Արուեստի Մէջ Գնահատուածը Ոգեղէնն Է… «Ազդակ»-ին Ըսաւ Դոկտ. Մովսէս Հերկելեան

Մովսէս Հերկելեան Ծիրանի

Տրուած ըլլալով, որ արուեստի մրցակցութիւնը համաշխարհային գետնի վրայ բաւականին սուր բնոյթ ստացած է մեր օրերուն եւ տրուած ըլլալով, որ կերպարուեստը կ՛առնչուի նաեւ քաղաքականութեան եւ յատկապէ՛ս տնտեսութեան հետ, եւ ի հեճուկս տիրող համատարած զանազան տագնապներուն`  միջազգային փառատօները կը բազմանան ու կը տարածուին: Այս հարցը մեզ` հայերս առաւել եւս կը յուզէ, որովհետեւ փոքր ազգ ենք, ունինք մրցունակ մշակոյթ, բայց չունինք անոր համապատասխան միջազգային վարկ եւ գնահատական:

Այս առումով, «Նոազ արք» ցուցասրահին ձեռք բերած փորձառութիւնները պէտք է որ շահագրգռեն ոչ միայն մեր արուեստասէրներն ու արուեստագէտները, այլ նաեւ` ընթերցողները: «Նոազ արք» ցուցասրահը ցարդ մասնակցած է 37 միջազգային կերպարուեստի փառատօներու, որոնցմէ վերջինը տեղի ունեցաւ անցնող տարուան դեկտեմբեր 5-9, Մայամիի մէջ: Այս առիթով հետեւեալ հանդիպում-զրոյցը ունեցանք ցուցասրահի տէր եւ տնօրէն դոկտ. Մովսէս Հերկելեանին հետ:

«ԱԶԴԱԿ».- Թէեւ առիթը Մայամիի ամէնամեայ կերպարուեստի փառատօներն են, լաւ կ՛ըլլայ, որ նախ լուսաբանենք մեր ընթերցողները այն մասին, թէ այսօր ո՛ւր հասած է արուեստը եւ դէպի ո՛ւր կ՛ընթանայ:

ՄՈՎՍԷՍ ՀԵՐԿԵԼԵԱՆ.- Հարցը բաւականին տարողունակ է ու կնճռոտ, սակայն փորձենք ներկայացնել զայն ընդհանուր գիծերու մէջ: Մերօրեայ տիրող ստեղծագործական բացարձակ ազատութիւնը, արուեստի հարցերը  յստակացնելու փոխարէն, երբեմն աւելի կը խճողէ ու կը բարդացնէ զանոնք: Որքան որ ազատութիւնը կը նպաստէ տաղանդի անկաշկանդ դրսեւորման ու ծաղկման, նոյնքան ալ, սխալ «շահագործման» պարագային, բացարձակ ազատութիւնը կրնայ խանգարել անոր գործընթացը:

«Ա.».- Ինչպէ՞ս:

Մ. Հ.- Բացատրեմ: Խնդիրը այն է, որ երբ ազատութիւնը կը «պայմանաւորուի» սանձարձակութեամբ, միջակութիւններուն համար առիթ կը ստեղծուի արտայայտուելու իրենց իրաւունքը լայնօրէն չարաշահելու եւ, հիացնելու փոխարէն, պարզապէս կը փորձեն զարմացնել ակնդիրը: Որովհետեւ այս մէկը անուն շահելու դիւրին ճանապարհ կը համարուի, անոնք ուժ կու տան ծանուցումներու եւ տարբեր զարտուղի միջոցներու:

«Ա.».- Իսկ այսօ՞ր:

Մովսէս Ծիրանի, գործ՝ Փոլ Կիրակոսեանի

Մ. Հ.- Այսօ՞ր: Նմանօրինակ յոռի երեւոյթները կը շարունակուին քիչ մը ամէն տեղ: Ի հեճուկս այս բոլորին, սակայն, ժամանակակից կերպարուեստի հոլովոյթը կը շարունակէ զարգանալ ու տարածուիլ երկու հակոտնեայ ուղղութիւններով: Առաջինը ձեւականութեան մոլուցքն է նորարարութեան պիտակի տակ, իսկ երկրորդը` խորքայինի որոնումները ոգեղէն տարածքներու վրայ: Առաջինները կը կարեւորեն արտաքինը, աւելի քան` խորքային իմացականը: «Արուեստը յանուն արուեստի» ընդհանրացուած սկզբունքը տեսականօրէն հնարաւորութիւն կ՛ընձեռէ արդարացնելու նոյնի՛սկ այլանդակի ու տգեղի դրսեւորումը: Եթէ պիտի ընդունինք, որ արուեստը կրնայ նաեւ միայն գաղափար ըլլալ, ապա աղբանոցէն հանուած ու ճմռթկուած թիթեղէ տուփը կարելի է պատուանդանի վրայ դնել ու ցուցադրել իբրեւ արուեստի գործ եւ միաժամանակ մեկնաբանել ու իմաստաւորել զայն: Այս տեսակ արուեստի նորօրեայ հետեւորդներէն շա՜տ շատեր, առանց խտրութիւն դնելու միջոցներու միջեւ, կը բաւարարուին մակերեսային «աճպարարութիւններով», ուր  պսպղուն գոյները, արտառոց ձեւոյթներն ու պատահական առարկաները թէեւ որոշ չափով կը տպաւորեն, սակայն գեղագիտականօրէն մնայուն հետք չեն կրնար ձգել ու կ՛անցնին պատմութեան:

«Ա.».- Ինչո՞ւ եւ կամ ինչպէ՞ս նորարարութեան այս ձգտումը կը յաջողի ժողովրդականութիւն գտնել արուեստասէր հասարակութեան մօտ:

Մ. Հ.- Իրականութեան մէջ հասարակութեան անուղղակի պահանջն է այս մէկը: Գոյատեւման դժուարութիւնները, ժամանակի անբաւարարութիւնը, ընկճախտի համատարած բնոյթն ու յատկապէս կեանքի մեքենայացումն ու արագութիւնը մարդը տարերայնօրէն կը մղեն դէպի հաճոյասիրութիւն եւ մակերեսային դատողութիւն, որոնք իրենց հետ կը բերեն կեանքի հանդէպ «անպատասխանատու», կրաւորական ու համեմատաբար թեթեւ վերաբերմունք: Նմանօրինակ միջավայրի ծնունդ արուեստագէտը, երբ մանաւա՛նդ ունակութիւնը չունի խորանալու ոգեղէն ոլորտներէն ներս, ինքնաբերաբար կը բացուի  ծանծաղ  տարածքներու վրայ:

«Ա.».- Իսկ  երկրո՞րդ ուղղութիւնը…

Մ. Հ.- Ի հակադրութիւն յարդարայինին` իրաւ արուեստագէտները կ՛ընտրեն ստեղծագործական դժուարագոյն ճանապարհը, որ ոչ միայն տքնաջան աշխատանք եւ յարատեւ որոնումներ կը պահանջէ իրենցմէ, այլ նաեւ` ներշնչման գերագոյն լարում ու ստեղծագործական բացառիկ ճիգ: Անոնք կը փորձեն թափանցել ներաշխարհի խորախորհուրդ ոլորտներէ ներս ու դրսեւորել հոն անթեղուած մարդկային ոգեղէն արժէքները:

«Ա.».- Իսկ ինչպէ՞ս եղաւ, որ հաւաքորդներէն շատեր սկսան հրաժարիլ մակերեսային գնահատումներէն ու վերադառնալ բարդ խորքայինին:

Մ. Հ.- Վերջին տասնամեակներուն կեանքը ոչ միայն չբարելաւուեցաւ, այլ նոյնիսկ ետ գնաց: Բնական աղէտները կարծես թէ բնական դարձան,  պատերազմները շարունակուեցան առաւել սաստկութեամբ, իսկ տնտեսութիւնը նահանջեց աննախադէպ կերպով: Սակայն յարդարային արուեստը սկսաւ սպառուած ըլլալու նշաններ ցոյց տալ: Դժուարահաճ ու բծախնդիր հաւաքորդները, ձանձրացած ու հիասթափուած` գունային ու ձեւական «աղմուկներ»-էն, սկսան գնահատել մարդկային էութեան յարիր իրաւ արուեստը: Անոնց փնտռածը հին դասականը չէ այլեւս, այլ` արուեստ մը, որ տոգորուած է թարմ շունչով, նոր լեզուամտածողութեամբ ու ժամանակակից  յղացքներով: Անոնք կա՛մ կը վստահին հմուտ արուեստաբաններու, կա՛մ ժամանակի ընթացքին կը մասնագիտանան արուեստի մէջ, եւ կա՛մ ալ անոնցմէ շատեր ի սկզբանէ օժտուած կ՛ըլլան արուեստագէտի խառնուածքով ու բնազդաբար կրնան զանազանել գեղեցիկն ու տգեղը, լաւն ու վատը եւ կամ` մնայունն ու գնայունը: Սակայն, ինչպէս անցեալին, այսօր եւս արուեստի մէջ բուն գնահատուածն ու փնտռուածը ոգեղէնն է եւ ոչ թէ` շօշափելին, խորքայինը, եւ ոչ թէ` մակերեսայինը, հիացականը եւ, ոչ թէ` զարմացնողը, տպաւորիչը, եւ ոչ թէ` հետաքրքրողը, երփնագրելու կատարողական բարձր մակարդակը, եւ ոչ թէ` ժամանակակից բարձր արհեստագիտութեան անսահման հնարաւորութիւնները, որոնք կը շարունակեն չարաշահուիլ, յատկապէս` մտայղացքային (conceptual) արուեստի բնագաւառէն ներս: Ահա թէ ինչո՛ւ արուեստասէրի այս տեսակը սկսաւ  թափանցել կեանքի խորհրդաւոր բաւիղներէն ներս ու որոնել ոգեղէնը արուեստի մէջ: Ահա թէ ինչո՛ւ իրաւ արուեստագէտի մը համար ներշնչման կրակն ու ստեղծագործական ուժգնութիւնը անհրաժեշտ ազդակներ են կարենալ դիմանալու համար միջազգային մրցակցութեան ու ժամանակի անողոք դատաստանին:

Անկիւն մը Նոազ Արքի տաղաւարէն – Մայամի

«Ա.».- Շա՛տ բարի, սակայն մենք տակաւին չխօսեցանք Մայամիի եւ կամ 2018-ի  ձեր նուաճումներուն մասին: 

Մ. Հ.- Զարմանալիօրէն մշակութապէս ոչ այնքան յայտնի այս քաղաքը վերջին տասնամեակներուն համեմատաբար շատ արագ վերածուեցաւ կերպարուեստի ուշագրաւ կեդրոնի մը: Երբ տակաւին կան յայտնի քաղաքներ, որոնք ամէնամեայ կերպարուեստի մէկ փառատօն իսկ չունին, այս տարի նոյն օրերուն, (դեկտեմբերի 4-10) Մայամիի մէջ տեղի ունեցան քսաներեք միջազգային փառատօներ:

«Ա.».- Լա՛ւ, ասիկա քիչ մը «տարօրինակ» չի՞ թուիր ձեզի: Ի՞նչ են հիմնական դրդապատճառները, որոնք Մայամին հասցուցած են նման զարգացման  բարձր մակարդակի:

Մ. Հ.- Եթէ խօսքը որակի մասին է, ապա կը կարծեմ, թէ «զարգացում» բառը պայմանականօրէն պէտք է որ ընդունինք, որովհետեւ միւս միջազգային փառատօներէն շատեր իրենց մակարդակով ոչ միայն չեն զիջիր Մայամիին, այլ երբեմն աւելի բարձր են ու որակեալ: Մայամիին առաւելութիւնը քանակին ու տեսականիին մէջ է: Օրինակի համար, մեր մասնակցած «Սփեքթրըմ» (Spectrum) բաժնին մէջ ցուցադրուած էին Ռոտենի, Քալտըրի, Հենրի Մուրի, Փիքասոյի, Տալիի, Շակալի, Միրոյի, Փոլաքի եւ նման այլ մեծութիւններու սահմանափակ թիւով ստեղծագործութիւնները (անշուշտ` յայտնի պատճառներով): Իսկ ժամանակակից որակեալ յայտնիներու (Պոթերօ, Փիթըր Մաքս, Տըմեան Հըրց, Ֆիլիփ Շափիրօ…) զուգահեռ, ներկայացուած էին անհամեմատ աւելի մեծ թիւով արուեստագէտներ, որոնցմէ շա՜տ  շատեր հազիւ թէ միջակէն վեր կարելի է դասել: Ասոնց կողքին կազմակերպուած էին նաեւ առանձին մասնագիտական փառատօներ, ինչպէս` ջրանկարչութեան, վիմատպութեան, ափրիկեան, լուսանկարչութեան եւ կամ զարդանկարչութեան նուիրուած արուեստի յատուկ տօնավաճառներ:

«Ա.».- Իսկ  ի՞նչն է Մայամիի յաջողութեան գլխաւոր պատճառը: 

Մ. Հ.- Թէեւ բնակլիմայական նպաստաւոր պայմանները իրենց դրական դերը կը կատարեն, բայց հիմնականը տնտեսական գործօնն է: Նախ` վերջին երկու տասնամեակներու միջազգային, բայց յատկապէս ամերիկեան դրամատնային եւ ելեւմտական ցնցումները պատճառ դարձան, որ ներդրում կատարողներէն շատեր նախընտրեն իրենց նիւթական կարողութեան մէկ մասը ներդնել արուեստի մէջ:

«Ա.».- Իսկ ուրկէ՞ այս տրամաբանութիւնը:

Մ. Հ.- Արուեստը նախ տուրքերը կը նուազեցնէ եւ մնայուն ծախսեր չունի անշարժ գոյքի նման:  Տեղափոխելը դիւրին է, մարդու միջավայրը կը գեղեցկացնէ եւ վարկը կը բարձրացնէ յաչս շրջապատին, որ իր հերթին անուղղակիօրէն կրնայ նպաստել նաեւ տուեալ արուեստասէրի ասպարէզին: Իսկ ներդրողներու համար ամենակարեւորը այն է, որ արուեստի արժէքը կը բարձրանայ` երբեմն հասնելով ակնկալուածէն շատ աւելի բարձր, եթէ երբեք հաւաքորդը իր ընտրութեան մէջ չսխալի անշուշտ: Այս ակնկալութեամբ է, որ տնտեսական տագնապներու շրջանին միջազգային արուեստի շուկան կ՛աշխուժանայ:

«Ա.».- Կրնա՞ք օրինակ մը տալ:

Մ. Հ.- Անցնող սեպտեմբերին, երբ Մայամիի պայմանագիրը ստորագրեցինք, Ամերիկայի տնտեսութիւնը վայրէջքի մէջ էր: Ընկերներէս շատեր զարմացած էին, որ ես որոշած եմ Մայամիի փառատօներուն մասնակցիլ: Անոնց մտահոգութիւնը հիմք ունէր, որովհետեւ գիտէին, թէ որքա՛ն ծախսալից է Լիբանանի կերպարուեստի միջազգային փառատօնի մասնակցութիւնը, ուր մնաց` Միացեալ Նահանգներունը, որ թէ՛ հեռու է, թէ՛ ալ միաժամանակ տնտեսական լուրջ տագնապներ կը դիմագրաւէ: Բայց ես լաւատես էի, որովհետեւ տարիներու ընթացքին մեր ձեռք բերած փորձառութիւնը այդ կը թելադրէր: Պատկերացուցէք, որ անցնող նոյեմբերի ամերիկեան արժետոմսերու աննախադէպ անկումը պատճառ մը աւելի եղաւ, որ Մայամիի փառատօները ակնկալուածէն շատ աւելի աշխուժանան: Թէ՛ հիւսիսային եւ թէ՛ հարաւային ամերիկաներու արուեստասէրները ուղղակի խուժած էին Մայամի` պարզապէս «Պազել»-ի անունով ճանչցուած կերպարուեստի փառատօներուն ներկայ ըլլալու:

«Ա.».- Թէեւ մեր զրոյցը ծրագրուածէն աւելի ծաւալեցաւ, այնուամենայնիւ լաւ կ՛ըլլայ, որ  հակիրճ կերպով ներկայացնէք նաեւ անցնող տարուան ընթացքին ձեր իրագործած ձեռնարկներն ու 2019-ի ծրագիրները:

Տալի Եունիվըրս ցուցահանդէսի գիրքի կողքը

Մ. Հ.- Յաջորդ տարուան մեր ծրագիրներուն անդրադառնալը քիչ մը կանուխ է, որովհետեւ տակաւին շատ բան յստակ չէ մեզի համար: Իսկ 2018-ի մեր մեծագոյն ձեռքբերումը եղաւ այն, որ «Նոազ արք»-ի մենաշնորհեալ գեղանկարիչներէն երեքին ստեղծագործութիւնները անցնող դեկտեմբերին ցուցադրուեցան Սալվատոր Տալիի գործերուն զուգահեռ:

«Ա.».- Ինչպէ՞ս:

Մ. Հ.- Սալվատոր Տալիի մահուան 30-ամեակին ընդառաջ, գործակցաբար «Տը Տալի եունիվըրս» մենաշնորհեալ հիմնարկին եւ «Նոազ արք» ցուցասրահին հետ, «Արթ էվոլուշըն» քանատական արուեստի հաստատութիւնը անցնող ապրիլին Մոնաքոյի «Փրինսես Քարոլին» պողոտային վրայ գտնուող «222» ցուցասրահին մէջ կազմակերպեց ցուցահանդէս մը` «Տալիի տիեզերքը» ընդհանուր խորագրին տակ, ուր Տալիի քանդակներու, ջրաներկերու եւ վիմատպութիւններու կողքին, ցուցադրուեցան հինգ գերիրապաշտ, բայց տարբեր բնոյթի արուեստագէտներու գործերը եւս: Ինչպէս` Չարլզ Պիլիչ, Թոլըր Քրանսթըն, Վահրամ Դաւթեան, Սուրէն Ոսկանեան եւ Դաւիթ Դաւթեան:

Ապա  «Տալիի տիեզերքը» խորագրեալ ցուցահանդէսը, տեղափոխուեցաւ Սիտնի, որուն բացումը տեղի ունեցաւ անցնող նոյեմբեր 15-ին «Պիլիչ» պատկերասրահին մէջ: Մեզի համար կենսական նշանակութիւն ունեցաւ նաեւ այս առիթով «Տալիի տիեզերքը» ընդհանուր խորագրին տակ հրատարակուած պատկերագիրքը, որուն առիւծի բաժինը արդարօրէն յատկացուած է Տալիին, որմէ ետք յաջորդաբար ներկայացուած են նաեւ Պիլիչի, Քրենսթընի, Վահրամի, Սուրէնի եւ Դաւիթի շարք մը ստեղծագործութիւնները:

Ֆրանսախօսութեան վերաբերող ցուցահանդէսի բացումէն պատկեր մը

«Ա.».- Մեզի յայտնի է նաեւ, որ դուք Պէյրութի մէջ եւս կազմակերպեցիք ուշագրաւ ցուցահանդէս մը:

Մ. Հ.- Այո՛, ցուցահանդէսը նուիրուած էր հայ-ֆրանսական մշակութային փոխյարաբերութիւններուն` «Ֆրանքոֆոնեան ծիրին մէջ» ընդհանուր խորագրին տակ: Բացումը տեղի ունեցաւ 2018 հոկտեմբերին, Պէյրութի «Նոազ արք» ցուցասրահէն ներս, հովանաւորութեամբ Լիբանանի մէջ Ֆրանսայի եւ Հայաստանի դեսպաններուն: Ցուցադրութեան դրուած էին ֆրանսահայ հինգ նշանաւոր գեղանկարիչներու (Էտկար Շահին, Գառզու, Ժանսեմ, Շարթ եւ Ասատուր) շուրջ յիսուն ստեղծագործութիւնները, որոնք մեծապէս գնահատուեցան թէ՛ ներկայ ֆրանսացի հիւրերու եւ թէ՛ Լիբանանի մշակութասէր հասարակութեան կողմէ` իբրեւ Ֆրանսահայկական մշակոյթներու խաչաւորման արդիւնք եւ  ժողովուրդներու բարեկամութեան խորհրդանշան:

«Ա.».- Ձեր վերջին խօսքը…

Մ. Հ.- Լաւ պիտի ըլլար, որ մեր ցուցասրահները չհետեւին ուրիշներու օրինակին ու չվերածուին լոկ վաճառատուներու, այլ շարունակեն պահել մեր մշակոյթին վայել բարձր մակարդակն ու ազգային վարկը: Իսկ մեր արուեստասէրները գնահատեն, ամէն բանէ առաջ, իրաւն ու խորքայինը արուեստի մէջ:

«Ա.».- Շնորհակալութիւն այս բովանդակալից զրոյցի համար:

Մ. Հ.- Շնորհակալութի՛ւն «Ազդակ»-ին, որ միշտ լայն տեղ կը տրամադրէ ու կը քաջալերէ մշակոյթը:

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)