ԿԻՐԱԿՆՕՐԵԱՅ ԽՕՍՔԸ. «ԵՍ ՁԵԶ ԸՆՏՐԵՑԻ, ՈՐ ՊՏՂԱԲԵՐ ԸԼԼԱՔ»…

Սիրելի՛ ընթերցող, քանի մը ժամ առաջ աւարտեցաւ երկօրեայ «Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան 200-ամեակին նուիրուած միջազգային գիտաժողով»ը, զոր կազմակերպեցին Հայաստանի սփիւռքի նախարարութիւնը, Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի պատմութեան հիմնարկն ու  Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութիւնը (Երեւան, 10-11 հոկտեմբեր 2011):

Անկեղծ ու յստակ հարցադրումին կը փորձեմ անկեղծ ու յստակ պատասխանը տալ. «Վիեննական Մխիթարեանները, որոնց Վիեննայի մէջ հաստատման 200-ամեայ յոբելեանը տօնուեցաւ, ի՞նչ նպաստ բերին հայագիտութեան…»:

Հարցումն ուղղուեցաւ տրուպիս, քանի Վիեննայի մէջ «Վիեննական Մխիթարեաններուն նպաստը հայագիտութեան» եւ Երեւան, «Հայկաբանութեան հանճարեղ տիտանը` հ. Յակովբոս վրդ. Տաշեան (1866-1933)» նիւթերուն մասին բանախօսեցի:

Անշուշտ, պատասխանովս կրնամ հայթայթել շատ հակիրճ գիտելիքներ եւ ընդհանուր տուեալներ լոկ` մնալու համար այս սիւնակին սահմաններուն մէջ: Ուստի, կու տամ միայն ռահվիրայական քանի մը անուններ ու արարքներ:

Վիեննա, 1840-ին` երիտասարդ վարդապետներ, առաջնորդութեամբ հ. Յովսէփ Գաթըրճեանի, կատարեցին գիւտը ոսկեդարեան գրաբարին` զայն զատելով հետագայ գրաբարախառն «հայերէն»ներէն եւ որոշելով մեսրոպատառ ոսկեղնիկով ստեղծուած մատենագրութիւնը:

Իրենց գիւտով ոչ միայն յստակացուցին քերականութիւնը, բառամթերքն ու շարահիւսութիւնը` Ե. դարուն առաջին կէսին կիրարկուած մեծասքանչին, այլ նաեւ սկսան մաքրազտել անոր գրականութիւնը ժամանակի ընթացքին դիպած լեզուական աւաղումներէն, քերականական սխալներէն, շարադրական արտառոցութիւններէն ու բնագրային ընդմիջարկութիւններէն:

Հ. Յովսէփ վրդ. Գաթըրճեան (1820-1882)  ընկերաբանը, խոր աստուածաբան, մեծագոյն հայկաբան ու եկեղեցապատմագէտ, դարձաւ հիմնադիրը հայ քննական պատմագրութեան, որ հայ աղբիւրներուն համընթաց` գիտցաւ օգտագործել նաեւ օտար աղբիւրներ, ինչպէս` յոյն եւ լատին պատմագիրներ:

Հ. Պօղոս վրդ. Յովնանեան (1802-1884) առաջիններէն էր, որ զբաղեցաւ համեմատական լեզուաբանութեամբ: Իբրեւ առաջնութիւն` անոր դաստակէն ելաւ տիեզերական ժողովներուն պատմութիւնը:

Հ. Ղեւոնդ վրդ. Յովնանեան (1817-1897) առաջին մասնագէտն է ռամկական հայերէնի քննարկումին ու պատմագրութեան:

Հ. Փիլիպպոս վրդ. Չամչեան (1819-1853), որ ռահվիրայական գործ կատարեց իր վեցլեզուեան խօսակցական դասագիրքով, առաջին տեսաբանն եղաւ հայ մամուլին:

Հ. Կղեմէս վրդ. Սիպիլեան (1824-1878) դարձաւ հիմնադիրը հայ դրամագիտութեան:

Հ. Սերովբէ վրդ. Տերվիշեան (1846-1891) այն հմուտ լեզուագէտն էր, որ հայութեան մէջ հիմնադիրը հանդիսացաւ համեմատական լեզուաբանութեան:

Հ. Արսէն արք. Այտընեան աբբահայրը (1823-1902) տեսաբանը եւ քերականն է թէ՛ գրաւոր եւ թէ՛ բերանացի աշխարհաբարին:

«Վիեննական Մխիթարեան դպրոց»ի երկրորդ սերունդը կը սկսի հ. Գրիգորիս վրդ. Գալեմքեարեան (1862-1917), առաջին պատմաբանը հայ լրագրութեան, որ ցայսօր կը մնայ անգերազանցելին իր ստեղծած չափանիշով` հինգ տարբեր մատենաշարներուն:

Երկրորդը` հ. Գաբրիէլ վրդ. Մէնէվիշեան (1864-1936) հայաշխարհին մէջ առաջին հեղինակն է կենդանաբանութեան, բուսաբանութեան ու հանքաբանութեան մասին իր լոյս ընծայած երեք գիրքերով:

Երրորդն է հ. Յակովբոս վրդ. Տաշեան (1866-1933), հայ ձեռագրագիտութեան հիմնադիրը, որուն ստեղծած նկարագրաձեւը իբրեւ «Տաշեանական ոճ» տակաւին կը կիրարկուի հայկաբանութեան մէջ:

«Վիեննական Մխիթարեան դպրոց»ի հայագիտական երկնակամարին աստղերու միջազգային համբաւը յաւերժացնողն եղաւ հ. Ներսէս վրդ. Ակինեան (1883-1963) իր 65 երկերով եւ 700-է աւելի յօդուածներով:

Հ. Ակինեանի աշակերտներէն ծանօթագոյններէն են հ. Սահակ եպս. Կոգեան (1895-1963) քաջահմուտ եկեղեցապատմագէտը, հ. Համազասպ վրդ. Ոսկեան (1895-1968), բոլոր հայկական վանքերու ցայսօր չգերազանցուած պատմագիրը, եւ հ. Վահան վրդ. Ինգլիզեան (1897-1968), ծանօթ գերմանագիր հեղինակը` եկեղեցապատմական ու աստուածաբանական նիւթերու:

Հ. Ոսկեան, մեր ժողովուրդին փառապանծ անցեալով զիս արբշիռ դարձնող դասատուս հայոց պատմութեան, իր վարդապետցու աշակերտները կը յորդորէր ըլլալու արժանաւոր հոգեհարազատ որդիները մեր երանաշնորհ հիմնադիրին` Սեբաստացի Մխիթար աբբահօր (1676-1749) եւ հետեւելու վերոյիշեալ Մխիթարեան մեծերուն:

Հ. Ինգլիզեան, սրբակեաց վանականը, Վիեննայի մէջ ժառանգաւորներուս խոստովանահայրը տարիներով, միշտ կը քաջալերէր մեզ` ըլլալու ժիր ծառաներ Աստուծոյ եւ ազգին` մեզի շարունակ յիշեցնելով Յիսուսի այս խօսքը. «Ես ձեզ ընտրեցի եւ սահմանեցի, որ երթաք ու պտղաբեր ըլլաք, եւ ձեր պտուղը տեւական ըլլայ» (Յվհ. 15,16):

ՄԵՍՐՈՊ ՀԱՅՈՒՆԻ

Երեւան, 11 հոկտեմբեր  2011

Share This Article
CATEGORIES