50 Տարի Առաջ (5 Դեկտեմբեր 1968)

Լուսաբանութիւն Մը

(Վ. Գէորգեանի Գրախօսականի Առիթով)

Հարցումով մը կը վերջանայ ընկեր Վարդան Գէորգեանի գրախօսականի շարքը, որ նուիրուած էր «Սարերու Ասլան»-ը պատմական վէպին:

Հարցումը հետեւեալն էր. Ճի՞շդ է, որ Մուշի մէջ զինուորական նուագախումբը Շոփենի մահերգը նուագած է, երբ Գէորգ Չաւուշը կը թաղէին թրքական կառավարութեան հսկողութեան տակ:

ճիշդ է: Իրողութիւնն է, որ արձագանգ գտած է վէպին մէջ: Երեւակայութիւնը այդտեղ դեր մը չունի:

Ռուբէն իր յուշերուն մէջ այդ առթիւ գրած է, որ յարգանքով թաղել տուին Գէորգ Չաւուշը:

Սարհատի նահատակութենէն ետք, այդ օրերուն, ֆետայիները հալածական վիճակ մը ապրեցան եւ Մուշի հետ հաղորդակցութենէ կտրուեցան: Սարհատի թաղման մանրամասնութիւնները կենսական կարեւորութիւն չունէին մահուան պատերազմի ելլողներուն համար:

Ինծի անձնապէս խօսած են Մուշի երկու քահանաները` տէր Զաքարէ Զաքարեանը եւ տէր Եղիշէ Պարսամեանը, որոնք թաղումի արարողութեան մասնակցած են:

Անոնք կ՛ըսէին.

– Զինուորական նուագախումբով Սարհատի մարմինը բերինք մինչեւ հայկական գերեզմանոցը: Մենք կը կարծէինք, որ թրքական յաղթանակի նշան է հնչեցուած նուագը: Մենք երբեք չէինք լսած, որ մահուան նուագ մըն է եւ գրուած է նշանաւոր երաժիշտ Շոփենի կողմէ: Մէկ տարի ետք, 1908-ին, երբ սահմանադրութիւնը հռչակուեցաւ եւ անօրինակ խանդավառութիւն ստեղծեց Մուշի մէջ, թուրք սպաները մեզի ըսին, որ Շոփենի նուագով թաղեցինք Գէորգ Չաւուշը` իբրեւ ազատութեան հերոս: Այդ սպաներու կապակցութիւնը Դաշնակցութեան հետ` նկարագրուած է Ռուբէնի յուշերուն մէջ:

Այս ծանօթութիւնները առած եմ 1912-ին, երբ Մուշ կը գտնուէի: Անձամբ եղայ Սուլուխ եւ մանրամասն տեղեկութիւններ ստացայ մեր հին ֆետայիներէն, որոնցմէ 20 կտրիճներ ներկայ էին գիւղին մէջ եւ մասնակից եղած էին Սուլուխի հերոսական ճակատամարտին:

Վ. Գէորգեան իրաւացիօրէն կը մատնանշէ պարագայ մը` կենսագրական եւ պատմական վէպին առիթով:

Պատմական եւ կենսագրական վէպը շինծու երեւակայութեամբ չի կառուցուիր: Անիրական չափազանցութիւնները, մեծամոլիկ վերագրումները կը նսեմացնեն այս կարգի վէպերը:

Ուրախ եմ, որ Վարդան Գէորգեանը յստակօրէն այս պարագան յանձնած է ընթերցողներու ուշադրութեան:

Միայն կրնամ աւելցնել այն ճշմարտութիւնը, որ մեր ֆետայիներու կեանքն ու գործը, իրենց մարդկային խորունկ ապրումներով եւ արտակարգ ելոյթներով, կը գերազանցեն բոլոր տեսակի երեւակայական վէպերը:

Անոնց կեանքն ինքնին վէպ էր…

Մեր ազատագրական շարժումը մեր ազգային դիւցազնավէպի շարունակութիւնն էր:

Առիթէն օգտուելով` անճիշդ արտայայտութիւն մը ճշդել կ՛ուզեմ: Վ. Գէորգեան «Սարերու Ասլան»-ի գործած շրջանը ԼԵՌՆԱՊԱՐ կը կոչէ երբեմն: Աշխարհագրական առումով, անշուշտ ճիշդ է Վ. Գէորգեան: Սասնոյ լեռները ընդարձակ լեռնապար մը կը կազմեն: Բայց մեր ազատագրական պատմութեան մէջ «լեռնապար» անունը տրուած է Վանի հարաւը տարածուող Շատախի եւ Մոկսի լեռնային շրջանին, ուր գործած է Իշխանը:

Սասուն եւ Տարօն հանդիսացան այն գլխաւոր երկրամասը, ուր կեդրոնացաւ հայ ազատագրական տեւական շարժումը` ապստամբական ու միշտ բռնկուն: Բոլոր արշաւախումբերը դէպի Սասուն կը դիմէին: Այդ էր վճիռը ՀՅ Դաշնակցութեան գերագոյն մարմիններուն: Գուրգէնի խումբը, Աղբիւր Սերոբի, Անդրանիկի, Խանի եւ Նեւրուզի, Նիկոլ Դումանի եւ Թորգոմի խումբերը դէպի Տարօն եւ Սասուն ուղղուած էին: Այդ իրողութեամբ, մեր ժամանակակից պատմութեան մէջ անուանի դարձան` Սերոբ Աղբիւրն ու Անդրանիկը, Գուրգէնն ու Թորգոմը, Մուրատն ու Սեպուհը, Քեռին ու Առաքել աղան, Հրայրն ու Վարդան վարդապետը, Խանն ու Նեւրուզը, Ռուբէնն ու Գարմէնը: Երկար է շարանը: Այս առումով պէտք է վեր առնել Սարերու Ասլանի կեանքի վէպը` համաժողովրդական իր բնոյթով:

Սիփանէն մինչեւ Ծովասար, Վանայ ծովակէն մինչեւ Մշոյ Ս. Կարապետի վանքը, անշուշտ զինուորական գործողութիւններու նպաստաւոր դիրքեր ունեցող աշխարհ մըն էր, բայց այդ երկրամասի ազգաբնակչութիւնն էր, որ ազատագրական շարժման խարիսխը կազմեց:

Հայ ազատագրական շարժման որպէս կիզակէտ Սասունն ու Տարօնի աշխարհը, տեղական բնոյթէն աւելի, համահայկական ձգտումներու դրօշակիրը հանդիսացան:

Կ. ՍԱՍՈՒՆԻ

ՀՅԴ Օրուան Շքեղ Տօնակատարութիւնը
Այնճարի Մէջ

1 դեկտեմբեր 1968, կիրակի, կէսօրէ առաջ ժամը 10:30-ին Այնճարի ամբողջ հայութիւնը ժամադրուած էր «Տիգրանեան» սրահ` լսելու Դաշնակցութեան խօսքը եւ վերանորոգելու դաշնակցականի իր ուխտը:

ԼՕ խաչի արծուիկները: ՀՄԸՄ-ի սկաուտներն ու գայլիկները զոյգ շարք կազմած` կը դիմաւորէին հանդիսականներն ու հիւրերը:

Տօնակատարութեան ներկայ եղան Կեդր. կոմիտէն եւ պետական երեսփոխան Մովսէս Տէր Գալուստեան:

Լիբանանի պետական քայլերգէն եւ «Յառա՛ջ, նահատակ»-էն ետք, օրուան նախագահ Անդրանիկ Ուրֆալեանը բացուած յայտարարեց հանդիսութիւնը: Բացման իր խօսքին մէջ Ա. Ուրֆալեան շեշտեց, որ ՀՅԴ օրը հպարտութեան առիթ մը չէ միայն. 78 տարիներու փառաւոր անցեալի մը հաստատումը չէ միայն, այլ նաեւ օր է յարգանքի, ոգեկոչման ու հաղորդումի: Շքեղ դիւցազներգութիւն մը եղաւ ՀՅ Դաշնակցութեան 78 տարիներու պատմութիւնը եւ բիւրաւոր նահատակներ իրենց արեամբ նուիրագործեցին զայն: Ապա հրաւիրեց ներկաները, որ յոտնկայս մէկ վայրկեան լռութեամբ յարգեն յիշատակը մեր հիմնադիրներուն եւ նահատակներուն:

Գեղարուեստական յայտագրին իրենց մասնակցութիւնը բերին արտասանութեամբ` Շուշան Փանոսեան` «Տարագիրներու երգը» եւ Զաւէն Թաշճեան` «Օրն օրերուն», մեներգով` Վեհանուշ Հապէշեան` «Մարտիկի երգը» եւ Քնար Աբրահամեան` «Երեւան»:

Ապա բեմ հրաւիրուեցաւ տոքթ. Բաբգէն Փափազեանը: Յարգելի բանախօսը ազգայնաշունչ ճառով մը եւ արագ ակնարկով ներկայացուց հայ ժողովուրդի անցեալը` մինչեւ Դաշնակցութեան ծնունդ 1890 թուականը. խօսեցաւ Դաշնակցութեան սխրագործութեանց մասին ու ծանրացաւ ներկայի վտանգներուն վրայ, որոնք կը սպառնան հայ ժողովուրդին` ի սփիւռս աշխարհի: Բանախօսը պատկերացուց հայ ժողովուրդի անցեալի պատմութիւնը` իբրեւ շրջան մը, երբ հայ ժողովուրդը ենթակայ եղաւ արշաւանքներու, կոտորածի ու թալանի: Ներքին հակամարտութիւնները եւ արտաքին ազդեցութիւնները բաժան բաժան էին ըրած զայն: Հայ ժողովուրդը մնացած էր տիրացու ժողովուրդ, եկեղեցական համայնք, ու իր պատգամն էր` կտրել չկրնալ ձեռքը համբուրէ եւ գլխիդ դիր:

«Հայ ժողովուրդը,- ըսաւ բանախօսը,- դարեր շարունակ իր հայեացքը ուղղեց մերթ դէպի հիւսիս, մերթ դէպի արեւմուտք, առանց ապաւինելու իր սեփական ուժին, մինչեւ որ ծնաւ ՀՅ Դաշնակցութիւնը, որ իր ծնունդով կը պատգամէր, որ հայ ժողովուրդին ուժը իր մէջ էր, եւ փրկութւնը կու գար իրմով: Հայ ժողովուրդը տուաւ այս պատգամը ՀՅ Դաշնակցութեան եւ հայ ժողովուրդը հետեւեցաւ այս պատգամին: Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը շեփորեց ազատութիւն կամ մահ, եւ ազատութիւնը դարձաւ հայ ժողովուրդի տենչանք: Տիրող պայմաններուն դէմ ծառացում մըն էր ՀՅ Դաշնակցութեան ծնունդը»:

Բ. Փափազեան պարզեց հայ ժողովուրդի ներկան եւ գտաւ, որ ներկան անցեալէն տարբեր է, ներկան աւելի դաժան է, քան` անցեալը, հոգեկան զինաթափումն ու բարոյական աղճատումը մուտք գործած են մեր կեանքէն ներս: Համակերպողներ կան այսօր հայութեան անազատ գոյավիճակին, կան անկախութիւն չուզող հոգիներ, անկախութեան անհրաժեշտութիւնը չընդունողներ:

Անդրադառնալով մեր կեանքի յուսատու ու լուսաւոր երեսներուն` բանախօսը գտաւ, որ ուծացած հարիւր հազարաւոր հայերու կողքին, կան նաեւ հայեր` ի սփիւռս աշխարհի, որոնք մէկ միլիոն հայերու անունով կը գործեն Հայ դատի համար: «Կայ հաւատաւոր երիտասարդութիւն մը, որ ինքնավստահ ու վճռական կը դիմէ դէպի իր ապագան` միացեալ, ազատ եւ անկախ Հայաստան», եզրակացուց օրուան բանախօսը:

Իր փակման խօսքին մէջ Ա. Ուրֆալեան շեշտեց ազատութեան գաղափարը հայ ժողովուրդին համար, որ ծնունդ կ՛առնէր Հայկի արձակած նետով ու վերստին կը դրսեւորուէր 1890-ին ՀՅԴ անունով:

Ապա, ժողովուրդին մասնակցութեամբ, հանդիսութիւնը վերջ գտաւ «Մենք անկեղծ զինուոր ենք» երգով::

1 դեկտեմբեր 1968-ը` տօնական օր մը եղաւ Այնճարի ժողովուրդին համար:

ԹՂԹԱԿԻՑ

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)