Անդրադարձ. Հայաստանի Հանրապետութիւն. 100-ամեակ. Հայոց Լեզուի Վերականգնումի Աշխատանքներ` Ռուսացումի Քաղաքականութենէն Ետք – Բ.

ՅԱՐՈՒԹ ՉԷՔԻՃԵԱՆ

Հայաստանի Հանրապետութեան 100-ամեակին եւ Արամ Ա. կաթողիկոսին կողմէ 2019-ը «Մամուլի տարի» հռչակելուն առիթով կը շարունակեմ անդրադառնալ 1917-1921 տարիներու Հայաստանի մամուլին` լուրեր, յօդուածներ եւ կարծիքներ:

Ծանօթ. այս յօդուածաշարքին (1) համար օգտագործուած են համացանցին միջոցով տրամադրելի, պատճէնահանուած եւ ոչ թէ որոնումի կարելիութեամբ թուայնացած, երբեմն անընթեռնելի դարձած եւ ոչ ամբողջական 1917-1921 մամուլի արխիւը` մակերեսային ընթերցումի հիման վրայ: Ուստի հաւանական է, որ հայերէնի մասին կարգ մը յօդուածներ եւ լուրեր ուշադրութենէս վրիպած են, սակայն եթէ արխիւը որոնումի կարելիութեամբ թուայնացած ըլլար, վրիպումը նուազագոյն կ՛ըլլար:

«Զանգ»-ի պետական լեզուի մասին մամուլի հաւանական առաջին նշումը` 7-8-1918  –     «Աշխատանք» թերթի յայտարարութիւնը 3-5-1919

Անկախութեան հռչակումէն 19 ամիս ետք` 27 դեկտեմբեր 1919-ին Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի որոշումով հայերէնը դարձաւ երկրի պաշտօնական լեզուն (1): Ստորեւ ժամանակագրական կարգով կը ներկայացուին հայերէնի գործածութեան մասին լուրերն ու յօդուածները:

Հայերէնի գործածութեան եւ պաշտօնական լեզուի վերածուելու հոլովոյթին եւ պահանջին մամուլին մէջ առաջին անգամ կը հանդիպինք անկախութեան հռչակումէն 71 օր ետք, «Զանգ» թերթի 7 օգոստոս 1918-ի 43 (թէեւ թերթին թիւ 40 եւ 41 համարները կը պակսին) համարին մէջ. այսպէս, «Պետական լեզուն հայերէն: Հանրապետութեան սահմաններուն մէջ ընդունուած է հայերէնը, որուն մասին շուտով կը յայտարարուի առ ի գիտութիւն ընդհանուրին:

«Սակայն փոքրամասնութիւններուն իրաւունքները պահպանած ըլլալու համար բոլոր վարչութիւններուն մէջ խնդիրներ կ՛ընդունուին իրենց (աղերսարկուներու) լեզուներով եւ նոյն լեզուով  պատասխան պիտի ստանան, եթէ խնդրատուները պետական լեզուն չեն գիտեր» (2):

Հայերէնի գործածութեան մասին մամուլի երկրորդ արձագանգին կը հանդիպինք «Աշխատանք» թերթի 11 նոյեմբեր 1918-ի ոչ յստակ համարին մէջ, ուր երեսփոխան Կարօ Սասունի «Հայերէն լեզուն եւ պ. Ս. (Ստեփան) Մամիկոնեան» խորագիրով հետեւեալ յօդուածը ստորագրած է (յստակեցումներով) (3).

Կարօ Սասունի                                                                                        Կարօ Սասունիի յօդուածը

«Հայաստանի խորհրդարանի հոկտեմբեր 26-ի նիստին չէզոք պատգամաւոր (երեսփոխան) պարոն Ս. (Ստեփան) Մամիկոնեան, հակառակ նախագահին օրինական միջամտութեան, ինքզինքին արտօնեց խորհրդարանի բեմէն արհամարհելու հայ մշակոյթի գլխաւոր ազդակը` հայ լեզուն, յամառօրէն պնդելով, որ իր ճառը ռուսերէն պիտի արտասանէ:

«Արհամարհանքն ու ջղագրգռութիւնն այն աստիճան անվայել ու գռեհիկ էին, որ ես պահ մը մոռցայ հայ լեզուն եւ խղճահարութիւնս գնաց դէպի այն մարդիկը, որոնք երեսփոխանի եւ ունկնդիրի վիճակին մէջ, քմահաճոյքի առարկայ դարձած էին պարոն Մամիկոնեանի գրեթէ հիւանդոտ արտայայտութիւններուն: Խղճահարուեցայ մանաւանդ ծերունի նախագահին վրայ, որուն դէմքին այդ վայրկեանին մեր ցեղին վիշտը կը զարգացուէր, որուն խօսքին մէջ արդարութիւնը կը շեշտուէր, երբ ան կ՛ըսէր` ո՛վ պատգամաւոր, դուք հայերէն գիտէք, պարտաւոր էք պետական լեզուով խօսիլ: Բայց ապարդիւն, մեր յամառ պատգամաւորը անտեղի կը շարունակէր ոտքով եւ ձեռքով աղմկել:

«Քանի մը այդպիսի դէպքեր նաեւ (պատահեցան) առաջին օրերուն իսկ, հասարակական լայն խաւերուն առջեւ, երբ վարչական լեզուի «ժողովրդական (խօսքի) ազատութեան» թիւր ըմբռնումով կ՛արհամարհեն ժողովրդավար խորհրդարանի բոլոր որոշումներն ու ծրագիրները, որ նաեւ նոյն տրամաբանութեամբ եւ հոգեբանութեամբ (կը դրսեւորուի) երեսփոխանի մը վերաբերմունքը դէպի խորհրդարանի նախագահութիւնը եւ մանաւանդ` դէպի օրէնսդրական հաստատութիւնը:

«Մեր ազգային-հասարակական բարոյական ըմբռնողութիւնները պիտի դարբնուին այդ հաստատութիւններուն մէջ: Ամէն մէկ քայլ, որ կ՛անտեսէ եւ կը շրջանցէ ժողովրդական-բարոյական արժէքները, կը վնասէ ժողովուրդի շահերուն` նսեմացնելով այն անգին եւ իսկական հպարտութեան զգացումը:

«Այժմ, ընդհանուր դիտողութենէն ետք կ՛ուզեմ քանի մը խօսք ըսել յարգելի երեսփոխանին հայերէն չխօսելու ցանկութեան առթիւ, որ բաւական հոգեբանական (ենթահող ունի) է:

«Հայ յեղափոխական միտքը երկար տարիներ կռուած (պայքարած) է այն այլասիրութեան դէմ, որ հայ խորթացած դասակարգը ունի հայերէն լեզուին հանդէպ: Ահա այդ խորթացումն է, որ միս եւ արիւն տուած է հայութեան այս հատուածին մէկ մասին, որը միաժամանակ հայոց ազգի մեծն ըլլալու եւ անոր փրկիչի տիտղոսն ունենալու յաւակնութիւնները սեփականութիւնը կը համարէ: Իսկ իրական կեանքին մէջ հայ ժողովուրդի ներկայացուցիչն ըլլալ եւ անոր մշակոյթին սատարելը կը հասկնան այնպէս, ինչպէս յատուկ է այդ Մամիկոնեանին մտածելակերպը ունեցողներուն, այսինքն` Հայաստանի խորհրդարանն ալ դարձնել ռուսերէն խօսելու հաճոյատեղի:

«Հայերէն լեզուն իր ծագումով եւ պատմական զարգացումով  այնքան քիչ  երախտապարտ է հայ խորթացած դասակարգին, որ առանձին հարուած մը պիտի չնկատուի Մամիկոնեաններուն ընթացքը, սակայն այդ վարմունքը կը մերկացնէ դասակարգային ազգայնամոլական դիմակը, որ գերազանցապէս ապազգային եւ հակաժողովրդական է: Հայ ապազգայնացած պուրժուան  (քաղքենի դասակարգը) հայ մշակոյթին վերաբերմամբ կը նմանի այն գողին կամ պատահական ճամբորդին, որ կ՛անցնի կանաչապատ պարտէզի մը մէջէն` կոխկռտելով այնքան գեղեցիկ ծաղիկները, որոնք պարտիզպանին տքնաջան խնամքովն ու գուրգուրանքովը ծաղկած էին:

«Տակաւին թարմ են միտքիս մէջ պարոն Մամիկոնեանին տարի մը առաջ ըրած  յայտարարութիւնը … (5 բառ անընթեռնելի) … Հայաստանէն եւ Կովկասէն հասնին մինչեւ Միջերկրականի ափերուն, առասպելը եւ իրականութիւնը միշտ իրարու (հետ շփոթելը ակներեւ են) խօսունակ  են:

«Եթէ հայ ժողովուրդը տարիներու պայքարներէ եւ անհուն զոհողութիւններէ ետք կ՛ունենայ իր ազատ հայրենիքը, ան պիտի զգայ, յուզուի եւ ուրախանայ հայերէն լեզուով եւ ան, որ կը յաւակնի այդ արիւնաքամ ժողովուրդին ցաւերը դարմանել, ան պիտի լսէ այդ ժողովուրդին լեզուով, պիտի ապրի այդ ժողովուրդին հոգեբանութեամբ: Այլապէս ժողովուրդի ներկայացուցիչի հանգամանքը կը դառնայ բռնազբօսիկ եւ այնքան հակաժողովրդավարական, որ կասկածելի կը դարձնէ այս պատգամաւորին պէս «չէզոքներուն» ներկայութիւնը ժողովրդական հաստատութիւններուն մէջ, թէեւ (նոյնիսկ եթէ) ան ինծի համար շատ յարգելի անձնաւորութիւն մը ըլլայ»:
Կ. (Կարօ) Սասունի»

Երրորդը` ստորեւ «Աշխատանք»-ի 15 ապրիլ 1919-ի «Խաչուած լեզուն» խորագիրով խմբագրականն է, խմբագիրը` Հմայեակ Մանուկեան (լեզուական յստակեցումներով).

«Հայերէնն է այդ լեզուն, խաչուած, բզկտուած եւ դիակացած` Հայաստանի Հանրապետութեան սահմաններուն մէջ, ուր ազգաբնակչութեան 90 տոկոսը հայ է, միայն հայերէն գիտէ ու չի կրնար ճանչնալ ուրիշ լեզու, քան հայերէն: Հայերէնը գրեթէ վտարուած է պետական հաստատութիւններէն, կամ այնքան կրցած է մուտք գործել հոն, որքան մուրացկան մը` մեծատուններու դռնէն ներս:

«Հայերէն չի խօսուիր եւ չի լսուիր նաեւ պետական պաշտօնատուներէն դուրս, փողոցի մայթերուն վրայ, ընտանիքի, երեկոյթներու, ժողովներու եւ հաւաքոյթներու մէջ: Ցուցանակները կը մնան ռուսերէն, ու նորերը, նոյն ձեւով, կ՛աւելնան հիներուն վրայ, ազդերը (նաեւ) ռուսերէն են ու քիչ անգամ հայերէն ընկերակից դառնալու բախտ կ՛ունենայ: Օրիորդը կը սիրէ ռուսերէն խօսիլ, երիտասարդը նոյն լեզուով կը սիրէ պատասխանել: Ճառախօսը հայերէն «չի իմանում» (չի գիտեր) նախարարը` նոյնպէս, սպասաւորը նախարարին կը հետեւի եւ այսպէս` շարունակաբար:

«Ու ահա այն լեզուն, որ պէտք էր թափ ու թեւ ստանար հայկական հորիզոններուն վրայ, որ ոտքի պէտք էր ելլէր, կենդանանար իբրեւ մոխիրներէն յառնող փիւնիկ մը, որուն ձգուէին (ձգտէին) ամէնքը` ներքին անդիմադրելի մղումով, հաւաքականօրէն ու տարերային ուժով, այդ լեզուն ահա, որ հայ անուն ունի եւ Հայաստանի մէջը ապաւիներ է, ամէնուրեք եւ ամէնքէն կը մնայ կծկուած, հալածուած ու անարգուած:

«Հայ լեզուն, որ մեր ազգային ամենամեծ հարստութիւններէն է, որ մեր դարաւոր պայքարին ու տառապանքին անայլայլ արտայայտիչը հանդիսացեր է, եւ որ մեր ցեղին հոգիի խորքերէն բխեր է, հայ լեզուն, այսօր ձգուած է «ինտելիկենտ» (մտաւորական) դասի ոտքերուն տակ, անոր ձեռքով խաչուեր է եւ մնացեր է անպաշտպան ու անտէր:

«Աշխատանք»-ի 15 ապրիլ 1919-ի «Խաչուած լեզուն» խորագիրով խմբագրականը

«Ժամանակակից մտաւորական դասը, որ ամէն կողմէ Հայաստան կու գայ պաշտօնի անցնելու, դիրքի տիրանալու համար, եւ որուն մեծ մասը, մնալով խորթ հայ ազատագրական պայքարին, հայ ժողովուրդին համար մէկ կաթիլ քրտինք կամ արիւն չէ թափած, այսօր եկեր է իր օտարացած լեզուովն ու հոգիով իշխելու մայր Հայաստանի հարազատ զաւակներուն վրայ: Բոլոր անոնք, որոնք հայ են բայց հայերէն չեն գիտեր, թող լաւ իմանան, որ իրենք, կամայ ակամայ, հայաստանցիին հանդէպ յանցապարտ դերի մէջ են:

«Մենք շատ լաւ կ՛ըմբռնենք այն բոլոր դժուարութիւնները, որոնց կը հանդիպի ազգայնացման եւ հայացման գործը: Մենք շատ լաւ գիտենք, որ հայերէն չգիտցող հայը չի կրնար, հակառակ իր ցանկութեան եւ կամքին, մէկ քանի օրուան մէջ հայերէն սորվիլ: Այս բոլորը, դեռ աւելին, արժանապէս կը հասկնանք: Բայց մենք կ՛ուզէինք տեսնել այն աշխատանքն ու ճիգը, զոր կառավարութիւնը պարտաւոր է ցոյց տալ հայերէն լեզուին իրաւունքին համար, մենք կ’ուզէինք ականատես ըլլալ սիրոյ եւ յարգանքի այն ձեռնարկներուն, զոր հայ մտաւորական սերունդը պէտք է ի յայտ բերէր ի նպաստ հայ լեզուին: Այդ ճիգն ու աշխատանքն է, որ կը պակսին, այդ սէրն ու յարգանքն է, որ չեն տեսնուիր:

«Այն, ինչ որ կը պահանջենք եւ ասկէ ետք աւելի բուռն կերպով պիտի պահանջենք, ո՛չ ազգասիրութիւն է եւ ո՛չ ալ այլատեացութիւն: Հայ ժողովուրդին անժխտելի իրաւունքն է ասիկա, իր գոյութեան եւ իր քաղաքական անկախութեան համար ջարդուած, հալածուած, բայց միշտ պայքարած ժողովուրդին արդար իրաւունքը:

«Հայ լեզուն խաչափայտէն վար առէք»:

Կարելի է զուգահեռներ տեսնել ցարական ռուսացման եւ ապա խորհրդային ռուսացման քաղաքականութիւններուն միջեւ, որուն պատճառով Խորհրդային Հայաստանի հայոց լեզուն այլանդակուեցաւ, ուղղագրութիւնը փոխուեցաւ, կարգ մը տառեր դուրս դրուեցան, մեծ թիւով ռուսերէն բառեր` իբրեւ հայերէն, մեր բառարաններու մէջ մտան, եւ խորհրդային վարչակարգի վերացումէն եւ Հայաստանի անկախութենէն 28 տարի անց տակաւին պետական լեզուն խաչուած կը մնայ: Ժամանակն է, որ «թաւշեայ յեղափոխութիւնը» հայ լեզուն վերականգնէ, խաչափայտէն վար առնէ:

20 յունուար 2019

———————-

(1) http://www.aztagdaily.com/archives/413172

(2) «Զանգ» Բ. տարի, թիւ 43, 7 օգոստոս 1918, Երեւան, Ներքին գործոց նախարարութեան տպարան, էջ 4:

(3) «Աշխատանք» Գ. տարի, թիւ 8 (205), 11 նոյեմբեր 1918, Երեւան, «Կուլտուրա» տպարան, Էջ 3:

(4) «Աշխատանք» Դ. տարի, թիւ 9 (217), 15 ապրիլ 1919, Երեւան, խմբագիր` Հմայեակ Մանուկեան, Ներքին գործոց նախարարութեան տպարան, Էջ 2:

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)