբական երաժշտական աշխարհին մէջ: Արաբական երաժշտութեան յատկութիւններէն մէկը մեղեդիական հարստութիւնն է: Շատ հարուստ է արաբական երաժշտութիւնը իր մեղեդիական եւ կշռութաւոր գիծով: Դասախօսութեան ընթացքին ես ըսի, որ ես հակառակ չեմ միաձայնութեան, թող շարունակեն արաբ երաժիշտները իրենց մեղեդիական հարստութիւնը ճոխացել, բայց նոյն ատեն իրենց լաւ բացատրեցի, որ ճիշդ չէ այն տեսակէտը, որ եթէ երաժշտութիւնը քառաձայն չէ, ուրեմն լաւ չէ, ո՛չ , երբեմն երաժշտութիւնը միաձայն կրնայ ըլլալ: Տեսէք` մեր «Տէ՛ր, ողորմեա»-ն, որ շատ գեղեցիկ կը հնչէ: Երբ եղանակը գեղեցիկ է, ինքնին երաժշտութիւնը գեղեցիկ կ՛ըլլայ: Բազմաձայնութիւնը կու գայ աւելցնելու տարբեր հանդերձանք մը, ճոխութիւն մը, բայց նախ մեղեդին պէտք է գեղեցիկ ըլլայ, որպէսզի գեղարուեստական մեծ արժէք մը ունենայ կտորը:

Հայաստանի մէջ կան բազմաթիւ երաժիշտներ, որոնք խօսած են այս նիւթին մասին, Ռոպեր Աթայեանը, որ մեծ երաժիշտ մը եղած է, կ՛ըսէր, թէ պարզ երեւոյթ մըն է բազմաձայնութիւնը. պայման չէ, որ ամէն երաժշտութիւն բազմաձայն ըլլայ: Եթէ երգը ունի բազմաձայնութեան երեւոյթը, աստիճան մը աւելի գեղարուեստական արժէք կ՛ունենայ, բայց կը կրկնեմ, նախեւառաջ մեղեդին պէտք է գեղեցիկ ըլլայ:

Օրինակ` ինչո՞ւ Միացեալ Նահանգներու մէջ իմ մշակած արաբական երգերէս  մէկը նկատի առնուեցաւ եւ ոչ հայկական: Նախ ըսեմ, որ քաղաքական պատճառներ կան` արաբներու թիւը աւելի մեծ է աշխարհի վրայ, եւ իրենց համար հայերու թիւը բան մը չի ներկայացներ, ուրիշ պատճառ մըն ալ կայ. տեսէք` հայկական երաժշտութեան մէջ 1850-ական թուականներուն եւ ատկէ առաջ քառորդ ձայներ ունեցած ենք, ինչ որ արաբները ունին: Բայց շատ զօրաւոր հակում մը եղած է 19-րդ դարու վերջաւորութեան, որ ամէն ինչ եւրոպականացնենք, ուրեմն կամաց-կամաց մեր երաժշտութեան մէջ քառորդ ձայները ջնջուած եւ մոռացութեան մատնուած են: Ձեւով մը դարձած ենք եւրոպական երաժշտութեան մէկ ճիւղը, հետեւաբար շատ դժուար է մրցիլ եւրոպական երաժշտութեան հետ, շատ մեծ երաժիշտներ կրնան մրցիլ միայն, ինչպէս որ Կոմիտաս ժամանակին իր յատուկ դաշնաւորումներով կրցաւ մրցիլ, Արամ Խաչատուրեանը իր գործերով կրցաւ մրցիլ, ներկայիս` Տիգրան Մանսուրեանը: Բայց եթէ մենք քառորդ ձայնը պահած ըլլայինք եւ չկորսնցնէինք, աւելի ինքնուրոյն կրնայինք ըլլալ: Քառորդ ձայնի հետքերը մեր աշուղական երգերուն մէջ կան: Որքան աշուղական երաժշտութիւնը զարգացնենք, մեր մեղեդիական գիծը կրնանք իւրայատուկ դարձնել մեր երաժշտութեան մէջ:

Յառաջիկայ տարի պիտի ոգեկոչուի ասորիներու ցեղասպանութեան 100-ամեակը Գերմանիոյ մէջ: Ինձմէ խնդրուած է , որ ասորական երգեր դաշնաւորեմ տարբեր նուագարաններու համար, որպէսզի գերմանացիները նուագեն այս առիթով: 2005-էն ի վեր ես ասորական երաժշտութիւն ալ դաշնաւորած եմ:

Խմբավար Զաքար Քէշիշեանին համար ալ պատրաստած եմ տուտուկով արաբական եղանակ մը, յարմար առիթի մը ինք ու իր տիկինը պիտի նուագեն: Անցնող շաբաթներուն Ուատիի Սաֆիին երեք եղանակ դաշնամուրի համար գրեցի, եղբօրը աղջիկը պիտի նուագէ երկու ամիս ետք, անոր արձանի տեղադրման հանդիսութեան ընթացքին:

Դաշնաւորած եմ նաեւ հայերէն երգեր, որոնք շատ չեն տարածուած. օրինակ` «Կիլիկիա» երգը իմ ձեւովս դաշնաւորած եմ, որ տարբեր դաշնաւորում մըն է, նոյնիսկ նուագախումբով ալ երգուած է, «Կռունկ» երգչախումբով ալ երգած ենք: Այս երգը Ապիր Նաամէն երգած  է Պէյթէտտինի մէջ: Երկու տարի առաջ Ռաֆաա վանքին մէջ քոյր Մարանան իր երգչախումբին սորվեցուցած է «Կիլիկիա» երգս: ԵՈՒ ԹԻՈՒՊ-ով կարելի է գտնել այս երգչախումբին կատարողութիւնը. շատ հայեր կը զարմանան, թէ ինչպէ՛ս յաջողած են օտարները հայերէն երգը սահուն երգել:

Քանի մը տարին անգամ մը հայկական երաժշտութեան դասընթացք կու տամ Քասլիքի համալսարանին մէջ: Այս տարի ալ տուի: Դասընթացքը երեք ամիս կը տեւէ, անոր մէջ կը մտնէ հայոց պատմութիւն, աշխարհագրութիւն, ինչպէս նաեւ` հայկական կարգ մը երգերու ուսուցում: Ուսանողներս կրնան երգել` «Առաւօտ լուսոյ», «Կաքաւիկ», «Տէ՛ր, ողորմեա»: Գիտէք` մարդիկ երգը սիրելով ժողովուրդն ալ կը սիրեն:

Խօսիմ նաեւ «Կռունկ» երգչախումբին մասին: 1992-ին երջանկայիշատակ Գասպարեան կաթողիկոս պատրիարքը խնդրեց, որ հայ կաթողիկէ միացեալ երգչախումբ մը հիմնեմ, անունն ալ «Կռունկ» դնենք, որպէսզի թէ՛ համերգներ տանք, թէ՛ ալ պատարագ երգենք: Ձեւով մը «Կռունկ» երգչախումբին նպատակը եղած էր երկու ծառայութիւն` թէ ՛հոգեւոր, թէ՛ մշակութային: Ինծի համար միշտ ալ դժուար եղած էր շաբաթը երկու անգամ փորձ ընել, ժողով ընել, երգեր պատրաստել, դաշնաւորել, ճոխացնել երգացանկը: Այս բոլորը շատ ժամանակ խլած են կեանքէս: Ըսեմ նաեւ, որ 1975-էն ալ ղեկավարած եմ Հալէպի հայ կաթողիկէ Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ «Կոմիտաս» անունով 4-5 հոգինոց երգչախումբը, որուն թիւը հետագային հասաւ 40-ի: Ուրեմն, 41 տարի երգչախումբի երգեցողութեան բեռը տարած եմ` ի հեճուկս ընտանեկան պարտականութիւններու եւ անձնական գործերու: Մտածեցի, որ պէտք է նաեւ ժամանակ յատկացնեմ իմ հանգիստիս եւ անձնական գործերս կատարելու: Երկու տարի առաջ հրաժարականս ներկայացուցի «Կռունկ» երգչախումբէն, այն յոյսով, որ այլ խմբավար մը ստանձնէ աշխատանքը:

Ես իմ աշխատանքովս օգտակար կը դառնամ արաբ մշակոյթին. ինչպէս որ ժամանակին Պոլսոյ մէջ շատ մը հայ երաժիշտներ, ճարտարապետներ, որոնք այսօր մոռացութեան մատնուած են, օգտակար դարձած են թրքական մշակոյթին: Հետաքրքրական է, որ հանդիպած եմ թրքական երաժշտական կտորներու, որոնց վրայ գրուած է Թադէոս էֆենտի: Հայ է, որ մշակած է թրքական երգ:

«Ա.»- Դոկտ. Թորիկեան, դուք մանկավարժական մեծ փորձառութիւն ալ ունեցած էք, ձեր մասին միշտ սիրով արտայայտուած են ձեր աշակերտները, խօսինք այդ մասին:

Է. Թ.-1975-ին, երբ Լիբանանի պատերազմը սկսաւ, ստիպուած Հալէպ գացի եւ 3-4 տարի հոն մնացի: Հալէպի Վարդանանց վարժարանին մէջ դասաւանդեցի թէ՛ հայերէն, թէ՛ երաժշտութիւն: Երբ Պէյրութ վերադարձայ, դաս տուի Թէքէեանի, Մեսրոպեանի, Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ ճեմարանի եւ Սրբուհի Ագնէս վարժարաններուն մէջ: Օրերս լեցուն էին եւ դպրոցէ դպրոց կը վազէի` հայ երգի դաս տալու: Հանգուցեալ Մանուշակ Պոյաճեանը օրին առաջարկեց, որ Եղիշէ Մանուկեանի մէջ ալ դաս տամ, կամաց-կամաց միւս դպրոցները ձգեցի եւ մնացի միայն Եղիշէ Մանուկեանին մէջ: Ընդհանրապէս նախակրթարանի մէջ դաս տուած եմ, որովհետեւ արբունքի շրջանին տղոց համար դժուար կ՛ըլլայ երգել: Մանկութեան տարիներուն պզտիկները կը սիրեն երգել:

Սովորաբար դպրոցներու մէջ, երգի դաս երբ կ՛ըսենք, կը հասկնանք երաժշտական կրթութեան պահ, որուն ընթացքին աշակերտները քիչ մը նուագարաններու մասին գաղափար պէտք է ունենան, սոլֆեժ ընեն, երաժշտութեան պատմութենէն տեղեակ ըլլան, բայց ես ունէի ուրիշ ուղղութիւն մը, որուն հետեւեցայ: Ես հայերէն երգ կը սորվեցնէի, կրցածիս չափ աշակերտներուն երգի պաշարը կ՛աշխատէի աւելցնել. տարեկան 30-35 երգ կը սորվեցնէի. այն հին երգերը, զորս մեծերը չէին գիտեր, պզտիկներուն կը սորվեցնէի: Ինծի համար աւելի կարեւոր էր հայկական երաժշտական երգի պաշարը աշակերտներուն փոխանցել: Ապագային, եթէ անոնք կ՛ուզեն երաժշտութիւն սորվիլ, կրնան սոլֆեժի ալ հետեւիլ: Ասոր համար ալ աշակերտները շատ ուրախ կ՛ըլլային, որ պարտաւորութիւն մը չունին, միայն պիտի երգեն: Աշակերտը դպրոցական դասանիւթերը ժամանակին ընթացքին կրնայ մոռնալ, բայց երգը չի մոռնար:

«Ա.».- Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակին Վատիկանի մէջ տեղի ունեցած պատմական նշանակութիւն ունեցող պատարագին ձեր խմբավարած «Կռունկ» երգչախումբն ալ  մասնակցութիւն ունեցաւ, այս առիթով ձեր տպաւորութիւններուն մասին եթէ յայտնէք:

Է. Թ.- 2010-էն ի վեր հայ կաթողիկէ երջանկայիշատակ կաթողիկոս-պատրիարք Ներսէս Պետրոս ԺԹ. «Կռունկ» երգչախումբին յայտնած էր, որ պատրաստուինք Հռոմ երթալու եւ պատարագը երգելու Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակին առիթով: Պատմական նշանակութիւն ունեցող պատարագը ամբողջութեամբ հայկական պիտի ըլլար, բայց վերջին փուլին փոխուեցաւ ծրագիրը. այնպէս որ, Հռոմի պապը ինք պատարագեց լատիներէն, եւ մենք քանի մը շարական երգեցինք հայերէն, մուտքին «Հրաշափառ»-ը երգեցինք, յետոյ` «Մարմին տէրունական», «Սուրբ, սուրբ», ապա` հաղորդութեան ժամանակ եւ պատարագի վերջաւորութեան: Երգեցինք նաեւ հոգեհանգստեան շարականները:

Ես քանի մը անգամ գտնուած եմ Հռոմի մէջ տեղի ունեցած հայկական պատարագներու: Պատահած է, որ լման հայկական պատարագ երգած ենք, բայց Հայոց ցեղասպանութեան նուիրուած պատարագը շատ ազդեցիկ եւ յուզիչ էր:

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)