Թուղթ Առ Երեւան, Ամազոն Եւ…

ԷԼՕ ՀԵՐԿԵԼԵԱՆ

Քաղաքականութիւնը արուեստն է հնարաւորին
Բանաստեղծութիւնը արուեստն է հնարաւորութիւններուն
եւ` Յեղափոխականները բանաստեղծներն են քաղաքականութեան

Մենք այստեղ պիտի չքննարկենք, թէ ինչո՛ւ եւ կամ ի՛նչ պայմաններու ու հանգամանքներու տակ գրուած էր Անդրանիկ Ծառուկեանի «Թուղթ առ Երեւան»-ը, այնքան, որքան պիտի փափաքէինք անդրադառնալ այն գնահատելի երեւոյթին, որ այսօր այս խիստ հանրայայտ աշխատութիւնը կը ստանայ նոր ծաւալ ու տարածում` լաւագոյնս օգտագործումովը ժամանակակից հրատարակչական արհեստագիտութեան ու ցրւումի մեթոտներուն:

Այսպէս.

Ձախէն աջ թարգմանիչմեր Ռուբէն Ճանպազեան եւ Թաթուլ Սոնենց Փափազեան

1944-էն ի վեր բազմիցս հրատարակուած «Թուղթ առ Երեւան»-ը առաջին անգամ ըլլալով կը հրատարակուի անգլերէնի թարգմանութեամբ` Թաթուլ Սոնենց-Փափազեանի եւ Ռուբէն Ճանպազեանի եւ հրատարակութեամբ «Հայրենիք» հրատարակչատան: Գիրքը կը բաղկանայ 108 էջերէ, անոր հայերէնի խմբագիրը Եփրեմ Թոքճեանն է, իսկ անգլերէնի խմբագիրը` Վահէ Հապէշեանը:

Բայց գիրքին անգլերէն այս թարգմանութիւնը այլապէս շահեկան է այն իմաստով, որ գիրքին ցրւումն ու տարածումը ստանձնած է «Ամազոն»-ի նման աշխարհի մեծագոյն ելեկտրոնային առեւտուրի համացանցային ընկերութիւնը: Ընկերութիւն մը, որ կը դասուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու երկրորդ մեծագոյն եկամուտը ապահովող (ըստ նախորդ տարուան տուեալներուն), եւ որ աւելի քան 600.000  աշխատող կը հաշուէ: Գիրքը պատուիրելու համար, մտնելով կայքի «որոնել» բաժինը, մենք կը կարդանք ի միջի այլոց հետեւեալը.

– Published by the 120-year-old Hairenik Press, this is the first English translation of Tzarukian’s Letter to Yerevan. «Հրատարակուած 120 տարեկան «Հայրենիք» հրատարակչատան կողմէ, այս մէկը Ծառուկեանի «Թուղթ առ Երեւան»-ի առաջին անգլերէն թարգմանութիւնն է»:

– The publication of Letter to Yerevan is the first of several initiatives planned celebrating the 120th anniversary of the Hairenik Association. All the proceeds from book sales will be donated to the Hairenik Association՛s Newspaper Digitization Project. «Թուղթ առ Երեւան»-ի հրատարակութիւնը ծրագրուած այն բազմաթիւ նախաձեռնութիւններէն առաջինն է, զոր «Հայրենիք» թերթի ընկերակցութիւնը ձեռնարկած է իրագործել իր 120-ամեակին առիթով: Սոյն գիրքի վաճառքի ամբողջ hասոյթը պիտի յատկացուի «Հայրենիք» թերթի թուայնացման ծրագրին:

«Ամազոն»-ի կայքը բնականաբար կ՛անդրադառնայ գիրքի հեղինակին, բովանդակութեան, թարգմանիչներուն. մէկ խօսքով` ամփոփ պատմականը տալով անոր գրուելու շարժառիթին մասին: Նոյնի՛սկ կարելի է տեսականօրէն կարդալ զայն էջ առ էջ եւ ունենալ «քինտըլ» տարբերակը:

Վերոյիշեալ մանրամասնութիւնները թուելով` մենք բնաւ շրջանցելու միտում չունինք այն երախտաւոր աշխատանքին կարեւորութիւնը, զոր կատարած են «Հայրենիք» թերթի խմբագիրներն ու թարգմանիչները:

Ընդհակառակը, զայն գնահատելու պատճառները բազմաթիւ են ու բազմազան.

– Նախ` անոր համար, որ գտնուելով այդպիսի «որոնման համակարգ»-ի (search engine)-ի մը էջին մէջ` գիրքը հասանելի կը դառնայ բազմապատիկ օգտատէրերու, որոնց շարքին` ոչ հայախօս հայ զանգուածներուն, որոնք հնարաւորութիւնը չունին հաղորդուելու հայ գրականութեան գոհարներով:

– Ապա գիրքին հասանելիութիւնը երաշխաւորուած է ողջ աշխարհի տարածքին` կտրելով աշխարհագրական սահմանները: Ողջունելի է այն հանգամանքը, որ «Letter to Yerevan»-ը մատի վրայ հաշուըւող այն հազուագիւտ երեւոյթներէն է, որոնք վաճառքի իրաւունք ստացած ու որդեգրուած են «Ամազոն»-ի տնօրէնութեան կողմէ:

«Մենք չենք մոռացել»-ի անգլերէն թարգմանութենէն էջ մը

Անցնելէ առաջ Անդրանիկ Ծառուկեանի եւ անոր վերոյիշեալ գիրքի կարգ մը առանձնայատկութիւններուն, անհրաժեշտ է յիշեցնել, որ «Թուղթ առ Երեւան»-ի անգլերէն թարգմանուած տարբերակը տպուած է երկլեզու: Ամէն բացուող էջի ձախին տեղադրուած է հայերէն բնագիրը, իսկ աջին` անգլերէնը:

«Թուղթ առ Երեւան»-ի անգլերէն թարգմանութենէն էջ մը

Վերստին կարդալէ ու հաղորդուելէ ետք սոյն պոէմով, մեզի կը թուի, որ անոր ընտրութիւնը ո՛չ պատահական է, ո՛չ ալ ժամանակավրէպ: «Թուղթ առ Երեւան»-ը, որ յաճախ ծանօթ է նաեւ «Հէյ ջա՜ն Երեւան» անուանումով, Գէորգ Աբովի «Մենք չենք մոռացել»-ին պատասխան մը ըլլալէ աւելի, կարօտի կանչ մըն է` պայթած իւրաքանչիւր սփիւռքահայու հոգիէն եւ ուխտ` վերադառնալու հայրենիք, ինչ կացութաձեւի տակ ալ որ գտնուի ան:

Հետաքրքրական է, որ արեւմտահայերէնով արտայայտուող գրողի մը կողմէ բացառապէս արեւելահայերէնով գրուած է այս բանաստեղծութիւնը: Սոյն երեւոյթի մասին իր բացատրական մէկ յօդուածին մէջ Ռուբէն Ճանպազեան «Հայրենիք»-ի 11 յունուար 2019-ին թիւին մէջ կ՛ըսէ.

Ծառուկեան` «ուզած է, որ ժամանակակից Հայաստանի մտաւորականութիւնը ոչ միայն կարդայ բանաստեղծութիւնը, բայց նաեւ ամբողջութեամբ հասկնայ ամէն մէկ բառ, ամէն մէկ գաղափար»: Կարծիք կայ նաեւ, որ Ծառուկեանը իր ստեղծագործական գործընթացի ընթացքին ենթագիտակցաբար մտածած ու ստեղծագործած ըլլայ արեւելահայերէնով:

Ծառուկեան՝ Սարուխանի վրձինով

Ապա ան 1944-ին այս գործը պաշտօնապէս ուղարկած է «Հայպետհրատ»: Անշուշտ ո՛չ «Պետհրատ»-ը, ո՛չ ալ Գէորգ Աբով արձագանգած էին անոր գիրին: Այնուամենայնիւ, խորհրդային այդ տարիներուն «Թուղթ առ Երեւան»-ը գաղտնի պայմաններու տակ, խմորատիպ կը բազմացուէր եւ կը տարածուէր Հայաստանի մէջ, յատկապէս` մտաւորականութեան եւ ուսանողութեան մէջ: Անոնցմէ շատեր անգիր սորված էին անկէ հատուածներ (երբեմն լման) եւ կ՛արտասանէին մտերմիկ հաւաքներու ընթացքին:

Տարի մը անց, 1945-ին, Յակոբ Օշական «Վկայութիւն մը» խորագրով վերլուծական մը գրած է «Թուղթ առ Երեւան»-ի մասին. ան Ծառուկեանը կը համարէր «Սփիւռքի առաջին տաղանդաւոր եւ իրա՛ւ բանաստեղծը»: Մէջբերենք Օշականի կարծիքը.

«Անդրանիկ Ծառուկեան ո՛չ Սիամանթօ մըն է, ո՛չ Վարուժան մը եւ ո՛չ ալ Պ. Դուրեան մը: Ու պէտք ալ չունի ատոնք կամ անոնց շուքը ըլլալու… Ծառուկեան սփիւռքի տղայ մըն է, որ բախտաւոր օր մը առաւ այդ սփիւռքէն շերտ մը բան, դուք դրէք Վարուժանի «Ափ մը կարմիր հողը», նետեց զայն իր սրտի քուրային ու անկէ հանեց արիւնոտ, կենսագործեալ իր վկայութիւնը` «Թուղթ առ Երեւան»-ը…»:

Գիրքի անգլերէնի խմբագիր Վահէ Հապէշեանը «Ութ ներածական. սովորական թեմայի մը տարբերակները կամ տարբերութիւնները» խորագրեալ իր անգլերէն յառաջաբանին մէջ սպառիչ կերպով կը փորձէ վերլուծել նոյն երեւոյթին նկատմամբ բանաստեղծի մը, իմաստասէրի մը եւ դիւանագէտի մը տարբեր  մօտեցումները` ընդհանրապէս. ու վեր կ՛առնէ բանաստեղծին դերը` մասնաւորաբար կոչ ուղղելով անսալու անոր ձայնին գտնելու համար մեր ճանապարհը:

Համաշխարհայնացման եւ արհեստագիտութեան արագ զարգացման այս դարուն մեր ձգտումը պէտք է ըլլայ օգտուիլ այդ հնարաւորութիւններէն եւ դրականօրէն օգտագործել այդ միջոցները` մեր արժէքներն ու մշակոյթը հասանելի դարձնելու անգլիախօս հայութեան այն հատուածին, որ ինչ-ինչ պատճառներով սերտ շփման մէջ չէ իր արմատներուն հետ, եւ ապա, ինչո՞ւ չէ, նաե՛ւ օտարներուն:

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (1)
  • Varouj Garabedian 6 months

    Օր մըն ալ մէկը թող գրէ որ հայերէն գիրքերը անգլերէնով թարգմանելուն մէջ հայերը ի՞նչ շահ ունին: Հիմա մենք մեզի կը խաբենք, կարծելով որ հայերէն գիրք մը անգլերէնով թարգմանելու պարագային, հայերէն չիգիտցող հայերը պիտի կարդան, կամ ալ ամերիկացիները եւ անգլիացիները աչքերնին տաս բացած կըսպասեն, որ հայերէն գիրք մը անգլերէն թարգմանուի եւ իրենք կարդան: Ինչո՞ւ չենք մտածեր որպէսզի հայերէն չիգիտցող հայերը քիչ մը հայերէն կարդալ սորվին եւ մեր լաւ գիրքերը հայերէնի մէջ կարդան, անկէ կը շահին հայ գրողները, հայ գիրք ծախողները, իսկ Ամազոնը Թուղթ առ Երեւան ծախելով չպիտի հարստանայ. արդէն բաւական հարուստ է: