Հրանդ Տինքի Յիշատակին

ՄԻՀՐԱՆ ՏԱՊԱՂ

Ստորեւ կը հրատարակենք Գերմանիոյ Պոխումի Ռուհր համալսարանի Սփիւռքի եւ Ցեղասպանութեան ուսումնասիրութեան հիմնարկի տնօրէն, փրոֆ. Միհրան Տապաղի ելոյթը` Հրանդ Տինքի յիշատակին կազմակերպուած ձեռնարկին, որ տեղի ունեցաւ Քէօլն քաղաքին մէջ, յունուար 19-ին, մեծամասնութեամբ քիւրտերէ եւ թուրքերէ բաղկացած հոծ բազմութեան մը ներկայութեամբ: Երեկոյթը նախաձեռնութիւնն էր Թուրքիոյ ֆորումին` գործակցութեամբ Թրքական մարդկային իրաւանց միութեան եւ Հայ-գերմանական ընկերակցութեան:

* * *

Տիկնա՛յք եւ պարոնայք,

Առաջին անգամն է, որ կ՛ընդառաջեմ Հրանդ Տինքի յիշատակին նուիրուած հրաւէրի մը: Ասիկա երկդիմիութեան (ambivalences) հետ կապուած է, բայց յատկապէս` այն զգացումին, որ կարեւոր է յստակօրէն լուսաբանել այդ երկդիմիութիւնը, նաեւ` պահպանել զայն:

Ինքզինքիս թոյլ պիտի տամ ուրեմն համառօտ կերպով խօսիլ այս երկդիմիութեան մասին: Ճիշդ է, որ զայն չենք կրնար լուծել, որովհետեւ անհնար է շարունակել որոշ վիճարկումներ: Երբ մէկը բռնի կերպով խլուած է կեանքէն, ինչ որ եղաւ Հրանդ Տինքի պարագան, վիճարկումները անպատասխան կը մնան: Կայ նաեւ այն վտանգը, որ խնդրոյ առարկայ վիճարկումները այլեւս տեղի չունենան, որոշ հարցումներ այլեւս բացարձակապէս չուղղուին գլխաւոր դերակատարի բացակայութեան պատճառով:

Երկդիմիութիւնը, սակայն, միայն որոշ անորոշութեան հոմանիշ չէ: Ան նաեւ կը նշանակէ` «մորմոք»: Հոն ներկայ է մորմոքը, եւ որոշ լարուածութիւն մը` իմ մանկութեան եւ երիտասարդութեան երկրիս հետ առճակատման մէջ, իմ ընտանիքի՛ս երկիրը, որ սակայն երբեք հայրենիք մը չէ եղած: Ոչ թէ որովհետեւ զայն չէի ըմբռնած որպէս հայրենիք եւ ո՛չ ալ, որովհետեւ մեծ հայրս հայրենիք չէր տեսներ օսմանեան Թուրքիոյ մէջ: Պատճառը այն է, որ այդ երկիրը տասնամեակներ շարունակ քաղաքականութիւն մը որդեգրած է յստակօրէն ցոյց տալու համար, որ ինք երբեք հայերուն հայրենիքը պիտի չըլլայ: Հայրս եւ մայրս երկուքն ալ ճաշակած են այդ դառն փորձառութիւնը: Ես այս երեւոյթը կը կրեմ իմ անունիս մէջ, որ Ցեղասպանութեան ժամանակ զոհուած հօրս եղբօրը անունն էր:

Բայց երբ կ՛ոգեկոչենք Հրանդ Տինքին յիշատակը, պէտք է յիշենք, որ ան չսպաննուեցաւ, որովհետեւ Ցեղասպանութեան մասին կը խօսէր, այլ, որովհետեւ ան ցոյց տուաւ միջանկեալ միջոցի մը գոյութիւնը: Թերեւս աւելի ճիշդ պիտի ըլլար ըսել, որ ան ձեւաւորեց այդ միջանկեալ միջոցը: Քանի որ այդ միջոցը եւ այդ դիրքը, ուրկէ ան կը գործէր եւ կը խօսէր, երբեք պէտք չէր գոյութիւն ունենային թրքական տեսանկիւնէն, թէ` հանրային քաղաքական կեանքին մէջ հայ մը գրաւէր այդ միջոցը` պահանջելով դառնալ անոր մէկ մասը: Ասիկա նախատեսուած չէր թրքական համակարգին մէջ:

Բայց ես կ՛ուզէի խօսիլ երկդիմիութեան եւ միաժամանակ զայն յստակացնելու եւ պահպանելու անհրաժեշտութեան մասին: Այսօր համախմբուած ենք հասարակաց ոգեկոչման մը շուրջ: Սակայն մենք պէտք է հոս անդրադառնանք, որ այս ոգեկոչման առիթով չենք գտնուիր Հրանդի բացած միջանկեալ միջոցին մէջ, ուր ալ ան մահացաւ, որովհետեւ Հրանդը պէտք չէ հասկցուի որպէս միւս` լուսաւոր Թուրքիոյ ջատագովը: Հրանդի յիշատակի ոգեկոչումը պէտք չէ քողարկէ այն իրողութիւնը, թէ անոր հետ միւս Թուրքիան չէ, որ լռութեան մատնուեցաւ: Ընդհակառակն, ա՛յն, որ Թուրքիան երբեք չէ եղած, եւ կամ` ա՛յն, որ Թուրքիան երբեք իրաւունքը չէ ունեցած ըլլալու: Մենք այս երեկոյթը` այդ միւս Թուրքիոյ չէ, որ կը յատկացնենք, այլ` ուրիշ ձայնի մը: Հրանդին ձայնը կը գտնուէր քաղաքականութենէն դուրս միջոցի մը մէջ, կամ ալ` թերեւս նոյնիսկ քաղաքականութեանց միջեւ, յամենայն դէպս` ընկերութիւններու միջեւ, ճիշդ` միջանկեալ միջոցի մը մէջ, որ «միջեւ» էր, որովհետեւ Հրանդը համարձակութիւնը ունեցած էր ըսելու` «Ես ուրիշ ձայն մը չեմ, ես ձեզի մաս կը կազմեմ»:

Ուստի, առաւելաբար պէտք էր, որ խօսէի թրքահայ ըլլալու նշանակութեան մասին: Ասոր փոխարէն` կ՛ուզեմ խորանալ այլ ձայնի հարցին մէջ, քանի որ այս միւս ձայնը պարզապէս ուրիշ ձայն մը ըլլալու համար կարիքը ունի ոչ միայն ոտքի կանգնող բանբերի մը, այլ նաեւ` դիրքի մը, ուրկէ կը բարձրանայ ձայնը: Բայց որպէսզի ձայն մը ընկալուի իբրեւ այդպիսին, նախ պէտք է հասկցուի միւսներէն:

Մենք կրնանք արտայայտուիլ միայն մեր սորված լեզուներով: Կախեալ ենք այն բառապաշարէն, որ հասկնալի է: Մենք մեր արտայայտած լեզուներու արարիչը չենք: Մենք լեզուները չենք գործածեր: Նախադասութեան մը սկիզբը մեր կողմէ ձեւաւորուած չէ: Ոչ մէկ նախադասութիւն կը նշէ սկիզբ: Այսպէս կը պատճառաբանէ ֆրանսացի իմաստասէր Ժան-Ֆրանսուա Լիոթարը:

Մեր մէջ կը տիրէ այն զգացումը, որ բնականօրէն մեր տրամադրութեան տակ ունինք լեզու մը: Սակայն իրականութիւնը այն է, որ ան մեզ կը նախորդէ: Լեզուն ոչ միայն մեզմէ աւելի զօրաւոր է, այլեւ կ՛ենթադրէ նաեւ «մարդ արարածի տեղափոխութիւն» (déplacement de l’être humain), ինչպէս Լիոթար կ’ըսէ, քանի որ մարդը չէ, որ լեզուն կը խօսի, այլ նոյնինքն լեզուն է, որ կրկին Լիոթարը մէջբերելով, «աշխարհը եւ իմաստը» կ՛արտաբերէ: Լեզուն մեզի չի պատկանիր: Մենք չէ, որ կ՛արտայայտուինք լեզուով, այլ նոյնինքն լեզուն է, որ կ՛արտայայտուի մեր բառերով եւ մեր պատմութիւններուն մէջ:

Այս դիտարկումը զգուշացում մը կը պարունակէ: Զգուշացումը` մտածելու այն լեզուին մասին, որով միա՛յն հնարաւոր է արտայայտել այլ պատումի մը յիշողութիւնը, այլ անուն մը, այլ պատմութիւն մը: Հարցը միայն այն չէ, որ միւս ձայնը դիրքի մը կարիքը ունի, ուրկէ կրնայ հնչել: Խնդիրը, որ միանգամայն կը ներկայանայ, եւ հո՛տ է, որ կը կայանայ Հրանդ Տինքի ամբողջ ճակատագիրը. այն է, որ մենք նոյնիսկ չենք կրնար խօսիլ լեզուով մը, որ մե՛րն է: Այն լեզուով, որ պէտք է արտայայտուինք, միշտ միւսին դասակարգումներու լեզուն է, այս պարագային` թուրք հասարակութեան դասակարգումներունը: Այդ «տեղափոխում»-ը (déplacement), որ մաս կը կազմէ լեզուին, այդպիսով կը վերածուի կորուստի եւ զրկումի նշանի մը: Զայն խօսելով, կ՛երթանք դէպի Թուրքիա` միշտ քիչ մը աւելի կորսնցնելով այն, ինչ որ մերն էր: Ուրիշ լեզու մը երբեք հասկնալի պիտի չըլլայ, քանաա

Եւ ատիկա անհետեւանք չէ այն յիշատակին համար, զոր այսօր կ՛ոգեկոչենք: Քանի որ, եթէ նոյնիսկ  Հրանդ Տինք խօսեցաւ այդ լեզուով եւ թրքահայու դիրքէ, ատիկա չի նշանակեր, որ մենք ալ շարունակենք խօսիլ իր ձայնով, որ կարծես թէ ըլլայ այլ Թուրքիոյ ձայնը: Չենք կրնար անոր ճակատագրին ձայնակցիլ` լայնախոհ Թուրքիոյ մը կոչ ընելով, այլ պէտք է նախ յիշեցնել, որ աշխարհի բոլոր փոքրամասնութիւնները գրեթէ կարելիութիւնը չունին պահանջելու իրենց իրաւունքները կամ կերտելու իրենց սեփական միջանկեալ միջոցը: Ո՛չ տէր ենք լեզուին, որով կ՛արտայայտուինք, ո՛չ ալ` դիրքին, ուրկէ կը խօսինք: Ո՛չ մէկը, ո՛չ միւսը մեզի փոխ տրուած է, կամ ալ փոխ առած ենք: Ընդհակառակն, պէտք է մե՛նք առնենք զանոնք, եթէ կ՛ուզենք, որ լսեն մեզ:

Մէկ բան ստոյգ է. եթէ ուրիշը շարունակէ այս պատումը, ինչ որ այսօրուան պարագան է, սոյն պատումը կը վերածուի յիշողութեան մը, որ կորսնցուցած է իր այլութիւնը: Այսպիսով, կրնայ այս յիշողութիւնը կորսնցնել նաեւ իր կապը հեղինակին հետ` իմա՛ Հրանդին եւ սքողել այն իրականութիւնը, որ անոր դիրքը անստոյգ, խաթարուած եւ անհաստատ էր: Հայկական իւրաքանչիւր բանարկում (discours) պարտադրուած այլութենէ մեկնող բանարկում մըն է: Ամէն յիշողութիւն պէտք է պահպանէ ատիկա երկդիմիութեան մէջ` նկատի ունենալով, որ յիշողութիւնը միայն չի միացներ, այլ նաեւ կը բաժնէ: Նոյնիսկ պէ՛տք է, որ բաժնէ:

Այդ պատճառով է, որ այսօր, յատկապէ՛ս այսօր ձեզմէ կը խնդրեմ ոգեկոչել ոչ միայն մէկ ուրիշ` ընդդիմութեա՛ն Թուրքիոյ պատկերը, ձեւով մը` «լաւ» Թուրքիոյ մը պատկերը, բայց նաեւ` խորհրդածել Թուրքիոյ ընկերային միջանկեալ միջոցներուն մասին: Այսօր օրը չէ բացատրելու, որ Էրտողանի Թուրքիոյ կողքին կա՛յ մէկ ուրիշ Թուրքիա: Այսօր օրն է հարցադրելու, թէ ի՛նչ կը նշանակէ Թուրքիոյ մէջ հայկական ժառանգութիւնը, թէ Թուրքիոյ մէջ Հայոց ներկայութիւնը ի՛նչ իմաստ ունի, որո՛նք են անոնք, որոնք սերունդէ սերունդ իրենց ձայնը կը բարձրացնեն եւ լեզուով մը կը խօսին, որ իրենց սեփականը չէ: Այն պատկերները, որոնք այսօրուան կը պատկանին, աւերուած գերեզմաններու եւ այն խումբերու եւ հաւաքականութիւններու սպաննուած անդամներու պատկերներն են, որոնք տակաւին Թուրքիոյ մէջ ընկերային ո՛չ մէկ միջանկեալ միջոց մը կերտելու իրաւունք ունին. քրտական, յունական, արամէական, հրէական, հայկական ձայներ են ատոնք…

Լեզուն, որով կը շարունակենք յիշել, կրնայ փոխ առնուած լեզու մը ըլլալ: Բայց անունները, զորս կ՛ոգեկոչենք, փոխ առնուած չեն: Սեփական անուններ են: Անուններ են մարդոց եւ` ճակատագրեր, որոնք երբեք մաս չկազմեցին եւ չեն կազմեր «այլ մէկ Թուրքիոյ»: Եւ այս երկդիմիութեան յստակօրէն անդրադառնալը կը հանդիսանայ կարեւորագոյն պարտականութիւնը, զոր Հրանդ Տինք յանձնարարեց մեզի, զոր Հրանդ Տինք մեզի կտակեց: Կարօտն ունինք քո՛ւ, Հրա՛նդ Տինք, կարօտն ունինք աւելի քան երբեք:

Պոխում

[email protected]

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)