«The Godfather Of Fake News» Ծանօթացէք Ապատեղեկատուութեան Աշխարհի Ամէնէն Բեղմնաւոր Հեղինակներուն

Պատրաստեց՝ ՆԱՐԷ ԳԱԼԵՄՔԷՐԵԱՆ

Քրիստոֆըր Պլեր իր սուրճէն ումպ մը կը խմէ, ապա ուշադիր կը կեդրոնանայ իր դիմաց գտնուող համակարգիչի երեք պաստառներէն մէկուն վրայ: Քրիստոֆըր իր տան «գրասենեակին» մէջ է: Տունը կը գտնուի Փորթլանտէն 45 վայրկեան հեռաւորութեան վրայ, Միացեալ Նահանգներու Արեւելեան ափին մօտ:

Խիտ մօրուքը սեղմելով` կը նայի համակարգիչին մէջ իր էջանիշներու շրջանակին: Ումպ մը եւս կը խմէ նախքան իր սուրճին պաղիլը, երկար եւ ծանր կը շնչէ, ապա կը հետեւի իր բազմաթիւ կայքերէն մէկուն:

Քրիստոֆըր կը սկսի ընտրել նիւթ մը: Ո՞ր «բախտաւոր» քաղաքական գործիչը այսօր իր ուշադրութեան կեդրոնին մէջ պիտի ըլլայ:

Պիլ Քլինթը՞ն, Հիլըրի՞ Քլինթըն: Օպամաներէն մէ՞կը:

Կամ թերեւս իր պատմութեան նիւթը այսօր անձ մը պիտի չըլլայ, այլ` քաղաքականութիւն մը: Զէնքի հսկողութի՞ւն: Ոստիկանութեան վայրագութիւ՞ն: Կիներու իրաւունքնե՞ր: Որեւէ բան, որ կոճակը սեղմել պիտի տայ:

Քրիստոֆըր Պլեր

Յաջորդը, մանրամասնութիւնները:

Թերեւս Քրիստոֆըր պիտի հնարէ խնդիր, վէճ յառաջացնող միջադէպ մը. ոճիր մը, նոր օրէնք մը, կամ սահմանադրական փոփոխութիւն մը:

«Փոխել» Միացեալ Նահանգներու սահմանադրութիւնը` յատկապէս զուարճալի է, ինք արդէն գրած է աւելի քան 30 կեղծ փոփոխութիւններ: (Իսկական միայն  27 փոփոխութիւններ կան):

Պլեր հանգիստ կը կռթնի իր աթոռին կռնակին եւ ուշի ուշով կը կեդրոնանայ պաստառին վրայ: Ապա առջեւ կը ծռի, իր ձեռքերը կը տեղաւորէ  ստեղնաշարի վրայ եւ կը սկսի ամէն անգամ ըրածին նման:

———————————–

Caps lock. BREAKING.

Արագ լրահոս (BREAKING). «Քլինթըն հիմնադրամ»-ի նաւը գրաւուած է Պալթիմորի նաւահանգիստին մէջ` թմրանիւթեր, զէնքեր եւ սեռային յարաբերութեան համար ստրուկներ փոխադրելու ատեն:

———————————–

Բառերը կը հոսին իր գլխուն մէջի մտածումներէն: Իրականութեան չկապուած, Պլեր փնտռտուքի, հետազօտութեան, նոթերու պէտք չունի: Իր մատները կշռութաւոր կը հարուածեն համակարգիչին տառերը, որոնք կը վերածուին բառերու, բառերը` նախադասութիւններու եւ նախադասութիւնները` շուրջ 200 բառնոց պլոկ-ի մը:

Երկար ժամանակ չի խլեր գրելը:

Հրապարակել: Պլեր հանգիստ կը նստի իր աթոռին վրայ եւ կը դիտէ լայք-երու եւ շեր-երու հոսքը:

Աւելի քան 5000 քիլոմեթր հեռու, Պելճիքայի մայրաքաղաք Պրիւքսելէն դէպի արեւելք, փոքր քաղաքի մը մէջ  կը գտնուի այլ «գրասենեակ» մը, այլ ընտանիքի մը տան մէջ:

Դուրսը, պարտէզին մէջ երեխաները կը խաղան ամառնային տաք կէսօրէ ետք մը: Մարթին Շենք կ՛իջնէ իր տան նկուղի «գրասենեակը»: Անկիւն մը կայ գրասեղան մը, միւս անկիւնը` սառնարան մը, որ լեցուն է դեղձի հիւթով սառած թէյի շիշերով:

Անոր գրասեղանը կը նմանի Պլերի գրասեղանին: Ատոր վրայ կան երեք համակարգիչներու մոնիթըր-ներ, իսկ մեքենաները կոկիկ ձեւով տակը տեղադրուած են: Պաստառներէն մէկուն վրայ ան յանկարծ կը նկատէ աշխուժ գործունէութիւն. Միացեալ Նահանգներ կ՛արթննան եւ էջի մը վրայ բազմացող թիւերը կը գրաւեն Շենքի ուշադրութիւնը:

Ան կը հետեւի հետաքրքրութիւն ստեղծած որոշ պատմութեան  մը, որ արագօրէն կը տարածուի  Դիմատետրի եւ այլ ընկերային ցանցերու մէջ:

Մարթին Շենք

Շենք կը մտնէ իր կայքը եւ կը սկսի մեքենագրել: Անոր գործն է աշխարհին պատմել, թէ առցանց տեսած  պատմութիւնը, որ ներկայիս կը տարածուի, «Քլինթըն հիմնադրամ»-ի նաւուն մասին է, որ ենթադրաբար թմրանիւթեր, զէնքեր եւ սեռային յարաբերութեան համար ստրուկներ կը փոխադրէ, ամբողջութեամբ կեղծիք է:

Ատիկա կեղծ լուր է:

———————————–

Կեղծ լուրերու (fake news) ծնունդը

2016 թուականի Միացեալ Նահանգներու  նախագահական ընտրութեան ժամանակ լրագրողները Դիմատետրի մէջ  սկսան նկատել ժահրային (viral) շինծու պատմութիւններու խուժում:

Արտառոց կերպով բազմաթիւ  էջեր յայտնուած են Պալքանեան երկիրներէն, եւ էջերու անսովոր կուտակումի մասին  BuzzFeed-ի հաղորդումէն ետք, լրագրողները խռնուեցան Մակեդոնիոյ Վելես կոչուող փոքր քաղաքը:

«Ամերիկացիները սիրեցին  մեր պատմութիւնները, եւ մենք դրամ կը շահինք անոնցմէ», Պի.Պի. Սի.-ին  ըսաւ կեղծ լուրեր տարածող մը: Ան աւելցուց. «Որո՞ւ հոգը, ատոնք իրական են կամ կեղծ»:

Պատմութիւնները գլխաւորաբար Տոնալտ Թրամփի կողմնակիցներուն եւ զօրակցողներուն մասին էին: Այդ պատմութիւնները կը ներառէին տարաձայնութիւններ` Հիլըրի Քլինթընի առողջական խնդիրներուն եւ ապօրինի գործարքներուն մասին, Հռոմի Ֆրանչեսքոս պապի հանրապետական թեկնածուին զօրակցելու մասին պատմութիւններ, նոյնպէս` պատմութիւններ, որոնք վստահօրէն կա՛մ կ՛ուրախացնէին, կա՛մ կը զայրացնէին  Թրամփի  կողմնակիցները:

«Այժմ  յստակ է, որ այսպէս կոչուած` կեղծ լուրերը կրնան համաշխարհային իսկական հետեւանքներ ունենալ». Հիլըրի Քլինթըն

Հիլըրի

2016 թուականի  դեկտեմբերին Հիլըրի Քլինթըն ճառ մը արտասանելով` խստօրէն քննադատեց  «անցեալ տարուան ընթացքին ընկերային  լրատուամիջոցները ողողած կեղծ լուրերու եւ կեղծ քարոզչութեան համաճարակը»:

Հ. Քլինթըն ըսաւ. «Այժմ  յստակ է, որ այսպէս կոչուած` կեղծ լուրերը կրնան համաշխարհային իսկական հետեւանքներ ունենալ»:

Անմիջապէս պարզ չէր, թէ արդեօք ան ընտրութեա՞ն կ՛ակնարկէր: Այն ժամանակ որոշ լրագրողներ մեկնաբանեցին անոր նկատողութիւնները  որպէս յղում «pizzagate»-ին, դաւադրութեան տեսութիւն մը, որ առցանց  հսկայական համեմատութիւններու հասաւ, եւ որ հրահրեց անձ մը` ներխուժելու Ուաշինկթընի ճաշարան մը եւ հրացանով կրակելու:

Սակայն, անկախ Քլինթընի ըսել ուզածէն, եզրը (fake news) որդեգրուեցաւ իր յաղթական հակառակորդին կողմէ եւ քանի մը շաբաթ ետք  բոլորովին այլ ձեւով գործածուեցաւ:

«Դուք կեղծ լուրեր էք». Տոնալտ Թրամփ 

Կրքոտ մամլոյ ասուլիսի մը ընթացքին Միացեալ Նահանգներու  նախագահ ընտրուած Տոնալտ Թրամփ մերժեց առիթ տալ «Սի.Էն.Էն.»-ի հաղորդավար  Ճիմ Աքոստայի, որպէսզի իրեն հարցում ուղղէ:

Թրամփ անոր ըսաւ. «Ես հարցում ուղղելու կարելիութիւն չեմ տար քեզի: Դուք (Սի.Էն.Էն) fake news էք»:

Այդ ժամանակէն ի վեր «կեղծ լուրերը» եղած են հիմնական մոլուցքի եւ բանավէճի նիւթ, թէեւ այդ եզրով ըսուածը տարբեր  իմաստներ ունի:  Ոմանք կը պնդեն բնօրինակի սահմանումին վրայ. այդ տեսակի կեղծ պատմութիւնները  քաշքշուեցան մակեդոնացի պատանիներու կողմէ: Ուրիշներ կը նշեն քաղաքական դրդապատճառներով դաւադրութեան տեսութիւններու մասին, թերեւս Հիլըրի Քլինթընի ակնարկածն ալ ատիկա էր:

Բայց մարդիկ «կեղծ լուրեր» եզրը գործածած են նկարագրելու համար անկեղծ սխալներ, կարծիքներ, քարոզչութիւն կամ, նախագահ Թրամփի նման, լրատուամիջոցներ կամ հաղորդումներ, որոնցմէ  անոնք պարզապէս չեն ախորժիր:

Ոչ միայն ատիկա, այլեւ «կեղծ լուրերու» դրօշին ներքեւ յաճախ երգիծանք կամ զաւեշտ է, որ երեւութապէս  անվնաս է, բայց կրնայ տակաւին մարդիկը ծաղրել` հաւանական ժխտական հետեւանքներով:

Կեղծ Լուրեր (Fake News)
Եզրի Ծնունդը

Քրիստոֆըր Պլեր մեծցած է Մասաչուսեց նահանգի Լովել քաղաքին մէջ, որ  կը գտնուի Պոսթընի հիւսիսային արուարձանին մէջ: Անոր խորթ հայրը գործունեայ դեմոկրատական էր, որ անգամ մը թեկնածու առաջադրուեցաւ Մասաչուսեց  նահանգի ծերակոյտին:

Պլեր աւելի քան երկու տասնամեակ որպէս շինարար աշխատեցաւ: 2000-ականներու վերջաւորութեան տնտեսական տագնապը երբ հարուածեց, եւ  անոր  ճարտարարուեստը կործանեցաւ, ան սկսաւ այլ եկամուտի աղբիւր մը փնտռել ազատական քաղաքական պլոկինկ-ի մէջ: Ան կը  սիրէր գրել եւ յայտնաբերեց, որ  բառերը կեանքի կոչելու շնորհքը ունի: Ան սկսաւ պլոկ մը, առաջիններէն մէկը: Ան  նկատեց, որ կ՛ազատագրուի, երբ կ՛ըսէ իր ուզածը` վիճաբանելով ի նպաստ ամերիկեան քաղաքականութեան ձախ թեւի դիրքերուն:

Թէեւ ատիկա հաճելի էր եւ որոշ թիւով ընթերցողներ ունեցաւ, սակայն պլոկինկ-ով կարելի չէր դրամ շահիլ: Եւ այսպէս, ան փորձեց այլ մարտավարութիւն մը: Ան սկսաւ  գրել շինծու հեքիաթներ, որոնք նման էին լուրերու իրական վերնագիրներու: Գիտակցութեան հոսքեր սկսան գլուխէն բխիլ ստեղնաշարին վրայ:

Երբ ան առցանց տեսաւ արդիւնքները, հարիւրաւոր եւ հազարաւոր լայք-երը եւ շեր-երը, որոնք կը ստանային իր գրածները, ան վաւերացուած զգաց: Աւելի շատ մարդիկ հետաքրքրուած էին կեղծ լուրերով, քան` Պլերի կարծիքներով կամ ճշմարիտ պատմութիւններով:

Ոչ բոլորը համոզուած էին:

«Դուն այս ամբողջ ժամանակը կը վատնես», ըսաւ կինը: «Ատիկա ոչ մէկ տեղ պիտի հասնի, ոչ մէկ արժէք պիտի ունենայ»:

Սակայն երբ անոր կեղծ լուրերը սկսան լայք-եր եւ շեր-եր  ստանալ, ան կրցաւ գործածել Կուկըլի  ծանուցումներու հարթակը` դրամով փոխանակելով էջի դիտումները:

2014-ին ան լքեց իր առօրեայ  աշխատանքը:

«Երբ գրելը բաւարար չափով եկամտաբեր եղաւ, որպէսզի այլեւս մարմինս չկործանէի շինարարութեան մէջ, այն ատեն ժամանակն էր այլեւս տունը մնալ երեխաներուս հետ եւ ասիկա ընել», կ՛ըսէ ան:

Պլեր ստեղծեց առցանց ինքնութիւններ` գործածելով կեղծանուններ եւ այլ անուններ, ինչպիսիք են` «Պուսթա Թրոլ» եւ «Ֆլեկ Իկըլթըն»:

Ան մարմնաւորեց կերպարները ամերիկացի հայրենասէրներու, որոնք զայրացած են նախագահ Օպամայէն, ազատականներէն, կիներու իրաւունքներու պաշտպաններէն, «Սեւ կեանքի արժէքը» շարժումէն եւ այլն: Ան ուրախացաւ այն մարդոց համար, որոնք  սուտերը ճշմարտութեան տեղ ընդունեցին, եւ շեր ըրին պատմութիւնները, կարծես թէ ատոնք եկած էին իսկական լրատու կայքերէն:

Կեղծերու յաջողութիւնը մղեց Պլերը` ստեղծելու դիմատետրեան էջ մը, որ կը կոչուի «Ամերիկայի պաշտպանական վերջին գիծը»: Ատիկա  յատկացուած է  ծայրայեղ հանրապետականներու եւ նախագահ Տոնալտ Թրամփի կողմնակիցներու մասին կեղծ լուրերու պատմութիւններու:

Վերնագիրները ցնցիչ էին եւ երբեմն նոյնիսկ` վիրաւորական: Անոնք մէկ նպատակ ունէին` հրահրել զգացական արձագանգ, որ մարդիկը կը մղէ ատոնք շեր ընելու:

———————————

BREAKING: Խոշտանգումներու սրահ` Պիլ Քլինթընի նկուղին մէջ, նկարագրուած որպէս «Մեռցնելու սենեակ»

———————————

Պլեր իր գրած վերնագիրները կը նկարագրէ  որպէս «խտրական եւ մոլեռանդ»: Բայց ատոնք համաճարակի նման տարածուած են, մարդիկ շեր ըրած են, եւ ատոնք դարձած են դրամ:

Աստիճանազրկող մեքենան

Վերադառնալով Պելճիքա` համակարգչային ծրագրաւորող Մարթին Շենք ստեղծեց ծրագիրի կազմ մը (software), որ կրցաւ յայտնաբերել, թէ ո՛ր պատմութիւնները Դիմատետրի մէջ կը տարածուին: Ան ատիկա անուանեց «Թրենտոլայզըր»:

Ապա ան այդ պատմութիւններուն մասին գրեց իր պլոկ-ին մէջ:  Բայց ան կը պայքարէր լսարան, հետեւող գտնելու համար: Ան  դէմ էր աշխարհի քանի մը մեծ լրատուական  կազմակերպութիւններու: Այն ժամանակ, երբ կը նկատէր տարածուող նիւթ մը եւ կը գրէր, լուրերու մեծ կայքեր արդէն  ատոր մասին հաղորդած կ՛ըլլային: Սակայն, ինչպէս Պլերը, Շենք յայտնաբերեց ճեղք մը, երբ կեղծ լուրերու հանդիպեցաւ: Բոլոր այն մարդոց դէմ, որոնք կը սիրէին եւ շեր կ՛ընէին կեղծ պատմութիւններ` հաւատալով, որ ատոնք իրական են, կային ուրիշներ, որոնք կը գնահատէին այն անձը, որ կրնար բացայայտել ատոնց կեղծ ըլլալը:

Միայն այն պատճառով, որ ատիկա տարածուելու միտում ունի, չի նշանակեր, որ ատիկա ճիշդ է

Մարթին Շենքի պլոկ-ի պիտակը

Երբ ան յայտնաբերեց կեղծ պատմութիւններ եւ ատոնց մասին պլոկ ըրաւ, անոր կայքի գործունէութիւնը աշխուժացաւ: Բայց` ոչ զարմանալի չափով (ան Պլերի չափ դրամ չէր շահեր), սակայն  իրեն համար բաւարար էր, որպէսզի կեդրոնանայ կեղծ լուրերը խափանելու գործին վրայ:

Անոր  պլոկ-ը` «Առաջնորդող  պատմութիւններ», սկսաւ կեդրոնանալ ֆէյք-երու վրայ` հետեւեալ պիտակով, նշանաբառով. «Միայն այն պատճառով, որ ատիկա տարածուելու միտում ունի, չի նշանակեր, որ ատիկա ճիշդ է»:

Շենք նոյնպէս նկատեց կաղապարներ եւ առցանց կրկնուող վարք: Օրինակ` շաբաթական հերթականութեամբ ան կեղծ պատմութիւններ տեսաւ Հիլըրի Քլինթընի մահուան մասին: Ամէն շաբաթ ան կը կարդար, որ դեմոկրատական թեկնածուն մահացած է օդապարիկի արկածի, նաւակի արկածի կամ սրտի կաթուածի պատճառով,  կամ գլխուն հարուածած է հսկայ բեռնատարի մը շատ մեծ անիւը:

Երբ Շենք խափանեց կեղծ պատմութիւնները, ան սկսաւ  տեղեկատուութիւն հաւաքել կեղծ լուրերու կայքերու եւ անոնց ետին գտնուող մարդոց մասին: Շենքի տուեալներու աղբիւրը կարելիութիւն կ՛ընձեռէ անոր` հետեւելու եւ գտնելու  համացանցին մէջ  կեղծ լուրեր տարածողները, նոյնիսկ եթէ անոնց կայքերը եւ Դիմատետրը փակուած են:

Ան նկատեց ընդարձակ բնաբաններ: Հիլըրի Քլինթընէն բացի` քուէարկութեան խարդախութիւնը կը նկատուէր կեղծ պատմութիւններու համար ժողովրդական նիւթ մը, ինչպէս` ներգաղթն ու իսլամականութիւնը: Եւ նկատի առնելով կեղծ լուրերու աշխարհի վայրագ սանձարձակութիւնը` ան գտաւ աւելի ու աւելի շատ կայքեր (ներառեալ` Մակեդոնիայէն), որոնք այլ կեղծ լուրերէն կը գողնային բովանդակութիւնը, կամ ատոնք նոյնութեամբ կ՛ընդօրինակէին:

Իրականութեան մէջ շատերը կը գողնային մէկ եւ միակ աղբիւրէ մը:

Այդ աղբիւրը Քրիստոֆըր Պլերն էր:

ՊԻ. ՊԻ. ՍԻ.

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)