Մի Թիւրիմացութեան Առիթով

Դալի Ղազար,       Դալի Ղազօ,                                                      Միշա Արզումանեան

ՀՅԴ հերոսական պատմութեան մէջ` երեք փայլուն անուններ, որոնց վերաբերեալ յաճախ թիւրիմացութիւններ են ծագել ընթերցողների մօտ, քանի որ ինչ-ինչ պատճառներով մէկի գործը վերագրուել է միւսին եւ զանազան, նոյնիսկ խիստ վաւերականութիւն ունեցող հրատարակութեանց մէջ պահպանուել է այդ անճշդութիւնը:

Դալի Ղազարի իսկական անուն-ազգանունն է Միքայէլ Բադալքէխեան կամ Բադալքէոխեան: Դալի Ղազոն` Ղազար Թարխանեանն է: Միշա Արզումանեանի անունն է Միքայէլ:

Հաւանաբար Դալի Ղազարի եւ Միշա Արզումանեանի անուան նոյնութիւնը` Միքայէլ, առիթ է դարձել թիւրիմացութեան, որով «Պատմագրութիւն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան» քառահատոր շարքի Գ. հատորի անձնանունների ցանկում (էջ 427) ԴԱԼԻ ՂԱԶԱՐ անուան դիմաց նշուած է ԱՐԶՈՒՄԱՆԵԱՆ ՄԻՇԱ, ինչը ճիշդ չէ:

Նոյնպէս Ալվարդ Ղազիյեանի «Արեւմտահայոց պայքարի Արցախի զաւակները» գրքում` Երեւան, 2015, Դալի Ղազարին վերաբերող գրութեան մէջ տեղադրուած է Դալի Ղազոյի նկարը:

Ստորեւ ներկայացնում ենք իւրաքանչիւրի մասին վաւերական տեղեկութիւններ` փարատելու համար առկայ թիւրիմացութիւնները:

Ա. Ա.

ԴԱԼԻ ՂԱԶԱՐ-ՄԻՔԱՅԷԼ ԲԱԴԱԼՔԷԽԵԱՆ
Երեւան, 3 յունիսի 1920

Կը շարունակուի զոհերու շարանը: Ոմանք զոհ կ՛երթան անողոք սովին, ուրիշներ` թշնամիին գնդակին, իսկ ոմանք ալ` քաղաքացիական կռուին: Միքայէլ Պատալքէխեան, կեղծ անունով Տէլի Ղազար, մէկը եղաւ թշնամիին դաւաճան գնդակի այն բիւրաւոր զոհերէն, որոնք ինկան յանուն մեր հայրենիքի ազատութեան` առանց այդ ազատութիւնը կարենալ վայելելու:

Միքայէլը բնիկ գանձակեցի է` հազիւ 30 տարեկան: Ստացած էր միջնակարգ կանոնաւոր կրթութիւն: Գանձակի մէջ ան աչքի էր ինկած իբրեւ կուսակցական զինապահեստի միակ հաւատարիմ հսկող:

Անցած էր Պաքու եւ կատարած` բազմաթիւ տեռորներ:

Ռուս կառավարութիւնը զայն աքսորած էր մինչեւ Սիպիր: Վտանգն աչք առնելով` ան փախած էր Սիպիրէն եւ անցած` Տաճկահայաստան-Մուշ, Վան, ուր զբաղած էր կուսակցական աշխատանքներով:

Կամաւորական գնդերէն մէկուն մէջ (Դրոյի գունդ) ամենաաշխուժ դեր կատարած էր: Իր գումարտակը ամէնէն քաջը եւ յանդուգն դուրս եկած էր: Ան գնացած էր մինչեւ Սասուն: Միքայէլը այդ օրերուն ստացած էր Տէլի Ղազար կեղծ անունը:

Ղազարը եղած է տեռորիստը յայտնի Միհրանին, որ փորձած էր Միհրանական շարժում` Դաշնակցութիւնը պառակտելու համար:

Ղազարը ամենափայլուն գործունէութիւն ցոյց տուաւ Ղարաբաղի վերջին կռիւներու ընթացքին: 300 կտրիճներով ան գրաւեց Ասկերանի կիրճը: Երեք անգամ թաթարական հազարաւոր ուժեր ետ մղեց: Փամփուշտի պակասութեան պատճառով մերոնք հարկադրուած էին վերջ ի վերջոյ նահանջել: Ղազարը կռուի տաք րոպէին կ՛իյնայ գետին:

Թուրքեր այնուհետեւ կտրած են անոր գլուխը եւ տարած են Գանձակ եւ Պաքու` թաթար ամբոխը մեր հերոսի մահուամբ հաճոյացնելու համար:

Դալի Ղազարը (կենտրոնում` x նշանով) իր խմբով

Անկարելի բան է Միքայէլի կեանքի լրիւ պատկերը տալ այստեղ: Կարճ տարիներու մէջ ան ապրած է շատ բեղմնաւոր կեանք մը: Հանգի՜ստ իր ոսկորներուն:

«Հայրենիք» օրաթերթ, Պոսթըն, հինգշ. 29 յուլիսի 1920, թիւ 2508, էջ 1:

ԾԱՆՕԹ.- Դալի Ղազարի մահուան առիթով յօդուածներ են լոյս տեսել նաեւ Պոլսի «Ճակատամարտ» թերթի 1920 թուականի 30 մայիսի, 3 եւ 6 յունիսի (թիւ 465, 468 եւ 471) համարներում: Ա. Ա.

 

ԴԱԼԻ ՂԱԶՕ
(1891-1956)

Գրեց` ՂԱԶԱՐ

Պուլանուխի մեր դաշնակցական լաւագոյն եւ ամբասիր գործիչ երիտասարդ ընկերներէն մէկն էր Ղազոն: Նա ծնուել է Պուլանուխ գաւառի Հարտոնկ գիւղում, 1891 թուին, համեստ եւ նահապետական ընտանիքի մը ծոցին մէջ:

Գիւղացու մը համար գառ ու այծ արածեցնելն աւելի յարգի է, քան` զաւկի դպրոց յաճախելը, ուստի Դէլի Ղազոն մեծցեր եւ հասակ նետեր է տաւար եւ ոչխարներու ետեւէ վազելով:

Հակառակ ատոր եւ ըստ երկրի սովորութեան, պատանի տարիքէն կը մտնի ՀՅ Դաշնակցութեան շարքերը: Ղազոն անգրագէտ էր, հազիւ թէ կարողանար իր անուն-ազգանունը ստորագրել:

Սկզբնական շրջանին պատանի Ղազոն կուսակցական պաշտօն կը կատարէ (սուրհանդակ) Պուլանուխ-Խնուս եւ շրջաններուն մէջ:

Կը պատմեն, որ երբ օր մը Խնուսէն վերադարձին Ղարաչոպան կոչուած հայկական գիւղի սահմաններում կը հանդիպի քրդու մը, վերջինը դիմացինը երեխայ կարծելով` կը փորձէ կողոպտել զայն, ուստի քաջարի Ղազոն կռահելով քրդու միտքը, ակնթարթի մը մէջ ատրճանակի խողովակը ուղղելով քրդու դէմքին ու երկու գնդակ պարպելէ ետք, աւազակը կ՛երկնցնէ գետին եւ կը փախչի դէպի Ղարաչոպան գիւղը ու հետքը կը կորսնցնէ:

Յիշեալ դէպքից յետոյ, քրդու կնքահայրութեամբ, տղու անունը կը մկրտուի Դէլի Ղազօ եւ այդպէս ալ կը մնայ:

1913-ի սկզբներից, թուրք կառավարութիւնը ռազմական մեծ պատրաստութիւններ կը տեսնէ, երկրի մէկ ծայրէն միւսը եւ ամէնուրեք իր ուշադրութիւնը կը կեդրոնացնէ գլխաւորապէս հայ զանգուածին վրայ:

Մի կողմից զինակոչը, միւս կողմէ ալ վերոյիշեալ դէպքի պատճառաւ Դէլի Ղազոն ստիպուած կ՛ըլլայ թողնելու երկիրը եւ իր սիրելիները ու հեռանալ:

Գտնելով քանի մը հոգի իր խելքով ու գաղափարին համապատասխան երիտասարդներ, Պուլանուխէն փախչելով, Ալաշկերտի վրայով սահման կ՛անցնեն, կու գան Կաղզուան, հոնկէ ալ կ՛անցնին Հիւսիսային Կովկասի ծովափնեայ քաղաքներէն Օթոթիի նաւահանգիստը, ուր բեռնակրութեամբ զբաղում են իրենց օրապահիկը ապահովելու համար:

Ա. Համաշխարհային պատերազմին (1914), երբ կը կազմակերպուէին հայ կամաւորական գունդերը, մեր Դէլի Ղազոն թողնելով նաւահանգիստն ու իր աշխատանքը, կը փութայ արձանագրուելու հերոս Անդրանիկի բանակում` մտնելով անոր Ա. վաշտի շարքերում (վաշտապետ` Արտաշէս Սուճեան)` որպէս պարզ ու համեստ զինուոր:

Դէլի Ղազոն իր գործօն մասնակցութիւնը բերած է պատկան գունդի կողմէն մղուած բոլոր կռիւներուն` Կովկասեան ճակատում` թուրք բանակին դէմ, որոնցմէ նշանաւորներն են` Դիլմանին (Իրան), Սուրբինը, Դատուանին, Պիթլիսի գրաւումը եւ այլն:

Երբ որ ցարի կառավարութիւնը լուծուած յայտարարեց հայ կամաւորական գունդերը (1916), մեր Դէլի Ղազոն ալ մի խումբ տարագիր հայրենակիցներու գլուխն անցնելով եւ յաչս իր եղբայր Աբգարին` միասին կու գան Երեւան գաւառի Կոտայքի շրջանում ու կը հաստատուին հոն Ղարաղալա կոչուած եւ թաթարներէ լքուած գիւղում ու կը սկսեն խաշնարածութեամբ եւ գիւղատնտեսութեամբ զբաղուել:

Կարճ ժամանակամիջոցում ընկ. Ղազոն իր ժրաջան եւ խաղաղ աշխատանքներով կարողացաւ «առասպելական» տնտեսութեան տէր դառնալ ու ամուսնանալով` պարկեշտ ընտանիք կազմեց:

Արդեօք Երեւանի նահանգում կա՞յ ու կը գտնուի՞ մարդ մը, որ Դէլի Ղազոյին չճանչնայ եւ կամ անունը լսած չըլլայ:

Մեր Դէլիին դուռն ու սեղանը եկող-գնացողին առջեւ միշտ բաց է եղեր:

Հայաստանի Հանրապետութեան անկումէն ետք, խաբեբայութեամբ, համայնավար աւազակներն ու կողոպտիչները տէր դարձան մեր երկրին:

Դանակը հասեր էր հայ ժողովուրդի ոսկորին, այլեւս համբերել, տոկալ ու տանել անկարելի էր այդ բոլոր կատարուածները` յայտնի ու անյայտ: Հայաստանի մի ծայրէն միւսը պոռթկալով` հայ հասարակութիւնը յառաջ բերաւ արար աշխարհին ծանօթ համահայկական փետրուար 18-ի արիւնալի ապստամբութիւնը (1921):

Այդ օրերուն ոչ թէ ղեկավարներէն մէկն էր Դէլի Ղազոն, այլ ամբողջ գերդաստանով եւ տնտեսութեամբ միասին նետուած էին պայքարի մէջ, կարմիր բորենիներուն դէմ` նիւթապէս, բարոյապէս ու ֆիզիքապէս:

Ինքը` քաջարի Ղազոն, ճերմակ նժոյգին վրայ նստեր` զէնն ի ձեռին, դիրքէ դիրք սլանալով կռուող տղոց կը քաջալերէր եւ թէ փամփուշտ ու պարէն կը մատակարարէր յեղափոխականներուն:

Այդ բոլորէն ետք, դժբախտաբար, կարմիր Ռուսաստանէն աւազակային Կարմիր բանակը վրայ հասաւ:

Ուստի, յաւելեալ արիւն չթափելու համար, Հայաստանի Փրկութեան կոմիտէն հրաման տուաւ յեղափոխական իր մարտական կռուող ուժերին` յետ քաշուելու դէպի Բաշգեառնի ու այնտեղիցն ալ խիստ կարգապահ ու աստիճանաբար նահանջելու Լեռնահայաստան:

Այդ փառահեղ պայքարը, որ մօտաւորապէս տեւեց 65-70 օր եւ ինչպէս շատերը, նա էլ որպէս քաղաքական տարագիր, ընտանիքով միասին եւ ամէն բանէ զուրկ, գաղթականի ցուպը ձեռքին կը հետեւի նահանջողներուն եւ Մեղրիի վրայով Արազ գետը կ՛անցնեն ու կ՛ապաստանեն շահնշահերու երկիրը: Նախ Թաւրիզ եւ ապա Թեհրան բնակութիւն կը հաստատեն:

Թեհրան գալով` Դէլի Ղազոն կարճատեւ հիւանդութենէ մը ետք, 1956-ին իր մահկանացուն կը կնքէ 65 տարեկան հասակի մէջ: Հանգուցեալն իր ետին կը թողնէ երկու մանչ ու մի աղջիկ զաւակներ, բոլորն ալ` ամուսնացած:

Հողը թեթեւ գայ վրադ, մեր բոլորին սիրելի Ղազօ:

Թեհրան, 1960
«Յեղափոխական Ալպոմ», Գ. շարք, թիւ 4(28), էջ 113:

 

ՄԻՔԱՅԷԼ ԱՐԶՈՒՄԱՆԵԱՆ

Պոսթընում հրատարակուող «Հայրենիք» օրաթերթի 28 յուլիսի 1949 համարում տպագրուած այս գրութեան սկզբում խմբագրութեան կողմից տրուած է հետեւեալ ծանօթագրութիւնը.

Մեր տարաբախտ ընկեր եւ յաւէտ ողբացեալ Մինաս Մակարեան իր մահէն քիչ առաջ սկսած էր գրի առնել նահատակ ընկերներու մասին իր յիշողութիւնները: Ափսո՜ս, որ չաւարտած իր այդ թանկագին աշխատանքը` Մակարեան յաւիտեան փակեց իր աչքերը: Ինչ որ դուրս եկած է մեր սիրելի ընկերոջ գրչէն, կը յանձնենք հրատարակութեան` իբրեւ նուիրական մասունք մը եւ նահատակի մը վկայութիւնները նահատակներու մասին:

Միքայէլ Արզումանեանը յայտնի էր Միշա Արզումանեան անունով: Անցնել աննկատ Մ. Արզումանեանի մահուան ծանր լուրի վրայով, իր կարեւոր տեղը չտալ նրան Խորհրդային Ռուսաստանում մեր նահատակուած ընկերների շարքերում, ինձ թւում է, որ իրաւունք չունինք: Ճիշդ է` տաճկական գերութիւնից վերադառնալուց յետոյ նա ստիպուած էր յայտարարել իրեն քաղաքական հոսանքներից դուրս, «անկուսակցական սոցիալիստ», բայց այդ բնաւ չէր խանգարում նրան միշտ ընկերական զգացումներով սերտ կապուած լինել նրանց հետ, որոնց հետ անցեալում երկար տարիներ բաժանել էր մեր իրականութեան ու մեր ժողովրդի ծանր լուծը ու տառապել նրա ամենածանրակշիռ օրերին:

ԿԱՄԱՒՈՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄԻՑ
1.- Համազասպ, 2.- Քեռի, 3.- Իշխան, 4.- Ս. Վրացեան, 5.- Արմէն Գարօ, 6.- Վարդան, 7.- Մալխաս: Գետնին նստած աջից` Միշա Արզումանեան եւ Արամ Մանուկեան:

Միշան մինչեւ վերջն էլ շարունակել է, ըստ հնարաւորութեան, շրջապատուած լինել մեր այն ընկերներով, որոնք որեւէ կարիք ունէին: Այդ ընկերներին նա մատուցել է միշտ բարոյական ու նիւթական աջակցութիւն: Լինելով առօրեայ կեանքում չափազանց պարզ` Արզումանեանին մօտիկից ճանաչողնրը կարող են հաստատել, որ օժտուած էր գործելու առանձին ընդունակութիւններով այն բոլոր ասպարէզներում, որ կապուած են եղել քաղաքական ու հասարակական աշխատանքների հետ` 1905-ի եւ 1917-ի ռուսական երկու յեղափոխութիւնների շրջանում ընդհանրապէս եւ Անդրկովկասում` մասնաւորապէս:

Մեր ժողովրդի համար ստեղծուած այդ ճգնաժամային օրերին Միշային մենք յաճախ տեսնում էինք հեղինակաւոր քաղաքական գործիչի դերում` ազգային-յեղափոխական հաստատութիւնների մէջ:

Մ. Արզումանեանը թէեւ մասնագիտական զինուորական կրթութիւն չունէր, բայց յաճախ հանդէս էր գալիս զինուորական պատասխանատու գործերում` աշխատելով այս կամ այն ռազմա-յեղափոխական հիմնարկութեան մէջ: Յաճախ եղած է այս կամ այն զօրաճակատում: Իբրեւ քաղաքական գործիչ` միշտ գործօն մասնակցութիւն է ունեցել կովկասեան քաղաքական-յեղափոխական ձեռնարկութիւններում:

Ես լիովին ծանօթ չեմ Մ. Արզումանեանի գործունէութեանը` ռուսական առաջին յեղափոխութեան շրջանին` Պաքւում, բայց գիտեմ, որ այդ բոցավառ օրերին նա ամբողջովին տարուած էր մեր կուսակցութեան անմիջական գործերով` մասնակցելով նոյնիսկ Կենտրոնական կոմիտէի աշխատանքներին: Չնայած իր երիտասարդ հասակին` նա քաջատեղեակ էր Պաքուի մեր կազմակերպութեան այն ժամանակուայ գործունէութեան եւ նոյնիսկ Յովհաննէս Քաջազնունու տատանումներին` քաղաքական հեռանկարի վերաբերմամբ: Դա էր պատճառը, որ Քաջազնունու յայտնի գրքոյկը բոլորովին չզարմացրեց Մ. Արզումանեանին: Նա էր, որ մեզ ծանօթացրեց Քաջազնունու առանձին դիրքի հետ եւ Ռուսաստանում յետաշրջումի տարիներին, գլխաւորապէս սոց. դեմոկրատիայի մէջ առաջացած, այդպէս կոչուած, «լիկուիդացիոն» շարժմանը:

Մ. Արզումանեանի այս յայտարարութիւնից յետոյ մեզ համար դժուար չէր իր ժամանակին մեր հաւաքական վերաբերումը ցոյց տալ Յ. Քաջազնունիի մտքի այդ ձեւի թռիչքի հանդէպ:

Առաջին յեղափոխութիւնից յետոյ Մ. Արզումանեանը, երկարատեւ յետաշրջման օրերին, աննկատելի քաշւում է քաղաքական եւ կուսակցական ասպարէզից: Քայքայուած ցարիզմի մթագնած շրջանում խստօրէն նօսրացել էին մեր կուսակցութեան շարքերը. յախուռն գործունէութեան ժամանակաշրջանը տեղի էր տուել մանր գործերի առջեւ. խիստ հալածուած մեր կուսակցութիւնը` ՀՅ Դաշնակցութիւնը այդ ժամանակ խտացնում էր իր շարքերը եւ աստիճանաբար քարոզչական աշխատանքները կանոնաւորում` ամրացնելով կազմակերպական ներքին կեանքը:

Մ. Արզումանեանը, շնորհիւ իր ներքին կառուցուածքին ու հոգեկան պահանջներին, փաստօրէն գործ չունէր անելու այդ շրջանում մեր կուսակցութեան մէջ: Բայց ահա մօտենում են պատմական 1914 թուի ցնցիչ շրջանը եւ կուսակցական խմբերի կազմակերպման եռուն աշխատանքի օրերը: Եւ Մ. Արզումանեանին մենք տեսնում ենք Քեռիի խմբում, որտեղ նա երկար ժամանակ, մինչեւ խմբի լուծումը, խմբի սպայակոյտի պետն էր համարւում: Թէեւ չունէր նա ռազմական կրթութիւն, բայց անփոխարինելի էր տարիների ընթացքում, երբ նա պահում էր անհրաժեշտ փոխյարաբերութիւնները ռուսական բանակի ներկայացուցիչների հետ: Արզումանեանը վայելում էր ռուսական զօրքի սպայակոյտի պետի` զօրավար Բարատովի մտերմութիւնը եւ յարգանքը` իբրեւ Քեռու պաշտօնական օգնականներից մէկը:

Ինձ քաջ յայտնի է, որ կամաւորների կողմից էլ Միշան աւելի քան յարգուել է միշտ եւ ընդունուել իբրեւ հեղինակութիւն… Այդ բացատրւում է ընկեր Միշայի անձնական քաջութեամբ ու արիութեամբ: Նա երբեք չի խուսափել կռիւներից, եթէ դա անհրաժեշտ է եղել գործի յաջողութեան համար:

Միքայէլ Արզումանեանին մենք տեսնում ենք 1917 թուի յեղափոխութեան շրջանում, պատասխանատու գործերում: Նա եղել է համարեա թէ բոլոր հիմնարկութիւնների անդամ, դրանց թւում` Անդրկովկասի յեղափոխական, զինուորական, գիւղացիական եւ բանուորական խորհուրդներում եւ հայ զինուորական միութեան գործադիր մարմինի մէջ: Նա Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան շրջանին հանդէս եկաւ իբրեւ լաւագոյն պաշտպան Անդրկովկասի ժողովրդների անկախութեան եւ աշխատում էր հայ ու վրացի քաղաքական գործիչների հետ` ազատել Անդրկովկասը մեծամասնականների մենատէր հովանաւորութիւնից եւ ազդեցութիւնից:

Թիֆլիսի մեծամասնականների հետ պատահած բախումների ընթացքում Միշան անձնապէս մասնակցում էր զինարանի գրաւմանը: Զինարանը անցնում է ժողովրդական զօրախմբի եւ տեղի սոցիալիստ յեղափոխականներից կազմուած հրամանատարութեան ձեռքը:

Անգլեւթրքական շրջանում Մ. Արզումանեանը իր անմիջական մասնակցութիւնն է բերել այն պատուիրակութիւններին, որոնք իր ժամանակին կոչուած էին հարթելու մեր յարաբերութիւնները Ղարաբաղի ու Գանձակի թրքութեան հետ` աշխատելով մի ընդհանուր լեզու գտնել, բոլոր վիճելի քաղաքական ու տեղական բնոյթ կրող ծանրակշիռ խնդիրների նկատմամբ:

1917 թուի ձմեռուայ ողբերգական ժամանակաշրջանին կովկասեան զօրաճակատում, ուր մեր փոքրաթիւ ազգային զօրամասերը օրհասական դիմադրութիւն էին ցոյց տալիս իրենցից գերազանցօրէն ուժեղ հակառակորդին, Մ. Արզումանեանը իր մասնակցութիւնը բերաւ հայրենիքի պաշտպանութեան գործին` ստանձնելով Կարսի պաշտպանութիւնը, իբրեւ բերդի քաղաքական կոմիսար: Նա բերդի հրամանատար զօրավար Դէեւի հետ միասին կազմակերպեց բերդի պաշտպան ուժը: Եթէ անդրկովկասեան կառավարութեան զինադադարի հետ կապուած չարաբաստիկ կարգադրութիւնը չլինէր, բերդի հրամանատարութեան կողմից ամիսների ընթացքում տարուած աշխատանքները բերդի պաշտպանութեան համար` թերեւս այլ արդիւնք տային:

Մեր երկրի երկու եւ կէս տարուայ ժողովրդապետութեան շրջանում, երկրի վերաշինման օրերին, Միշան, ըստ իր սովորութեան, քաշուած էր մի անկիւն եւ զբաղւում էր մասնաւոր գործերով` Հայաստանի սահմաններից դուրս:

Բայց ահա մօտենում են 1920 թուի եղերական օրերը, երբ տաճկական հորդաները, Քեմալ փաշայի կարգադրութեամբ եւ ռուսների հաւանութեամբ, յարձակւում են մեր փոքրիկ հանրապետութեան վրայ` ցանկանալով յաւիտենապէս վերջ տալ մեր ժողովրդի փրկուած սակաւաթիւ բեկորների ֆիզիքական գոյութեանը: Նրանք ուզում էին իրականացնել, հայ ժողովրդի անմիջական հաշուին, իրենց փանթուրանական հակամարդկային գաղափարները:

Մ. Արզումանեանը նորից իր տեղն էր, առաջին շարքերում, Կարսի պարիսպների տակ: Բայց այս անգամ քաղաքական եւ ռազմական բախտը մեզ բոլորովին դաւաճանեց: Մենք պարտուեցինք: Ամէն ինչ անցաւ թշնամու արիւնոտ ձեռքը: Միանգամայն ողբերգական էր բերդում մնացած զօրահրամանատարութեան դրութիւնը: Բերդումն էր նաեւ Արզումանեանը: Իսկական կոտորածից յետոյ, բերդում պատահաբար փրկուած հայ զինուորականները, նախարար Արտաշէս Բաբալեանի առաջնորդութեամբ, տարւում են Էրզրում, ուր եւ պատսպարւում են տեղի բանտերի տակ` միշտ սպասելով մահուան: Այդ վտանգը շարունակ կախուած էր նաեւ մեր ռազմիկ գերիների գլխին:

Եթէ Խորհրդային Ռուսաստանը, հանգուցեալ Սահակ Տէր Գաբրիէլեանի հեղինակաւոր ազդեցութեան շնորհիւ, անմիջական միջնորդութիւն չյարուցանէր նրանց ազատագրման համար քեմալական Տաճկաստանից, նրանք կը մնային անմխիթար դրութեան մէջ: Մ. Արզումանեանը բոլոր ազատագրուածների հետ վերադարձաւ Թիֆլիս, որտեղ եւ բնակւում էր ու աշխատում մինչեւ 1922 թուի ընդհանուր բանտարկութեան շրջանը:

Ջեմալ փաշայի սպանութեան պատմական օրերին, զանգուածային բանտարկութիւնների ընթացքում, նա եւս, շատերի հետ միասին, բանտարկւում է եւ մի տարի նախնական քննութեան տակ գտնուելուց յետոյ, ազատւում է ու վերջնականապէս հաստատւում է Թիֆլիսում: Այնտեղ «երկար» տարիներ վայելում է համեմատական հանգստութիւն, խորհրդային իրականութեան քաղաքական պայմաններում, պաշտօնապէս հանդէս գալով իբրեւ «անկուսակցական սոցիալիստ»:

Չնայած դրան, 1936 թուին, զանգուածային բանտարկութեան օրերին, Միշան եւս կալանաւորւում է հազարաւորների հետ: Բայց այս անգամ նա չկարողացաւ տոկալ բանտարկեալի դժուարին պայմաններին եւ հէնց բանտարկութեան սկզբի ամիսներին հիւանդանում եւ տարւում է բանտի հիւանդանոցը` Թիֆլիսում…

1940 թուի ամառը պատահաբար անցնելով Թիֆլիսից` Միշային այլեւս չգտայ շատերին յայտնի իր բնակարանում: Միշան այլեւս չկար…

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (1)
  • Յարութ Չէքիճեան 2 years

    Հայաստանի առաջին խորհրդարանի` Ազգային խորհուրդի եւ կառավարութեան ուղեւորութիւնը Թիֆլիսէն դէպի Հայաստան 17 Յուլիս 1918-ին՝ ապահովութիւնը կը վստահուի Դալի Ղազարի (Միքայէլ Պատալքեոխեան, ՅՉ) գլխաւորութեամբ զօրապահակին: http://www.aztagdaily.com/archives/388703

  • Disqus ( )