Անդրադարձ. Յորդանանի Հայերը. Յուշեր, Դրուագներ

ՅԱՐՈՒԹ ՉԷՔԻՃԵԱՆ

Անդրադառնալով «Յորդանանի հայերը» գիտաժողովը աւարտեց իր աշխատանքները» հաղորդագրութեան («Ազդակ», 11 յունիս 2016)` ութ տարիներու (1972-1980) Յորդանան կեցութեանս յուշերու շարան մը ողողեց միտքս, յատկապէս` մօտէն ծանօթ ըլլալով զեկուցաբերներէն գոնէ երկուքին` Ալին Պեննէեանին եւ Մատլեն Մեծակոբեանին: Պիտի ներկայացնեմ ստուար յուշերէս քանի մը հատը:

Շատերուս համար Յորդանանը ընդհանրապէս եւ անոր հայկական գաղութը` մասնաւորապէս, Երուսաղէմ քաղաքով սահմանուած էր, դարերու պատմութիւն ունեցող հայոց պատրիարքարանով ու հայապատկան տարածքներով: ՀՄԸՄ-ի Մերձաւոր Արեւելքի միջշրջանային 1963-ի բանակումին` Պոլոնիա, Լիբանան, առիթը ունեցայ ծանօթանալու Երուսաղէմի սկաուտներէն Աբօ Սիւրթիւքեանին, Արսէն Թերճիմանեանին, որոնք հետագային եղան համալսարանի մտերիմ ընկերներ, Կարօ Հեքիմեանին, այժմ` Ուրուկուէյ, եւ ուրիշներու հետ, որոնց պատումները որոշ տպաւորութիւն ստեղծած էին Յորդանանի հայկական գաղութին մասին:

Ա.- Մեքքէի, Մետինէի եւ Հիժազի իշխան` թագաւոր արաբներու` Շերիֆ Հիւսէյն պըն Ալի (1853-1931), որ 1201-էն 1925 առանց ընդհատումի` վերջին ժառանգորդն էր Մոհամետ մարգարէի տոհմին (որուն զաւակն էր Յորդանանի առաջին թագաւորը` Ապտալլա Ա.)` իր հովանաւորութիւնը շնորհեց տարագիր հայութեան: 1917-ին ան «Ֆաթուայով» (հրովարտակ) մը հրահանգեց արաբ ժողովուրդին` հոգածութիւն ցուցաբերել հայ ժողովուրդին հանդէպ` յարգելով անոնց կրօնի ու լեզուի ազատութիւնը (1): Այս հրովարտակին պատճէնը տեղադրուած էր ՀՄԸՄ-ի ակումբի դրան մօտ: Շերիֆ Հիւսէյնն էր, որ գլխաւորեց ու յաջողութեամբ ղեկավարեց արաբական յեղափոխութիւնը Օսմանեան կայսրութեան դէմ: Իսկապէ՛ս այս հրովարտակի տառն ու ոգին լիովին կենսագործուած էր Յորդանանի ժողովուրդին կողմէ, հաւանաբար` շատեր առանց իսկ տեղեակ ըլլալու հրովարտակէն: Հայութեան աշխատասիրութեան, հաւատարմութեան, արդարամտութեան, հմտութեան, շինարար ու ստեղծագործող ոգիին համբաւը արդէն բաւարար էր շատերուն համար:

Յորդանանցի բնիկ ժողովուրդը նահապետական-աւատապետական-տոհմային կենցաղով ու սովորութիւններով ընկերային ու հանդուրժող, արդար ու ապահով հիանալի միջավայր մը յառաջացուցած էր, որմէ դրականօրէն վարակուած էր հայկական գաղութը` ազնիւ, հիւրասէր, ծառայասէր զուարթ ու ողջամիտ:

Բ.- 1972-ի օգոստոսին Ամերիկայէն գործուղուեցայ Յորդանան` Թագաւորական գիտական ընկերակցութիւն (Royal Scientific Society), ուր կը գործէին նաեւ ամերիկացի խումբ մը մասնագէտներ, որոնց մէջ կը գտնուէր առաջին հայը, որուն հանդիպեցայ, Պոսթընէն զուարճախօս Տոնալտ Ահարոնեանն էր, որ միայն քանի մը բառ հայերէն գիտէր: Կարճ ժամանակ ետք, առաւօտ մը, տնօրէնը, խուճապահար, խնդրեց, որ ընկերանամ իրեն եւ իբրեւ միջնորդ դասաւորեմ ամերիկացիներուն եւ տեղացի կապալառուին միջեւ «տաք» բանավէճը:

Ահա այստեղ էր, որ ծանօթացայ առաջին յորդանանահայուն` մկանուտ ու ջղուտ Ապու Իպրահիմ (Աբոյի հայր) Հարմանտայեանին` Յորդանանի պաղլեղածինի (ալումինիոմ) ամենանշանաւոր գործարանի տիրոջ, որ բազմաբնոյթ սրահին մէջ պիտի զետեղէր արդիական, ետեւէն լուսարձակուող լսատեսողական յատուկ ապակենման կիսաթափանց հսկայ պաստառ մը` խումբ մը ամերիկացիներու զգուշացնող պոռչտուք-ցուցմունքներու տարափին տակ: Ծանօթացումէն ետք ան բարկացկոտ ըսաւ. «Փա՛ռք Աստուծոյ, որ հայ մը կայ այստեղ, սա ամերիկացիները լռեցո՛ւր կամ դո՛ւրս հանէ այստեղէն, որ կարենանք աշխատիլ»… իր խնդրանքը իրականացաւ, պաստառը յաջողութեամբ զետեղուեցաւ, եւ հետագային դարձանք մտերիմ բարեկամներ:

Գ.- Յաջորդող կիրակի երեկոյեան Ահարոնեանին հետ որոշեցինք հայեր գտնել, ու մեր չերքեզ շարժավարը տարաւ մեզ Ամմանը կազմող եօթը բլուրներէն հայաբնակ Էշրեֆիէ, ուր կը գտնուին` Ս. Թադէոս եկեղեցին, Ազգային Եուզպաշեան վարժարանը եւ ՀՄԸՄ-ի ակումբը` քով-քովի, կարծես` մէկ կալուածի վրայ:

Ամմանի Ս. Թադէոս եկեղեցին

Ամմանի Ս. Թադէոս եկեղեցին

Ամմանի Ազգ. Եուզպաշեան վարժարանը

Ամմանի Ազգ. Եուզպաշեան վարժարանը

Ակումբին դուռը փակ էր, սակայն ճիշդ  քովի` եկեղեցի ու դպրոց բարձրացնող աստիճաններուն երկրորդական դուռը բաց էր: Մթութեան մէջ, ուղղուելով դէպի նարտի քարերու ձայնին եկած կողմը, քահանայատան տկար լուսաւորուած դրան առջեւ գտանք, նարտի փոքր սեղանի մը շուրջ, Երուսաղէմէն եկած երկու երիտասարդ վարդապետներ, որոնք յայտնեցին, թէ ակումբը ուրբաթ օրերը բաց կ՛ըլլայ` Յորդանանի շաբաթական արձակուրդի օրը: Տպաւորիչ ու խորհրդաւոր էր հայ կղերականներու հետ առաջին ծանօթացման տեսարանը: Այն ժամանակ գաղութի հովիւն էր հայր Անուշաւանը, ապա` Պուրճ Համուտ մեծցած, ցարդ ծառայող Վահան արք. Թոփալեանը, որուն հետ զարգացաւ յարգալիր բարեկամութիւն:

Դ.- Զբօսաշրջութեան համար, ամերիկացիներու խումբին հետ այցելելէ ետք հարաւի նշանաւոր Քարաք բերդը, յուշանուէր գնելու մտօք ուղղուեցանք քաղաքի շուկան, ուր ճամբուն դիմացի կողմը արծաթեղէնի եւ յուշանուէրի խանութի մը դրան առջեւ նկատեցի 6-7 տարեկան խարտեաշ աղջնակ մը: Ընկերակիցներուս ըսի, որ այդ խանութը հայկական է, գնումները այնտեղէն կատարենք. բոլորը հեգնանքով ըսին, թէ այստե՞ղ ալ մը հայ կայ, անկարելի՛ է… Մօտեցայ աղջնակին եւ «բարի լոյս» ըսի, ան ներս վազեց պոռալով` «Պապա՛, եկո՛ւր, հայեր եկած են»…

Քարաք քաղաքի շուկան ներկայիս

Քարաք քաղաքի շուկան ներկայիս

Փելթեքեաններուն պարտէզէն մաս մը

Փելթեքեաններուն պարտէզէն մաս մը

Քարաքը եղած է հայերով բնակուած լեռնաքաղաք, ուր այն ժամանակ միայն քանի մը հայ ընտանիքներ կ՛ապրէին` ոսկերիչ, լուսանկարիչ, արհեստաւորներ, իսկ ուրիշներ ամառը կ՛անցընէին իրենց սեփական տուներուն մէջ: Այդ ընտանիքներէն էր Տէօրթ Եոլէն բռնագաղթուած Փելթեքեան գերդաստանը, որոնց «աւագը»` յորդանանեան աշիրեթական (տոհմային) դրութեամբ, Քարաքէն ոչ հեռու ունէր լայնատարած պարտէզներ եւ ագարակ, Մեռեալ ծովու Լիսան (լեզու) կոչուած թերակղզիին վրայ (Ղոր-Ալ-Սաֆի), ուր բոլոր եղանակներուն, տարին երեք չորս անգամ, բանջարեղէն կարելի էր արտադրել: Ցեղասպան թուրքին տեղահանած հայերէն մաս մը շոգեկառքով հասած էր աւելի հարաւ` Մաան քաղաքը, որ այն ժամանակ Հիժազ երկաթուղիի վերջին կայարանն էր:

Ե.- Հայկական գաղութին արդէն մասնակից դարձած, «աւագի» եղբօրորդի Յակոբին եւ բարեկամներու հետ այցելեցինք վերոնշեալ ագարակը: Հազիւ հասած` ագարակի մուտքին ծերունի պետեւի հովիւը հարիւրաւոր ոչխարներու հօտին մէջէն խոյ մը ընտրեց եւ դաշոյնը հանելով` զենեց զայն մեր առջեւ, իբրեւ բարի գալուստի նշան, պատրաստելու համար յորդանանեան նշանաւոր «մենսեֆ» ճաշը` միս, բրինձ եւ «ժամիտ»` չորցուած մածունի հեղուկ: Ագարակատան մէջ հանդիպեցանք յորդանանեան պետեւիի զգեստով` տիշտաշի ու գլխաշորով` քաֆիէ «աւագին», որ պարտէզներուն եւ ագարակին մասին տեղեկութիւններ տալէ ետք, պատմեց վերջերս պատահած «կրօնի ու հաւատի» գիւղական դրուագ մը:

Այդ հանգրուանի լոլիկի բերքահաւաքէն ետք, իր փորձառութեամբ, նկատած է քանի մը սնտուկ լոլիկի պակաս: Կանչելով պետեւի հողագործները` թելադրած է վերադարձնել զանոնք, սակայն պատասխանատուն քանի մը անգամ երդուած է, որ այդպիսի բան չէ պատահած: Ուստի, «աւագ» իր մօտ գտնուող հնամենի խոշոր ձայնասփիւռի կոճակները սեղմելով եւ հայերէնով բաներ մը արտասանելով` ըսած է, որ հիմա քահանային հետ խօսեցայ, որպէսզի ան որ գողութիւն ըրաւ, անոր մէզի ճամբան փակէ: Երկու օր ետք հողագործները դեղնած յանցաւորը շալկած, կը բերեն իր մօտ` աղաչելով, որ քահանային հետ խօսի…

Զ.- 1976-ին Յորդանանի երկրորդ մեծ քաղաքը` Իրպիտ, ամիսներով ջուրի տագնապէ կը տառապէր` բնակչութիւնը մղելով այն ժամանակ ամբոխային անսպասելի խռովութիւններու: Իրպիտի ջուրը կը մատակարարուէր արեւելեան անապատի Ազրաքի ովասիսէն` հսկայական ջրմուղներու միջոցով:

Ազդեցիկ վարչապետ Մուտար Պատրանի հրամանով Յորդանանի ելեկտրականութեան եւ ջրմուղներու հետ կապ ունեցող յայտնի ճարտարագէտներ ու մասնագէտներ գործուղուեցան Ազրաք` գտնելու համար տագնապին պատճառը: Երբ այնտեղ հասայ, յիսունի մօտ մարդիկ կը զրուցէին դուրսը, մտայ ջրմուղի կայան. հետս մտաւ նաեւ խոշոր կազմով ալեհեր անձ մը, որուն մասին լսած էի. ան ելեկտրական ընկերութեան յայտնի ճարտարագէտ Վահէն էր: Անմիջապէս նկատեցինք հաւանական թերութիւնը: Ելեկտրական 6000 վոլթով բանող երեք ջրմուղներէն միայն մէկը սկսարկու հերթափոխիչ կազմած (sequencing starter) ունէր, որուն հարիւրաւոր ածուխներէն մաս մը կայծերու պատճառով մաշած էր: Վահէն այս հաւանականութեան պատրաստ` գրպանէն հանեց նուրբ աւազաթուղթեր, հատ մը տալով ինծի` սկսանք ողորկել ածուխները եւ համապատասխան մետաղէ «մատերը», որով ոչ միայն ախտորոշում կատարած եղանք, այլ ջրմուղը յաջողութեամբ սկսաւ դէպի Իրպիտ ջուր մատակարարել: Ինձմէ պահանջուած տեղեկագիրիս հիման վրայ, երկու օր ետք ջուրի ընկերութեան տնօրէն Ուոլթըր Կարտնըր` Հիւսէյն թագաւորին անգլիացի կնոջ հայրը եւ այժմու թագաւորին մեծ հայրը գործէն արձակուեցաւ անհոգութեան եւ հաւանաբար դիտումնաւոր կերպով փոխնորդ կազմածներ չապահովելուն պատճառով: Իրօք ինք եւ պատասխանատու ճարտարագէտներ եւ գործուղուածներէն շատեր մեր աշխատանքին ժամանակ ներս չմտան նոյնիսկ` տեսնելու, թէ ի՛նչ կ՛ընէինք…

Է.- ՀՄԸՄ-ի ակումբը սկզբնական օրերուն (1972-73) ընդհանրապէս ընտանեկան հաւաքավայր էր, որ ունէր կողովագնդակի տղոց Բ. դասակարգի խումբ: Աստիճանաբար պատանեկան ու երիտասարդական շարժումը աշխուժացաւ` թիւը հասնելով գաղութին համար աներեւակայելի` մօտ երկու հարիւրի, որոնցմէ էին վերեւ նշուած երկու զեկուցաբերները: Վերսկսաւ նաեւ սկաուտական շարժումը. ակումբը նեղ կու գար երիտասարդական ձեռնարկներուն:

ՀՄԸՄ Ամմանի կողովագնդակի Յորդանանի 1977-ի ախոյեան խումբը եւ վարչականներ: Ետեւի շարքը ձախէն աջ ատենապետներ Էլի Պեննէեան եւ Ճորճ Տագեսեան, Ժաք Պոյաճեան մարզիչ (քոչ), Ճորճ Աւագեան, Յարութ Չեքիճեան (երիտասարդական) եւ Արշակ Դաւիթեան:

ՀՄԸՄ Ամմանի կողովագնդակի Յորդանանի 1977-ի ախոյեան խումբը եւ վարչականներ: Ետեւի շարքը ձախէն աջ ատենապետներ Էլի Պեննէեան եւ Ճորճ Տագեսեան, Ժաք Պոյաճեան մարզիչ (քոչ), Ճորճ Աւագեան, Յարութ Չեքիճեան (երիտասարդական) եւ Արշակ Դաւիթեան:

Լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմին պատճառով կարգ մը ընկերութիւններ եւ հաստատութիւններ ժամանակաւոր կերպով Ամման փոխադրուեցան, որոնց հայ պաշտօնեաներէն էր յայտնի քոչ Յակոբ (Ժաք) Պոյաճեանը: Ակումբ հրաւիրեցի զինք` կարծիք յայտնելու կողովագնդակի խումբին մասին: Տեղացի մարզիչին հսկողութեամբ տղոց «թոյլ» փորձը դիտելով` եղբ. Ժաքին «արիւնը եռաց»: Պատրաստակամութիւն յայտնելով օժանդակել, եղբ. Ժաքին ազդեցիկ, խիստ, սակայն ոգեւորիչ ու հոգատար ղեկավարութեամբ, 1976-ին խումբը դարձաւ Բ. դասակարգի ախոյեան, իսկ յաջորդ տարի` 1977-ին պատմութեան մէջ առաջին անգամ ըլլալով` Յորդանանի առաջին դասակարգի ախոյեան` նոր աւիշ ու եռանդ պարգեւելով գաղութին:

Ը.- Յիշատակելի յորդանանահայերը շատ են. թագաւորական ընտանիքի լուսանկարիչներ, դերձակներ, ճարտարապետներ, զանազան մասնագիտութեան ճարտարագէտներ, վարսայարդարներ, փնտռուած արհեստաւորներ եւ այլն… որոնց մասին զեկուցաբեր մը խօսած է արդէն:

Մեր պաշտօնեաներէն երկուքին մեծ հայրը, սպիտակ մազերով ու պեխով, յաղթանդամ ու զուարճախօս Արամ Խաչատուրեան` խմբավար Օհան Տուրեանի եղբայրը, եղած է Յորդանանի Ապտալլա Ա. թագաւորին թիկնապահը, ընկերակցողը եւ շարժավարը, ան հպարտութեամբ ցոյց տուաւ իր եւ Յորդանանի առաջին ինքնաշարժ վարելու թիւ մէկ համարով արտօնագիրը:

Կ՛ըսուի նաեւ, որ Յորդանանի քայլերգին երաժշտութիւնը յօրինած է քեմանչիստ Ռուբէն, թէեւ պաշտօնական հեղինակը Ապտել Քատեր Թանին է:

Եուզպաշեան ազգային վարժարանի երկար տարիներու տնօրէնուհին էր Յակոբ Օշականի դուստրը` մտաւորական, մանկավարժ ու գրագէտ Անահիտ Ոսկերիչեան (2), մինչ ամուսինը` մտերիմ բարեկամս, նշանաւոր ճարտարապետ Տիրան Ոսկերիչեան, որ նաեւ Յորդանանի պետութեան եւ Ազգային վարչութեան կողմէ Երուսաղէմի սրբավայրերու պահպանութեան ու վերանորոգման յանձնախումբի ներկայացուցիչը եղած է: Ան ճանչցուած էր իբրեւ «Ամմանի շինարարը»` իր նախագծած աւելի քան 700 բնակարանային եւ հանրային-պետական կառոյցներով ու կոթողներով, նոյնպէս` Պաղեստինի տարածքին: Ռուբէն Տէր Մինասեանի Պաղեստին կեցութեան ընթացքին Տիրանը որոշ ժամանակ Ռուբէնի յուշերուն քարտուղարութիւնը կատարած է եւ ընկերակցած է անոր, երբ ձիով կը ճամբորդէին քաղաքէ քաղաք:

Յորդանանի հայկական գաղութը առաւելագոյնը հաշուած է շուրջ տասը հազար անձ, սակայն արաբ-իսրայէլեան ու քաղաքացիական պատերազմներուն պատճառով թիւը նուազած է` հասնելով շուրջ չորս հազարի (շրջան մը` շուրջ 2500): Ըլլալով փոքր գաղութ` գրեթէ բոլորը կը ճանչնան զիրար, ինչը ունի դրական ու բացասական կողմեր: 1980-էն սկսեալ Յորդանանի արդիականացումը որոշ չափով, աստիճանաբար փոխեց երկրին աւանդական դիմագիծը, մինչ ներկայի Ամմանը, 35 տարիներ ետք, դարձած է բոլորովին անճանաչելի:

Շնորհիւ դպրոց-եկեղեցի-ակումբ երրորդութեան` Յորդանանի հայկական գաղութը իր միութիւններուն եւ անոնց նուիրեալ անդամներուն անխոնջ աշխատանքով կրցած է պահպանել ազգային հաստատութիւնները եւ գաղութին հայկական դիմագիծը, եւ վստահ եմ, որ պիտի շարունակէ հայապահպանման նոյն ընթացքը:

17 յունիս 2016

 

(1) ( http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.4/current_category.1/affirmation_detail.html )

(2) ( http://www.armeniapedia.org/wiki/Anahid_Oshagan_Voskeritchian )

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)