«ՏԱՏԻԿԻՆ ԴԱՋՈՒԱԾՔՆԵՐԸ». «ԺԱՊԱՒԷՆԸ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԸՆԹԱՑՔԻՆ ԵՒ ԱՆԿԷ ԵՏՔ ՀԱՅ ԿԻՆԵՐՈՒՆ ՈՒ ԱՂՋԻԿՆԵՐՈՒՆ ԱՊՐԱԾ ԱՀԱՒՈՐ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ Է, ՈՐ ՑԱՐԴ ԱՐԳԻԼՈՒԱԾ ԷՐ, ՍԱԿԱՅՆ ՀԱՍԱԾ Է ԺԱՄԱՆԱԿԸ ԱՆՈՆՑ ԴԷՄ ՅԱՆԴԻՄԱՆ ԿԱՆԳՆԵԼՈՒ ԵՒ ՀԱՐՑԵՐՈՒՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆ ՏԱԼՈՒ» «ԱԶԴԱԿ»ԻՆ Կ՛ԸՍԷ ԲԵՄԱԴՐԻՉ ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ

Ռուանտայի մէջ բռնարարքներու ենթարկուած կիներու վկայութիւններ, Փարիզի «Նուպարեան» գրադարանին մէջ գտնուող դաջուած աղջիկներու լուսանկարներ… Երկու հիմնական «լուսամուտներ», որոնք բեմադրիչ, հրապարակագիր Սիւզան Խարտալեանի մտքին մէջ նոր լոյս մը կը վառեն ու կը բանան նոր պատուհան մը` Հայոց ցեղասպանութեան եւ անոր հետեւանքներուն վերաբերող, որոնց երկունքէն կը ծնի «Տատիկին դաջուածքները» ժապաւէնը: Սիւզան Խարտալեան յանդգնութեամբ եւ առանց տատամսելու կը բանայ այդ պատուհանը, նաեւ` խիզախութիւնը ունենալով անոր ընդմէջէն իր ընտանեկան ամէնէն նուրբ ծալքերը հանրութեան սեփականութիւնը դարձնելու, որպէսզի համայն աշխարհը գիտնայ, թէ 1915¬ի Մեծ եղեռնին պատահած ահաւորութիւններէն տակաւին շատ բաներ մութի մէջ մնացած են, սակայն անոնց ազդեցութեամբ ապրած են սերունդներ: Տարիներ շարունակ իրենց տան վերեւի բնակարանին մէջ բնակած, վախազդու, խոժոռադէմ, սենեակին մէկ անկիւնը նստող եւ մանուկները սիրելու տրամադրութենէ ամբողջովին զուրկ մեծ մօրը (Ս. Խարտալեանի) դաջուածքները բեմադրիչին ժապաւէնին ողնասիւնը կը կազմեն,  ու Սիւզան Խարտալեան կը հետապնդէ այդ տարօրինակ նշանները, որպէսզի հասնի անոնց «ծնունդի» պատճառներուն եւ մանրամասնութիւններուն: Մեծ մօրը ճամբով բեմադրիչը նաեւ կը բանայ ցարդ արգիլուած նկատուող թղթածրար մը, որ կը վերաբերի Հայոց ցեղասպանութեան ընթացքին եւ անկէ ետք հայ կիներուն ենթարկուած բռնաբարումներուն, բռնարարքներուն, անոնց ետին գոյութիւն ունեցող թշնամիին մարտավարութեան, անոնց ունեցած հետեւանքներուն… Ժապաւէնը ուրոյն ոճով լուսարձակի տակ կ՛առնէ միշտ շշուկով խօսուած նիւթ մը` բարձրաձայն եւ համայն աշխարհին հասանելի ուժգնութեամբ, որպէսզի հաստատէ, որ այդ կիները յանցագործներ չէին, այլ` զոհեր, հաստատելով, որ տասնամեակներ շարունակ անարդար վերաբերումի արժանացած կիներուն դատը լոյսին բերելով` պաշտպանելու զանոնք պահը հասած է…

«Տատիկին դաջուածքները» ժապաւէնին ընդմէջէն Սիւզան Խարտալեան լոյսին կը բերէ մեծ թիւով ընտանիքներու մէջ առկայ, սակայն միշտ ուրացման ենթարկուած, ամօթ ու արգիլուած նկատուած իրականութիւններ, երեւոյթներ ու պատկերներ…

Ժապաւէնին պատրաստութեան եւ 10 նոյեմբերին անոր Լիբանանի մէջ ցուցադրութեան առիթով  «Ազդակ» Սիւզան Խարտալեանին հետ ունեցաւ հարցազրոյց մը, զոր կը հրատարակենք ստորեւ:

Ն. Բ.

«ԱԶԴԱԿ».- «Տատիկին դաջուածքները» ժապաւէնին հիմնական նիւթը Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերող տեղեկութիւններուն եւ պատմութիւններուն մէջ առկայ էր հաւանաբար, բայց շատ քիչ, գրեթէ երբեք չէ խօսուած այս մասին, յատկապէս այն պատճառով, որ հոն տեղ գտած կարգ մը երեւոյթներ մեզի համար ցարդ արգիլուած կը մնային: Ի՞նչը քեզ մղեց նման նիւթով ժապաւէն մը պատրաստելու:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ.- Շուէտի նախարարուհիներէն մէկը ՄԱԿ-ի կողմէ նշանակուեցաւ ցեղասպանութիւններու ընթացքին կիներու դէմ կատարուող ոտնձգութիւններու առաջքը առնելու յատուկ առաքելութիւն կատարող. այս իմաստով շատ լաւ աշխատանք տարաւ ան: Իր ճամբով առաջին անգամ ըլլալով սկսան խօսիլ այն մասին, թէ պատերազմի ընթացքին կիները ինչպէ՛ս թիրախ կը դառնան: Մտքիս մէջ էր գործը, Ռուանտայի մասին խօսուածները տակաւին թարմ էին, փրկուածները բերուած էին Շուէտ` իրենց ապրումներուն եւ կրած չարչարանքին մասին խօսելու համար. գրեթէ բոլորը բռնաբարումներու ենթարկուած էին եւ` ահաւոր տառապանք կրած: Այդ գիշեր, երբ իրենց պատմածները մտիկ կ՛ընէի, յանկարծ մտքիս մէջ կամրջում մը ստեղծուեցաւ. այդ կիներուն օգտագործած բառերը, պատահարներուն նկարագրութիւնը եւ անոնց դէմ գործադրուած վայրագութեան եղանակները, անոնց ունեցած ատելութիւնը բռնարարքը կատարողին նկատմամբ, աննկարագրելի ոտնձգութիւններ, կարծէք կրկնօրինակն էին Հայոց ցեղասպանութեան մասին լսածներուս եւ պատմուածներուն: Մեր գրականութեան մէջ թէեւ բռնաբարումներուն մասին շատ նկարագրութիւն չկայ, կան` երեխաները մօր որովայնէն հանելը, զանոնք սուրին վրայ դնելը, ֆութպոլի գնդակին նման յղի կիները կամ մանուկները իրարու նետելը: Պատմութիւնները այնքան նոյնն էին, որ սահմռկեցուցիչ էր, իրապէս ուժգին ցնցումի մէջ էի այդ օրը:

«Ցնցիչ ժապաւէն մը, որ չափազանց կարեւոր է. ան գիտութիւն կը փոխանցէ, կարեկցանք կը յառաջացնէ եւ կը մղէ գործելու»:

ՄԱՐԻԱ ՍՄԱՊԸՐԿ
(Հետազօտող, դասախօս` Լունտ համալսարանի)

Սկսայ ուսումնասիրութիւններուս, որոնց ընթացքին նաեւ բաղդատականը կ՛ընէի ցեղասպանութիւններուն, որպէսզի կարենամ գիտնալ, թէ պատմութիւնները ի՛նչ զուգահեռներ, նոյնութիւններ ունին: Հասած էի հոն, ուր սկսած էի զարգացնել այն միտքը, թէ ցեղասպանութիւններու ընթացքին բռնաբարումները, կիներու դէմ գործադրուած ոտնձգութիւնները, ուղղակի սեռային բռնութիւնները, որոնք ահաւոր են ու զզուելի, կը նկատուին պատերազմի յատուկ մարտավարութիւն: Այս մարտավարութեամբ թշնամին «կ՛իւրացնէ» կիներն ու երեխաները, նաեւ սերնդագործութեան իմաստով «յաղթած» կ՛ըլլայ. ան ո՛չ միայն զանոնք ֆիզիքապէս կ՛ոչնչացնէ, այլ նաեւ կիներու մակարդակին կը հասնի, եւ իր ծիները «կը յաղթեն», իսկ ծնող մանուկը կ՛ըլլայ խառն:

Իրապէս ալ գրեթէ բոլոր բռնաբարումները աւարտած են մանուկի մը ծնունդով: Հետաքրքրական է, որ երբ ցեղասպանութենէն վերապրողներու կիներու նկարներուն նայիս Նուպարեանի հաւաքածոյին մէջ, կը տեսնես, որ շատ երիտասարդ աղջիկներ մանուկ շալկած են: Ինծի համար ցնցիչ էր. որո՞ւ մանուկներն են անոնք, տղամարդիկը չկան, բայց բոլոր կիները մանուկներ գրկած են. անոնք մանկամարդ են: Փաստօրէն անոնք բերած են թշնամիին երեխաները, այսինքն ձեւով մը անոնք հետեւանք են բռնաբարութեան:

Ինծի համար հետաքրքրական էր այն, որ այնպէս, ինչպէս հոն մնացողները զաւակ ունեցան, հոս հասնողներն ալ իրենց հետ բերին այդ մանուկները: Բնականաբար` ոչ բոլորը, բայց կան նման պարագաները, լուսանկարները կը խօսին այդ մասին, բայց մենք այս երեւոյթը կը ծածկենք: Արդեօք ցարդ մէկը ուսումնասիրութիւն չէ՞ կատարած գիտնալու համար, թէ նկարներուն մէջ երեւցող մանուկները ովքե՞ր են, ուրկէ՞ եկած են, եւ կամ 1919-ին հազարաւոր 4-5 տարեկան մանուկներ կան, ուրկէ՞ են այս երեխաները, եթէ տղամարդիկ մեծ մասամբ քշուեցան ու տարուեցան:

«Ա.».- Ուրեմն Ռուանտայի ցեղասպանութեան ընթացքին բռնարարքի ենթարկուած կիներն ու ուսումնասիրութեանդ ընթացքին տեսած լուսանկարներդ էին քեզ մղողը: Իսկ այս բոլորը ինչպէ՞ս կապուեցան մեծ մօրդ:

Ս. Խ.- Ազգերու լիկային մէջ գտնուղ լուսանկարներուն մէջ, որոնք առնուած են Ճաքըպսոնի կողմէ, կար կին մը, որ դաջուած էր, ձեռքը փորին վրայ դրած էր, աւելի ուշ ինծի բացատրուեցաւ, որ երբ կինը այդ դիրքին վրայ ըլլայ, ուրեմն ան յղի է: Սակայն խորքին մէջ զիս ցնցողը կնոջ դէմքին վրայ եղող դաջուածքներն էին, որոնք նաեւ այլ նկարներու մէջ կային: Պահ մը կանգ առի, մտքիս մէջ բան մը վառեցաւ, ես այդ դաջուածքները տեղ մը տեսած եմ, որոշ ժամանակի համար չկրցայ այդ բոլորը իրարու կամրջել եւ գիտնալ, թէ ո՛ւր եւ ե՛րբ տեսած եմ, բայց վստահ էի, որ տեսած եմ: Յանկարծ յիշեցի, որ մեծ մայրս ունէր այդ դաջուածքներէն… Աստուա՛ծ իմ: Ճիշդ այդ վայրկեանին եւ այդ մտքերու ալեկոծումով ժապաւէնը սկիզբ առաւ, ցարդ տարուած աշխատանքին մէջ շատ բան փոխուեցաւ, որովհետեւ ժապաւէնը անձնական վաւերագրական ժապաւէնի մը բնոյթ ստացաւ, բայց եւ այնպէս շատ կարեւոր էր, որ հաւասարակշռութիւնը պահուէր: Ճիշդ է, որ կար անձնականը, բայց ես կ՛ուզէի նաեւ պատմել միւս կիներուն պատմութիւնը. շատ լաւ ու յստակ կերպով կը յիշեմ այդ վայրկեանը, երբ տարբեր բաներ իրարու կամրջուեցան ու համախմբուեցան:

Այդ նկարներն էին, որ կապը ստեղծեցին ու սկսայ մտածել այս կիներուն պատմութեան եւ անոնց ետին թաքնուած իրականութեան մասին: Անոնց մեծ մասը չի յիշեր մանրամասնութիւններ, ոմանք կը յիշեն միայն իրենց ծնողքին անունը եւ ուրկէ եկած ըլլալը: Կը խօսինք 13-14 տարեկան աղջիկներու մասին, որոնցմէ իւրաքանչիւրին պատմութիւնը հազիւ տասը տողի մէջ ամփոփուած եւ նկարին կողքին զետեղուած է: Թղթածրարին վրայ գրուած է, թէ տուեալ աղջիկը ո՛ր օրը եկած է, քանի՛ տարեկան եղած է, քանի՛ տարեկանին եւ ո՛վ փախցուցած է զինք, քանի՛ տարի այդ օտար մարդուն հետ ապրած է եւ ե՛րբ ձեւով մը փախուստ տալ կարենալով` վերադարձած է մեզի: Բոլորին ճակատագիրը կը տեսես հոն. առեւանգուած, մէկու մը հետ ապրած, երբեմն ալ մանուկ ունենալը կը նշուի: Միշտ չէ, որ այս մէկը կը յիշուի, որովհետեւ նման մանուկ մը արդէն իսկ բեռ կը սկսի դառնալ. արդարեւ, հայութեան վերադառնալու ուղիին վրայ կարգ մը բաներ պէտք էր փոխել, որպէսզի անոնց հայութեան միացումը ընդունելի ըլլար:

Երբ այս նկարագրութիւնները կը կարդայի իւրաքանչիւր դաջուած աղջկան մասին, մտածեցի, որ մեծ մայրս դաջուած էր, յետոյ` մեծ մայրս քրտերէն կը խօսէր: Ինչո՞ւ մեծ մայրս քրտերէն կը խօսէր… Հարցում մըն էր, որ տակաւին նոր միտքս կու գար:

«Ա.».- Մեծ մայրդ միայն քրտերէ՞ն կը խօսէր:

Ս. Խ.- Ո՛չ: Մեծ մօրս ընտանիքը եկած է Ատըեամանէն. բաւական բարեկեցիկ ընտանիքի զաւակ եղած է ան: Հայրը դատաւոր էր, իսկ մայրը` երկրորդական դպրոցի ուսուցիչ: Մեծ մայրս շատ մաքուր հայերէն կը խօսէր, բայց նաեւ` հրաշալի քրտերէն: Երբեմն, երբ ինքնիրեն մրթմրթար, կը սկսէր քրտերէնով բաներ մը ըսել, մենք ոչինչ կը հասկնայինք: Յատկանշական էր իր քրտերէն գիտնալը, որովհետեւ իր տարիքը ունեցող այլ վերապրողներ չէին գիտեր: Արդեօք ի՞նք ալ նկարին մէջ երեւցող աղջիկներուն ճակատագիրին ենթարկուած է: Առօրեաս սկսաւ այս հարցումներով կլանուիլ, անոնք միտքս կը չարչրկէին, մանկութենէս դէպքեր սկսայ վերյիշել: Ատոր համար ալ կ՛ըսեմ, որ երբ ժապաւէնը կը պատրաստէի, բեկորներ հաւաքեցի, որովհետեւ իսկապէս լրիւ պատկեր չկար, այլ կային բեկորներ, զորս քով-քովի դնելով` բան մը մէջտեղ եկաւ: Մնայուն կերպով նոյն հարցադրումը ինքզինք կը պարտադրէր. «Արդեօք մեծ մայրս ալ նման բաներու ենթարկուա՞ծ է». կար նաեւ այն, որ երբ փոքր էի, շշուկով կը խօսէին մեծերը եւ կը պատմէին աղջկան մը մասին, նաւուն վրայ, ուր նաեւ մարդ մը կար, մարդը բան մը ըրած է աղջկան, բայց ի՞նչ ըրած է` չեմ յիշեր: Պարզ է, որ երբ մեծերը կը խօսին, փոքրերը կը լսեն, բայց ամէն ինչ չեն հասկնար: Այդ պատկերը մտքիս մէջ կար, կը յիշեմ, որ խօսակցութեան մէջ կար ծովու չափ լայն գետ, կար նաւ մը, նաւուն վրայ մարդ, որ անպատշաճ կերպով կը վարուի: Ասոնց հիման վրայ սկսայ ուսումնասիրութիւնս ընել, անշուշտ, տնեցիներուն հետ խօսեցայ, հարցաքննեցի: Այս պատմութեան կազմութեան հիմնական աղբիւրը պիտի ըլլար մեծ մօրս քոյրը` Լուսիան, որ նաեւ դաջուածքներ ունի:

Այսպէս սկսաւ պատմութիւնը եւ զարգացաւ, մինչեւ որ գիտցայ, թէ իսկապէս ի՛նչ եղած է մեծ մօրս:

«Սիւզան անվախօրէն կը գործածէ իր լուսանկարչական գործիքը (նաեւ` գրիչը) իբրեւ պեղող գործիք եւ կը պեղէ ճշմարտութիւնը կորսուած բեկորներուն մէջէն: Սիրեցի այս ժապաւէնը, դուք ալ պիտի սիրէք զայն»:

ՊԵՏՐՈՍ ԱՖԷԵԱՆ
(Բանաստեղծ եւ քննադատ)

«Ա.».- Կը կարծե՞ս, որ ասիկա նաեւ հայ այլ ընտանիքներու պատմութիւնը կրնայ ըլլալ:

Ս. Խ.- Անշո՛ւշտ: Ասիկա հայ ընտանիքին մէջ գոյութիւն ունեցող թրովմայի մասին է: Կարգ մը բաներու մասին չենք խօսիր, ամօթ է այդ մասին խօսիլը: Ճնշելով` փորձած ենք դուրս հանել այդ յիշողութիւնը, բայց եւ այնպէս անիկա շարունակուած է փոխանցուիլ սերունդէ սերունդ: Բոլորս գիտենք, որ ահաւոր բան մը պատահած է, բայց այդ մասին պէտք չէ խօսիլ, թէեւ այս մասին եւս բացայայտ բան մը չէ ըսուած, բայց այդպէս է, այդպէս ալ կը շարունակուի մնալ:

Հիմնականին մէջ Ցեղասպանութիւնը այդ օրը չէ վերջացած, ո՛չ ալ 20 կամ 50 տարի ետք: Ցեղասպանութիւնը մինչեւ հիմա իմ ընտանիքիս մէջ է: Մինչեւ հիմա հայ կինը կ՛ամչնայ բանի մը համար, որուն յանցաւորը ինք չէ որեւէ ձեւով: Ինք չէ, որ ըսած է եկէք` զիս բռնաբարեցէք, առեւանգեցէք. բայց այս բոլորին համար մենք ահաւոր ամօթ կ՛ապրինք եւ ասոր հիմնական փաստը ես տեսայ, երբ յատկապէս Միացեալ Նահանգներու մէջ վերապրողներու հետ կը հանդիպէի: Այն ատեն բացայայտ էր անոնց մօտ ինքնուրացումը, անոնք կը ժխտէին բաներ, որովհետեւ կ՛ամչնային այդ մասին խօսելէ:

Հարցազրոյցը վարեց`
ՆՈՐԱ ԲԱՐՍԵՂԵԱՆ

(Շար. 1)

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES