Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

Մկրտիչ Արքեպիսկոպոս Խրիմեան` Խորհրդատու Եւ Նեցուկ Ներսէս Պատրիարք Վարժապետեանի

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Ներսէս պատրիարք Վարժապետեան

Մկրտիչ արքեպիսկոպոս Խրիմեանի Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութենէն հրաժարելէն ետք նոր Կրօնական եւ Քաղաքական ժողովներ ընտրուած էին, որոնց կողմէ ալ պատրիարքական տեղապահ ընտրուած էր Նիկողայոս եպիսկոպոս Աղասեան: Իսկ 1874 փետրուարին տեղապահ ընտրուեցաւ Ներսէս եպիսկոպոս Վարժապետեան:

Ազգային երեսփոխանական ժողովը բացուեցաւ 26 ապրիլ 1874-ին, իբրեւ օրակարգ ունենալով նոր պատրիարքի ընտրութիւնը: Ներկայ էին 67 երեսփոխաններ: Ընտրելիներու հնգանուն ցանկին մէջն էին Ներսէս եպիսկոպոս Վարժապետեան, Յարութիւն եպիսկոպոս Վեհապետեան, Մեսրոպ եպիսկոպոս Սուքիասեան, Արիստակէս եպիսկոպոս Դերձակեան եւ Խորէն եպիսկոպոս Աշըգեան: Ներսէս եպիսկոպոս, որ 37 տարեկանը նոր ամբողջացուցած էր, 60 քուէ ստանալով ընտրուեցաւ պատրիարք:

Ներսէս եպիսկոպոս, աւազանի անունով` Պօղոս, ծնած էր 1837-ին, Խասգիւղ, եւ թոռն էր անուանի տիրացու Պօղոս վարժապետին: Հօր` Ստեփանի մահէն ետք ուսուցչութեան կոչուած էր: 1858-ին կուսակրօն քահանայ ձեռնադրուած էր ձեռամբ Արիստակէս եպիսկոպոսին, իսկ 1862-ին Կիլիկիոյ Կիրակոս Բ. կաթողիկոսէն եպիսկոպոս օծուած էր: 1870-ին Նիկոմիդիոյ առաջնորդ ընտրուած էր: 1872-ին Էջմիածին երթալով Գէորգ Դ. կաթողիկոսին ուխտագիր գրած եւ Էջմիածնի եպիսկոպոս ճանչցուած էր:

Օրմանեան կը գրէ. «Ներսէս, կրնանք ըսել համարձակ, ժամանակի եկեղեցականութեան ցայտուն դէմքն էր կերպարանով եւ բնաւորութեամբ համակրելի, դաստիարակութեամբ եւ ուսմամբ իր կարդակիցներէն գերազանց, աշխատութեան մէջ անխոնջ, գաղափարներով լայնախոհ եւ օրինաւոր սահմանի մէջ ազատամիտ, ազգասիրական եւ եկեղեցասիրական զգացումներով նշանաւոր, խօսակցութեամբ համեղ, ատենաբանութեամբ ազդու, դժուարութեանց մէջ արի, հնարիմացութեանց մէջ ճարտար, մէկ խօսքով կատարեալ անձնաւորութեան մը տիպար»:

***

Ներսէս պատրիարք խոր յարգանք եւ պատկառանք կը տածէր Խրիմեան Հայրիկի հանդէպ: Գահակալութենէն անմիջապէս ետք ան պաշտօնական գրութիւն մը հրատարակեց «Մասիս» թերթին մէջ, ուր կ՛ըսէր. «Նախկին պատրիարք Խրիմեան սրբազանը ոչ միայն ազգային սնտուկին եւ պատրիարքարանին պարտք չունի, այլ եւ իւր ամսականներու հաշուին, դեռ եւս պահանջ ունի»:

Ներսէս պատրիարք յաճախ Գուզկունճուք կ՛երթար Հայրիկի այցելութեան եւ անոր խորհուրդներուն կը դիմէր:

Ներսէս պատրիարքի ցանկութեամբ եւ Ազգային ժողովին հաւանութեամբ Հայրիկ Կրօնական ժողովի ատենապետ ընտրուեցաւ:

Սակայն Հայրիկ շատ քիչ անգամ կը մասնակցէր նիստերուն եւ ինքնամփոփ կեանք մը կ՛ապրէր Գուզկունճուքի եկեղեցւոյ խուցին մէջ:

Խրիմեան Հայրիկ երբ իր առանձնարանէն դուրս փողոց ելլէր, ժողովուրդին մէջ կը մտնէր եւ իւրաքանչիւրին վիճակով կը հետաքրքրուէր: Մեծ ու փոքր կը շրջապատէին զինք եւ աջը կը համբուրէին:

Օտեանները Հայրիկի վաղեմի բարեկամներն ու հարազատներն էին: Հայրիկ յաճախ կ՛այցելէր Օտեաններուն եւ անոնց ճաշի հիւրը կ՛ըլլար: Գրիգոր Օտեան այդ ժամանակ պետական խորհուրդի անդամ էր. եղբայրները` Նշան եւ Խաչիկ գրական եւ թարգմանական աշխատանքներով կը զբաղէին, իսկ անոնց քոյրը` Եւփիմէ մանկավարժ էր:

***

Խրիմեան Հայրիկ իր յաջորդին աւանդ ձգած էր գաւառական հարստահարութեանց տեղեկագիրը եւ Ազգային սահմանադրութեան վերաքննութեան հարցը:

Գուզկունճուքի եկեղեցւոյ բակի խոնարհ յարկին տակ ապրող նախկին պատրիարքը կը հետեւէր նոր պատրիարքի եւ Ազգային ժողովի գործերուն եւ իր հեղինակութիւնը ի գործ դնելով ամէն ջանք կը թափէր որպէսզի գաւառներու հարստահարութեանց հարցը միշտ օրակարգի վրայ մնայ, պետութեան ուշադրութիւնը անոր վրայ հրաւիրուի եւ վճռական քայլերու դիմուի:

Ներսէս պատրիարք որոշեց շարունակել իր նախորդի ուղին եւ իր նախագահութեամբ գումարուած Ազգային ժողովի նիստերուն արծարծուեցան գաւառական հարստահարութեանց եւ սահմանադրութեան վերաքննութեան հարցերը:

Խրիմեան Հայրիկի հակառակորդները թերթերու մէջ գրութիւններ տարածեցին, յայտարարելով որ Խրիմեան կ՛ուզէ տապալել Վարժապետեանը եւ կը ցանկայ նորէն պատրիարք դառնալ: Անոնք Հայրիկը ցոյց կու տային իբրեւ դաւադիր եւ չարանախանձ, եւ ջանքեր կը թափէին որպէսզի ան նոր պատրիարքին ալ հալածանքին ենթարկուի:

Խրիմեան Հայրիկ 30 յուլիս 1874 թուակիր նամակ մը գրեց Ներսէս պատրիարքին, ուր կ՛ըսէր.

«Դուք այսօր ազգային բարոյական ագարակի վերատեսուչն էք: Ես կը հաւատամ թէ հսկող աչքով կը տեսնէք, կը դիտէք` թէ ո՞յք են այն չարարուեստ թշնամիներ որք գիտեն գաղտագողի որոմն ցանել արտերու մէջ եւ տափելով ծածկել: Այլ երբ բուսնի որոմն եւ դուք զարմանօք հարցնէք` թէ ո՞վ արար զայն, նոքա ի սպառ չքմեղս լինելով կ՛երդնուն, կը վկայեն` թէ Խրիմեան ըրաւ, Խրիմեա՜ն…: Եւ թէ հետաքրքիր լինիք ու բացատրութիւն խնդրէք` թէ ինչո՞ւ համար կը ցանէ, անշուշտ բազմադիմի կերպով կը համոզեն զՔեզ` թէ ես կը խռովեմ ու կը շարժեմ անդադար, որ Աթոռդ երերայ, Դու ի վայր գլորիս, եւ ես կրկին հայոց պատրիարք լինիմ:

«Մի՛ հաւատաք, սրբազան տէր, հաստատուն կաց Աթոռիդ վրայ. այդ անզօր չղջիկան ոգիներէն մի՛ շարժիր. դոքա սուտ կը խօսին, կը խարբալեն զՔեզ, զի Խրիմեան ոչ եւս է պատրիարք հայոց` յիշեցէք: Այս խօսքն իմ վերջին հրաժարագրոյս վճռակի որոշումն է, եւ այս որոշումն իմ հաստատամտութեան մէկ սկզբունքն է. ես դիւրութեամբ չեմ փոխեր զայն: Դեռ երէկ Աթոռէն իջայ, եւ մի՞թէ ստրջացեր եմ եւ այժմ կրկին կը ցանկամ: Ո՛չ, ո՛չ այդ ցանկութիւն գնա՜ց եւ մեռաւ յիս. անցելոյն այդ կարծուած փառքն այլեւս կարող չէ զիս խաբել. բա՛ւ թէ մի անգամ սխալեցայ:… Բայց աւա՜ղ, այդ անկայուն փառաց անտեւական ժառանգութիւնը հաճոյ չեղաւ Խրիմեանի, զի այդ բարձրագոյն գահը Գողգոթայի խաչէն աւելի կը չարչարէ, եւ փոխանակ փառաւորելու` աշխարհի առջեւ նշաւակելով կը նշաւակէ մարդը: Դու ինքնին տեսար եւ տակաւին կը տեսնես` թէ ինչպէ՛ս անխնայ դեռ կը նշաւակեն զիս ձեռներէց գրիչներ:

«… Ուրեմն, եթէ կը ճանաչէք Դուք ի վաղուց անտի զԽրիմեան, թող իմ այս անկեղծ խօսքերս հաւատարիմ թուին Ձեր առաջ, կը վստահանամ ասել` թէ ինչպէս Քո անձին, նոյնպէս եւ Քո կրտսեր եղբօր հաւատա՛ որ մենք ոչ Քո նախանձորդն ենք եւ ոչ մասնակից կամ բաժանորդ խռովարարութեան»:

Նամակը փարատեց Ներսէս պատրիարքին կասկածները եւ ան եւս առաւել յարգանք ու սէր ցոյց տուաւ Հայրիկի հանդէպ:

***

Խասգիւղ

Խրիմեան Հայրիկի եղբօրորդին` Խորէն Խրիմեան 1874-ի աշնան Գերմանիայէն Պոլիս վերադարձաւ, Լայփցիկի համալսարանէն մանկավարժութեան վկայականը ստանալէն ետք:

Հայրիկ եղբօրորդիին թելադրեց հայրենիք երթալ եւ Վարագայ վանքի Ժառանգաւորաց վարժարանին մէջ սերունդներու դաստիարակութեան նուիրուիլ:

Հայրիկ 5 հոկտեմբեր 1874 թուակիր նամակ մը գրեց Վարագայ վանքի փոխանորդ Մեսրովբ վարդապետին եւ յանձնեց Խորէնի: Հայրիկ կը գրէր.

«Ընդ գրոյս պիտի ընդունիք մեր եղբօր որդին, Վարագայ դպրոցի հաւատարիմ աշակերտ զգօն Խորէն որ Գերմանիայէն դառնալով ի Պօլիս, ահաւասիկ Պօլսէն ի Վան վերադարձաւ:

«Թէեւ մտադիր էի գոնէ մինչեւ ի գարուն քովս պահել, բայց հայրենեացս եւ Վարագայ սէր դիմադրելով յաղթեցին զիս, խեղճ Հայրիկ դարձեալ միայնակ մնաց պանդխտութեան մէջ եւ իւր հոգեհատոր զաւակ իւր հայրենեաց յառաջդիմութեան կը նուիրէ:

«Բաւական ժամանակէ ի վեր Վարագայ դպրոցը առանց ուսման մնաց. այժմ պէտք է իւր կանոնաւոր ընթացքը ունենայ որպէսզի իւր նպատակին հասնի:

«… Խորէնը դասատու ընտրուած է դպրոցին եւ միանգամայն ներքին կառավարութեան տեսուչ եւ ինքը պատասխանատու է վանական խորհրդի առաջ, ինչպէս դուք եւ վանական խորհուրդը մեր առաջ:

«… Խորէն ուսուցչութեան պաշտօնէն զատ պէտք է խմբագրութեան պաշտօն եւս վարէ երբ յաջողի Արծուոյ վերստին հրատարակութիւնը:

«Դպրոց բարեկարգ վիճակի մէջ դնելէն յետոյ պէտք է վանուց ընդհանուր բարեկարգութեան եւս հոգ տանիք:

«Անհրաժեշտ կերպով վանական խորհուրդը պէտք է ըստ սահմանադրութեան շարունակել, եւ ամէն որոշումներ խորհրդով եւ համաձայնութեամբ որոշել:

«Վարագայ վանուց միաբան եղբայրներ պէտք է ըստ ամենայնի վանական օրինաց հպատակելով, իւրաքանչիւր իւր պարտիքներ ճանաչէ, անձնուիրութեամբ աշխատի եւ վանուց վաղեմի պայծառութեան եւ յառաջդիմութեան համար գովելի ջանքերը ցոյց տայ»:

***

Պէշիկթաշ

Խրիմեան Հայրիկի նման, Ներսէս պատրիարք եւս կաշկանդուած էր սահմանադրութեան կապանքներուն մէջ: Ազգային երեսփոխանական ժողովը մնայուն կերպով կը կաշկանդէր անոր գործունէութիւնը:

Օրմանեան կ՛ըսէ, որ ազգային երեսփոխանական ժողովը վերածուած էր մշտատեւ խորհրդարանի մը, իր երեքական ատենապետներով եւ ատենադպիրներով, իր ութ նախաքննիչ դիւաններով` ձեռնհասութեան, իրաւասութեան, նախաձեռնութեան, դաստիարակութեան, համարակալութեան, յարաբերութեան, կալուածական եւ խմբագրական անուններուն տակ, ատենապետաց դիւան տիտղոսը կրող բացառիկ ուրիշ դիւանով մը եւ ելեւմտից յանձնախումբ մը, կազմելով այսպէս տեւողական տարր մը Ազգային վարչութեան մէջ, բուն վարչութեան եւ անոր նախագահին ձեռքերը կապող, ժողովրդական ցոյցեր եւ յուզումներ իբրեւ փաստ գործածող, եւ լայն ասպարէզ բացող ընդդիմադիրներու խմբակին, կամ ժամանակին գործածուած ժողովրդական լեզուով Ղալաթիոյ օճախին, որ վարչութիւնը կաշկանդելու եւ պատրիարքը խծբծելու համար, ոչ միայն եղելութեանց եւ գործառնութեանց, այլեւ բառերու եւ վանկերու քննադատութեանց կը կառչէր:

Ներսէս պատրիարք փորձեց թօթափել սահմանադրութեան պարտադրած կապանքները կամ գոնէ մեղմացնել զանոնք, ջանաց սահմանադրութեան փոփոխութիւն մը իրականացնել եւ Ազգային երեսփոխանական ժողովի նստաշրջանները սահմանափակել, բայց ապարդիւն: Օրմանեան կը հաստատէ. «Վերաքննութիւնը չվերջացնողներ զօրացան, ինքն եւ բնէ նեղսիրտ, հիւանդութեան երեսէն երկպատիկ նեղսիրտ դարձած, գործոց ընթացքով եռապատիկ սաստկացած, յաճախ հրաժարականներու դիմելով եւ մերթ ընդ մերթ զայրոյթը պոռթկալով ալ չկրցաւ իր նպատակին հասնիլ, եւ տաժանակիր պաշտօնավարութիւն ունեցաւ, միշտ գործունէութեան մէջ խոչընդոտներով պաշարուեցաւ, մեծ ձիրքերու տէր ճանչցուեցաւ, բայց իր մտադրած մեծ արդիւնքները ամբողջապէս իրականացնել չկրցաւ»:

Խրիմեան Հայրիկ ամբողջականօրէն զօրավիգ կանգնեցաւ Ներսէս պատրիարքին: Հաւանաբար, Ներսէս պատրիարքի փափաքին վրայ Հայրիկ շարունակեց մնալ Պոլիս եւ յետաձգեց Հայաստան իր վերադարձը:

***

Գատըգիւղ

Խրիմեան Հայրիկի հակառակորդները կ՛ամբաստանէին զայն ըսելով, որ պատրիարքարանի կեդրոնական սնտուկը կողոպտած է:

Հայրիկ կը գրէր. «Թող բարոյական ցաւերը, բաւական եւ շատ նիւթական ցաւերու տակ ես ճնշուեցայ, այսինքն գրեթէ 450 լիրայէն աւելի պարտք մնաց վրաս. հայոց պատրիարքարանէն դուրս ելայ եւ ոխերիմ թշնամիք այնպէս կարծեցին եւ բամբասեցին թէ ես զկեդրոնական սնդուկն կողոպտեր եմ: Ուստի այդ իմ պարտք վճարելու համար, բաւական ժամանակէ ի վեր սկսած եմ քանի մը աշխատութիւններ հեղինակել: Ես տրտունջ չեմ բառնար. երբ Պօղոս առաքեալ վրան կը կարէր եւ միանգամայն կ՛աւետարանէր. ես ալ պարտական եմ աշխատիլ եկեղեցւոյ մանուկներու համար: Ես այդ միջոցով միայն մտադիր եմ պարտքերս վճարել. եւ եթէ յաջողէ Տէր` գարնան սկզբին ի հայրենիք դառնալ եւ հանգչիլ Վարագայ հովանեաց ներքեւ, զի շատ խոնջած եւ վաստակած եմ»:

Գուզկունճուքի եկեղեցւոյ բակի իր անշուք սենեակին մէջ առանձնացած, Հայրիկ նուիրուեցաւ գրական աշխատանքներու:

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)