«ՏԱՏԻԿԻՆ ԴԱՋՈՒԱԾՔՆԵՐԸ». «ԺԱՊԱՒԷՆԸ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԸՆԹԱՑՔԻՆ ԵՒ ԱՆԿԷ ԵՏՔ ՀԱՅ ԿԻՆԵՐՈՒՆ ՈՒ ԱՂՋԻԿՆԵՐՈՒՆ ԱՊՐԱԾ ԱՀԱՒՈՐ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ Է, ՈՐ ՑԱՐԴ ԱՐԳԻԼՈՒԱԾ ԷՐ, ՍԱԿԱՅՆ ՀԱՍԱԾ Է ԺԱՄԱՆԱԿԸ ԱՆՈՆՑ ԴԷՄ ՅԱՆԴԻՄԱՆ ԿԱՆԳՆԵԼՈՒ ԵՒ ՀԱՐՑԵՐՈՒՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆ ՏԱԼՈՒ» «ԱԶԴԱԿ»ԻՆ Կ՛ԸՍԷ ԲԵՄԱԴՐԻՉ ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ

«Ա.».- Դուն իբրեւ հայ բեմադրիչ, որուն մեծ մայրը ունի դաջուածքներ, որոնք կը յուշեն, թէ ինք բռնարարքի ենթարկուած է, որքանո՞վ հաւատացիր, որ այս կիներուն եւ աղջիկներուն դատը պէտք է բացայայտուի, եւ որ պէտք է զայն պաշտպանել ձեւով մը: Որքանո՞վ հաւատացիր, որ նոյնիսկ այսքան երկար տարիներ ետք անոնց համար արդարութիւն պէտք է հաստատուի, մանաւանդ որ հարցը կամ պարագան այսքան անձնական է եւ քու ընտանեկան այդքան նուրբ ծալքերուդ կը վերաբերի: Հարցը միայն թղթածրար բանալ եւ իրականութիւնները բացայայտե՞լն էր, թէ՞ աւելի անդին անցնիլ եւ այդ կիներուն ու աղջիկներուն իսկական զոհ ըլլալը ապացուցել:

Ս. Խ.- Կացութիւնս բաւական բարդ է. նախ որովհետեւ նկարահանողն եմ եւ պէտք է իմ դերս կատարեմ, բայց կայ նաեւ այն, որ շատ դժուար է մէկը ինքնիր մասին բան մը ընէ` միշտ փորձելով միայն անձնականութեան տիրապետութեան տակ չըլլալ: Հոս կայ նաեւ անձնականը իր պարունակէն դուրս բերելով հանրութեան սեփականութիւնը դարձնելու պարագայ. միշտ ալ ուզած եմ որոշ անձնականութիւններ պահել: Բայց ասոր զուգահեռ մղում կար մէջս ըսելու` եկէ՛ք բաց խօսինք: Մեր պատմութիւնը, նոյնիսկ Ցեղասպանութեան մասին, տղամարդոց կողմէ գրուած է, անոնց մօտեցումն ու տրամաբանութիւնը ունի: Այդ պատճառով ալ հոն կիներուն ընդհանրապէս տեղ չէ տրուած. արդեօք քանի՞ հերոսուհիի պատմութիւն գիտենք, եւ քանի՞ գիրք նուիրուած է նմաններուն: Տակաւին կը խօսինք հերոսի մասին, իսկ ո՛ւր մնաց, որ հարցը վերաբերի խեղճ կիներու, որոնք թշնամիին կողմէ արատաւորուեցան, երբ այդ թշնամին եկաւ ու բռնի տարաւ զիրենք:

Այդ հարցումդ նաեւ քիչ մը կը վերաբերի մեր հասարակութեան: Ուսումնասիրութեանս ատեն, երբ մարդոց հետ կը խօսէի, զգացի անոնց մօտ առկայ տարօրինակ հակազդեցութիւն մը. անոնք անմիջապէս կը մերժեն, կ՛ըսեն, որ կարելի չէ այս մասին խօսիլ եւ իրենք իրենց եզրերը կը փորձեն գտնել` ըսելով, թէ այս նիւթը յարմար չէ, արգիլուած է եւ այլն: Արդեօք մեր ո՞ր ղեկավարները մտածած են այն մասին, թէ այս երեւոյթին գծով պէտք է թղթածրար ունենալ, եւ երբ Հայոց ցեղասպանութեան մասին խօսինք, նաեւ այս անտանելի տառապանքներու հարցը պէտք է արծարծենք: Անհաւատալի է, որ այսքան տարիէ ի վեր ոչ ոք գիտեր այս մասին. ընդհակառակն, շատեր քաջատեղեակ եղած են, բայց անիկա տեղ չէ գտած մեր իրականութեան մէջ, որովհետեւ ամօթը տիրական է: Հայ տղամարդու տրամաբանութեան մէջ չկայ այն մօտեցումը, որ հայ կինը այդ պարագաներուն իրաւազրկուածի կացութեան մէջ է: Ասիկա ոչ միայն սերունդի մը յատուկ է, այլ սերունդներ շարունակ այս մօտեցումը ցուցաբերած են: Երբ մամաս պատմեց, թէ ի՛նչ եղած է, ես օրերով կ՛ուզէի գետնին տակ մտնել, կարծես այդ արարքը ինծի հետ պատահած ըլլար, որովհետեւ ամօթը կ՛անցնի սերունդէ սերունդ, իսկ որպէսզի այդպէս չըլլայ, սուտ պատկեր կը հիւսուի, եւ կնոջ կեանքին մէջ այդ արարքը լրիւ կը վերանայ: Իրադարձութիւնը կը վերանայ, բայց հետեւանքները, այդ կնոջ նկարագիրը, կնոջ ապրած վերիվայրումները կը մնան եւ կը փոխանցուին սերունդներու: Փաստօրէն, Ցեղասպանութենէն 95 տարի ետք, Ֆրեզնոյի մէջ, երբ հանդիպեցայ վերապրող կնոջ մը զաւակին, զգացի, որ ան իր մօր ամօթը կը կրէ տակաւին, կ՛ամչնայ անոր համար: Ահաւոր բան է ասիկա: Տղամարդիկ որոշած են, թէ մենք ի՛նչ պիտի ընենք եւ ինչպէ՛ս պիտի վերաբերինք այս հարցին հետ: Այս մասին եղած ուսումնասիրութիւններուն մէջ կը տեսնենք, այն մերժողական վերաբերմունքը, զոր ցուցաբերած ենք այս կիներուն նկատմամբ, երբ անոնք վերադարձած են հայութեան գիրկը: Յատկապէս դժուար եղած է պարագան դաջուած կիներուն, որոնց մօտ բացայայտ է իրենց հետ պատահածը:

Այս իրականութենէն մեկնելով` կայ մերժումի պատը, ոչ ոք կ՛ուզէ այդ կիներուն հետ ամուսնանալ: Այդ մղջաւանջէն ազատելու համար կիները կը փորձէին ձերբազատիլ իրենց դաջուածքներէն, հանել, այրել կամ այլ միջոցներով ոչնչացնել զանոնք: Հետաքրքրական է, որ Միացեալ Նահանգներու կեդրոնական քաղաքներէն մէկուն մէջ բժիշկ մը, որ գեղեցկագիտական վիրաբուժ է, առաջին գործողութիւնը ըրած է 1928 թուականին` հայ կնոջ մը: Ինք բժշկագիտական յօդուածի մը մէջ կը գրէ, թէ հայ կինը Թուրքիոյ մէջ բռնի կերպով դաջուած է, ապա կը բացատրէ, թէ ի՛նչ ձեւերով փորձած է դաջուածքները հանել` առանց մորթին ու կնոջ վնաս հասցնելու: Այս մէկը պարզ զուգադիպութիւն չէ: Կայ նաեւ երկրորդ փաստ մը. Գրիգորեան անունով բժիշկ մը եղած է, որ Պէյրութի ամերիկեան համալսարանին մէջ կուսութիւնը վերականգնող առաջին բժիշկներէն եղած է: Ան հայուհիներու կուսութիւնը վերականգնած է: Եթէ այս խնդիրը կայ, ուրեմն այդ կիները մեծ հարց ունէին իրենց ընկերութեան կողմէ ընդունուելու, անկախ այն իրողութենէն, որ իրենց վիճակը ահաւոր բանի մը հետեւանք է: Այս մասին շատ քիչ նիւթ կայ, եւ ժամանակն է, որ ընդարձակ եւ խորունկ կերպով ուսումնասիրուի այս հարցը:

Տարբեր տեղեր կը կարդանք եւ առկայ է այն զզուելի մտայնութիւնը, որ հայ կիները պէտք է մաքրամաքրել, բիւրեղացնել. խեղճ անհատները ամէնէն ահաւորին ենթարկուելէ ետք, երբ կը վերադառնան իրենց ժողովուրդին գիրկը, ան պիտի ըսէ, որ գնա՛, մաքրուէ՛ եւ յետո՛յ եկուր, իսկ միւս կողմէ` այդ կիներուն ուսերուն պարտականութիւն կը դրուի նոր սերունդ ծնելու, հայութեան գոյատեւումը երաշխաւորելու, մեռնողները մեռան, այս կիները վերապրեցան, ուրեմն պէտք է նոր սերունդ ծնին:

Այս ահաւոր վերաբերմունքը մտածել կու տայ այն մասին, որ պահ մը մոռնանք թուրքին ըրածը եւ հարց տանք, որ մենք մեր հարազատներուն ի՛նչ ըրած ենք: Հասած է պահը, որ ճիշդ ձեւով մօտենանք այս հարցին:

Իսկապէս  նեղացուցիչ է այս մէկը. օրինակ, երբ մեծ մայրս եւ քոյրը այդ եօթը մութ տարիներէն ետք իրենք զիրենք Հալէպ կը գտնեն, հոն իրենց ծանօթ մը կը յուշէ, որ ամուսինը տակաւին ողջ է: Մեծ մայրս կը փնտռէ ու կը գտնէ ամուսինը, որ կը մերժէ զինք եւ կ՛ըսէ, որ ան պէտք է վերադառնայ իր արաբ «մարդուն քով»: Նոյնիսկ իր կինն ու երեխաները կը մերժէ ընդունիլ այս մարդը: Ահաւոր է այս մօտեցումը, բոլորն ալ լաւ գիտէին իրականութիւնը, որ կիները այդ հանգրուանին ապրանքի նման վաճառուեցան, օգտագործուեցան, կրկին վաճառուեցան…

«Ա.».- Ժապաւէնին մէջ մեծ մօրդ պատմութի՞ւնն է, որ կը պատմես ու անոր ընդմէջէն հարցը կ՛արծարծես, թէ՞ զանազան պատմութիւններ կը միանան: Երեւակայութեան բաժին կա՞յ, թէ՞ լսած պատմութեանդ վրայ խարսխուած ես:

Ս. Խ.- Հետաքրքրականը այն է, որ պատմութիւն չեմ լսած, հատուկտոր բաներ գիտեմ, կասկածներ ունիմ եւ կ՛ուզեմ գիտնալ իրականութիւնը: Խորքին մէջ ժապաւէնը հետախուզական արշաւ մըն է, մէկ տեղէն միւսը կ՛երթամ պատասխաններ գտնելու համար, կ՛երթամ Լուսիային (մեծ մօրս քոյրը), ան կը փակէ դուռը եւ իրականութեան մասին չ՛ուզեր խօսիլ, կը փորձեմ ուրիշներ գտնել, կը հասնիմ Հայաստան, ուր կը հանդիպիմ կնոջ մը, որ աւելի համարձակօրէն կը խօսի այս մասին եւ կ՛ըսէ, թէ թուրքերը մեր թաղերը պոռնկանոցի վերածեցին: Առաջին անգամ ըլլալով այսքան բացայայտ կերպով կը խօսուի սեռային տարբեր երեւոյթներու մասին, զոր ունեցան Հայոց ցեղասպանութիւնը վերապրած կիներն ու այրերը:

«Ա.».¬ Ժապաւէնին մէջ տեղ մը կ՛ըսես, թէ կը վախնաս մտածելէ, որ մեծ մայրդ անապատին մէջ մնացած ըլլար եւ վերադարձած չըլլար եւ կ՛ըսես, թէ անունները չես գիտեր այն անձերուն, որոնք բռնաբարած ու իրենց մօտ պահած են մեծ մայրդ: Եթէ անունները գիտնայիր ու գտնէիր այդ անձերը, ի՞նչ պիտի ըլլար քու վերաբերմունքդ անոնց հետ:

Ս. Խ.¬ Շատ դժուար է պատասխանել այս հարցումին: Վերջ ի վերջոյ բան մը չէի կրնար ընել, բայց կ՛ուզէի տեսնել զանոնք, յատկապէս եթէ երեխայ ունեցած է, շատ կ՛ուզէի տեսնել այդ երեխային յաջորդող սերունդները: Ես կասկած ունիմ, որ ան երեխայ ունեցած է, որովհետեւ կան տուեալներ, թէ երեխայ մը գոյութիւն ունեցած է, եւ անպայման կ՛ուզէի հանդիպիլ անոր: Հետաքրքրականը այն է, որ հարցը արեան հետ կապուած է, վերջապէս կ՛ուզես տեսնել, ուզես կամ չուզես կայ կապ մը, յարաբերութիւն մը:

«Ա.».¬ Տարբեր առիթներով տուած հարցազրոյցներուդ ընթացքին նշած ես, որ մեծ մայրդ չես սիրեր, նաեւ` որ ան իր կարգին գուրգուրանք ու սէր չէր ցուցաբերեր ձեզի նկատմամբ: Կը կարծե՞ս, թէ իրեն հետ պատահածն էր, որ կարծրացուցած էր իր սիրտը:

Ս. Խ.¬ Մեծ մայրս միշտ եղած է սառն, կասկածամիտ, մօտիկութիւն ու սէր չէ ցուցաբերած ո՛չ միայն տղամարդոց, այլ նաեւ` երեխաներու նկատմամբ, ան չէ սիրած իր երեխաները, ասիկա ազդած է նաեւ իմ հօրս վրայ, որովհետեւ ան եւս մեզի չէր գրկեր, չէր համբուրեր: Ֆիզիքական մօտիկութիւն չկայ մեր միջեւ: Շատ լաւ կը յիշենք, որ մեծ մօրս հետ նկար մը ունի հայրս. մեծ մայրս զայն գրկած է կարծես տոպրակ մը ըլլար` առանց գուրգուրանքի եւ մօտիկութեան, իրմէ հեռու. այս նկարը կայ ժապաւէնին մէջ:

Այս բոլորին ետին կան իրականութիւններ, որոնց դէմ յանդիման կանգնելու կարիք ունինք մենք այսօր: 1919-ին, երբ անգլիացիները յաղթական ներս կը մտնեն, 90 հազար երեխաներու եւ աղջիկներու անուանացանկ կը ներկայացնեն թուրքերուն ու անոնց վերադարձը կը պահանջեն: Շատ քիչ թիւով աղջիկներ կը վերադառնան հայութեան, միւս ջախջախիչ մեծամասնութիւնը կը մնայ հոն, այսօր սկսած ենք լսել նմաններուն ձայները, անոնց պատմութիւնները: Ներկայիս այս հարցը, ցաւ ի սիրտ, թուրքերուն կողմէ կը բացուի, սակայն սփիւռքը նոր կը մօտենայ այս էջին: Մենք դժուարութիւն ունինք այս իրականութիւնը ընդունելու եւ մեր մեծ մայրերուն հետ տեղի ունեցածին հետ դէմ յանդիման կանգնելու: Այս հարցը կը յառաջացնեմ, որովհետեւ այսօր նաեւ մենք կը վարանինք Թուրքիոյ մէջ կամ այլուր ապրող իսլամացած հայութիւնը հայ նկատելու, մենք իրաւունք չունինք այդ դատումը կատարելու: Ժամանակն է, որ մեր մտայնութիւնը վերատեսութեան ենթարկենք. կ՛երազենք այն օրը, երբ մեր կղերականներէն մէկը քաջութիւնը ունենայ ըսելու, որ այդ իսլամացած հայերը նաեւ հայեր են, եւ ես անոնց ալ հոգեւոր հովիւն եմ:

Երբ անապատ գացած էինք, հանդիպեցանք շատերու, որոնք հաստատեցին, որ իրենց մեծ մայրերը հայեր են: Ի՞նչ պէտք էր ըլլար իմ կեցուածքս, արդեօք պէ՞տք էր ըսէի, թէ որովհետեւ ինք պետեւի է, երկար հագուստներ հագած է եւ արաբերէն կը խօսի, ուրեմն հայ չէ… Այս մէկը իսկապէս ահաւոր է, որ մենք մեզի իրաւունք տանք նման բնորոշումներ տալու. սակայն մենք հետեւողական կերպով այդպէս ըրած ենք. հազիւ մէկը տարբեր եղած է մեզմէ, ըսած ենք` դուք հայ չէք: Ասիկա վախի հարց է, զոր պէտք է շրջանցենք, պէտք է տէր կանգնինք նմաններուն, ըսենք, որ անոնք եւս մաս կը կազմեն հայութեան, եւ մեր թիւը այդպիսով պիտի բազմանայ: Կը հաւատամ, որ 100-200 տարի ետք հայ պիտի մնան Սասունի մէջ ապրողները:

Ժապաւէնին միտք բանին այն է, որ հայ ընտանիքի խնդիրներուն ընդմէջէն կը բանայ թղթածրարը մեր այսօրուան ընկերային հարցերուն, բնականաբար, եթէ կ՛ուզենք տեսնել զանոնք, այլապէս կրնանք նորէն շարունակել այնպէս, ինչպէս որ է: Ես կ՛ուզեմ, որ անոնք, որոնք այս ժապաւէնը դիտեն, մեր հայութեան առնչուած մեծ խնդիրներուն ու մարտահրաւէրներուն դէմ յանդիման կանգնին, որովհետեւ մենք այլեւս պէտք է պատասխան տանք այս բոլոր հարցերուն:

«Ա.».¬ Ժապաւէնին անդրանիկ ցուցադրութիւնը ի՞նչ անդրադարձ ձգեց ներկաներուն վրայ:

Ս. Խ.¬ Սրահը ամբողջութեամբ լեցուն էր: Բաւական դրական եւ գնահատելի կերպով ընդունուեցաւ ժապաւէնը, բայց ամէնէն հետաքրքրականը այն էր, որ ոմանք, երբ եկան ու շնորհաւորեցին, հաստատեցին, որ իրենց ընտանիքին մէջ եւս այս թրովման կայ: Այսինքն անոնք եւս կը զգան, որ իրենց ընտանիքներուն մէջ կայ ծածկուած բան մը, որուն մասին չի խօսուիր, սակայն անիկա կայ:

Ժապաւէնի ցուցադրութեան աւարտին քննարկում տեղի ունեցաւ, եւ անոր մասնակիցներէն մէկը` Լունտի համալսարանէն պատմաբան մը, ըսաւ, թէ ժապաւէնը տարօրինակ հարցադրումներ յառաջացուց նոյնիսկ իրեն համար, որ այս հարցով ուսումնասիրութիւններ կատարող է: Ըստ իրեն, ժապաւէնը այնպիսի լուսարձակի տակ կ՛առնէ այնպիսի նիւթեր, որոնց ցեղասպանագէտներն անգամ չեն անդրադարձած: Ասիկա ինծի համար հրաշալի վկայական էր:

Հարցազրոյցը վարեց`
ՆՈՐԱ ԲԱՐՍԵՂԵԱՆ

(Շար. 2 եւ վերջ)

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES