«Հալէպ. Վերելքը Եւ Անկումը Սուրիոյ Վաճառականական Մեծ Քաղաքին»

Պատրաստեց՝ ՆԱՐԷ ԳԱԼԵՄՔԷՐԵԱՆ

Հալէպ.  Անցեալ… Երազ…  Մղձաւանջ…

Սուրիական տագնապի առաջին իսկ օրերէն  շրջանային եւ միջազգային լուսարձակները շեշտուած կերպով կեդրոնացան Հալէպի (նահանգ եւ քաղաք) վրայ, եւ այդպէս ալ մնացին: Մեկնաբաններ, լրագրողներ, պատմաբաններ, նոյնիսկ բանաստեղծներ հրապարակեցին յօդուածներ, գիրքեր, տարաբնոյթ դիտանկիւններով` քաղաքական, առեւտրական, մարդասիրական, կրօնական, հնագիտական, յուշագրական եւ այլն: Բոլորին հասարակաց գիծը ցաւն էր: Յառաջիկայ ամիս Բրիտանիոյ մէջ պիտի հրատարակուի գրող, պատմաբան դոկտ. Ֆիլիփ Մանսելի «Հալէպ. վերելքը եւ անկումը Սուրիոյ վաճառականական մեծ քաղաքին» գիրքը, որուն գրախօսականը «Սփեքթէյթըր» թերթի 5 մարտի թիւին մէջ ըրած է Ճասթին Մարոզզի, որ ի դէպ, երբեմն տուրք տուած է սուրիական տագնապին վերաբերեալ արեւմտամէտ դիրքորոշումին:

«Հալէպ. գիշերուան մը մէջ հանդուրժողականութենէ դէպի ահաբեկչութիւն» վերնագիրով յօդուածէն թարգմանաբար կը ներկայացնենք շահեկան հատուածներ:

Haleb_31816

Ձախին. Հիմնական դարպասը հզօր միջնաբերդին, որ դիմացած է բոլոր դարերու ներխուժումներուն: Այժմ բազմաթիւ սպիներով` ան կը դիտէ  ռմբակոծուած քաղաքը, ներառեալ` քանդուած միջնադարեան շուկան, որ մինչեւ վերջերս աշխարհի ամենախոշոր եւ առաւել կենսունակ պատմական փակ շուկան էր եւ կը գտնուէր ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ

Երբ գերմանացի բժիշկ եւ բուսաբան Լէոնարտ Ռովոլֆ  այցելած  է սուրիական Հալէպ քաղաք, ան անմիջապէս տպաւորուած է  քաղաքի բարգաւաճող առեւտուրով: «Շատ հիանալի է: Ծանրաբեռնուած ձիերու եւ ուղտերու կարաւաններ ամէն օր կու գան աշխարհի բոլոր երկիրներէն», գրած է ան 1573-ին, սակայն այս նկարագրութիւնը կրնար գրուած ըլլալ որեւէ ատեն, նախորդ քանի մը հազար տարուան ընթացքին:

Հալէպի համար առեւտուրը եւ աշխարհաքաղաքացիութիւնը միշտ եղած են նոյն մետաղադրամին երկու երեսները: Անոնք քաղաքի նկարագիրին մէջ տաղուած են իսլամներու կողմէ Հալէպի 637 թուականի գրաւումէն շատ առաջ: Գրեթէ հազար տարի ետք Ռովոլֆ հաղորդած է Հալէպի մէջ պատահած պատմութիւն մը` Օսմանեան կայսրութեան զարգացած սուլթան Սուլէյման Սքանչելիի մասին: «Սուլթանը կը քննարկէր հրեաները իրենց անտանելի վաշխառութեան պատճառով վտարելու մասին իր խորհուրդի առաջարկը: Սուլէյման խորհրդականներուն ցոյց կու տայ գոյնզգոյն եւ գեղեցիկ ծաղիկներ պարունակող  զամբիւղ մը, եւ կը թելադրէ նկատել, որ արդեօ՞ք գունագեղ ծաղիկները մէկը միւսէն աւելի լաւ չեն: Նուրբ ակնարկէ մը ետք, Սուլէյման իր նախապատուութիւնը կատարելապէս կը պարզէ. «Ըստ ինծի, յարմար է, որ այդ բոլորը, որոնք երկար ատենէ միասին պահպանուած են մինչեւ հիմա, կարելի է նոյն ձեւով պահել եւ հանդուրժել ապագային համար»: Եւ այդպէս եղաւ:

Այսպիսով, օսմանեան պաշտպանութեամբ, բազմակրօն, բազմալեզու համայնքը միասին կը բարգաւաճէր աշխարհի  հնագոյն քաղաքներէն մէկուն մէջ: Հալէպ, որ հիմնադրուած է Քրիստոսէ առաջ հինգերորդ հազարամեակին, եղած է  արաբական եւ թրքական, քրտական եւ հայկական: Մայրաքաղաքներու առեւտուրի պատմական Մետաքսի Ճամբան, որ ռազմավարական դիրքով մը կը գտնուի Միջերկրական եւ Եփրատ գետերու միջեւ, Հալէպ իսլամական, հրէական եւ քրիստոնէական էր, քիչ թէ շատ ներդաշնակ միաձուլում` Արեւելքի եւ Արեւմուտքի: Երբ Ճոն Էլտրետ (հետագային Լեւանդ ընկերութեան գանձապետը եւ Հալէպի մէջ առեւտուր ընող առաջին անգլիացիներէն մէկը), երբ 1586-ին Հալէպ հասաւ, անոր ուշադրութիւնը գրաւեց  աղմուկն ու  իրարանցումը` ստեղծուած հրեաներու, թաթարներու, պարսիկներու, հայերու, եգիպտացիներու, հնդիկներու եւ բազմաթիւ քրիստոնեաներու կողմէ, որոնք բոլորն ալ կը  վայելէին «խղճի ազատութիւնը» այն ժամանակ, երբ ատիկա չէր լսուած Եւրոպայի մէջ: Հալէպի հին ասոյթ մը կ՛ըսէր. «Չափազանցութիւնը անտանելի է, նոյնիսկ` կրօնական պաշտամունքի մէջ»: Ասիկա այսօր որքա՛ն այժմէական կը հնչէ:

Ժամանակին  հոմանիշ խաղաղութեան եւ ճոխութեան, խորամանկութեան եւ խոհականութեան, այսօր Հալէպ Սուրիոյ Ստալինկրատն է, քաղաք մը, որ երկփեղկուած է ապստամբներու եւ վարչակարգին միջեւ: Ատիկա քաղաքային խորտակում մըն է, սրտին մէջ անոր, որ ՄԱԿ կ՛անուանէ «մեր սերունդի մարդասիրական վատագոյն տագնապը»: Դարեր շարունակ Միջին Արեւելքի հարստութեանց համար էական նշանակութիւն ունեցած քաղաքը այսօր կռիւներուն պատճառով կը թուի, թէ պիտի խորտակուի: Քաղաք մը, որ միայն վերջերս կը պարծենար իր 2 միլիոն բնակչութեամբ, պարպուած եւ վերածուած է 400 հազար հաշուող պաշարուած, քարուքանդ տարածքի մը: Կենսական անհրաժեշտութեան ապրանքներու սակերը կը բարձրանան ռմբակոծումներուն պատճառով: Սննդամթերքը անմատչելի կը դառնայ: Հալէպ քաղաքի հնձուած արտերը փոշիացած են, ինչպէս նաեւ`  պատմական կոթողները, որոնցմէ շարքին` Խուսրուվիյա մզկիթը, որ գործն է  երեք սուլթաններու գահակալութեան ընթացքին օսմանեան գլխաւոր ճարտարապետ Միմար Սինան փաշայի: Քար ու քանդ վիճակի մէջ են նաեւ հոյակապ փակ շուկաները, որոնք բաբախուն առեւտրական սիրտն էին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութեան վայրին: Հզօր միջնաբերդը, որ դիմացած է հռոմէացիներու, յոյներու, պարսիկներու, եգիպտացիներու, թաթարներու եւ արաբներու արշաւանքներուն, Լենկ Թիմուրի բնաջնջող այցելութեան (սուրիացի պատմաբանի մը կողմէ  նկարագրուած` իբրեւ  «ուխտագնացութիւն ոչնչացման»), արդէն ողբերգականօրէն սպիացած է եւ այժմ կ՛իշխէ ռմբակոծուած տուներու, փլուզած բնակելի շենքերու եւ փլուզուող կեանքին վրայ:

Երբեմնի հռչակաւոր քաղաքը ինչպէ՞ս այս վիճակին հասաւ: Ասիկա հարցում մըն է, որուն Ֆիլիփ Մանսելի սքանչելի նոր պատմութիւնը կը փորձէ անուղղակի պատասխանել` նշելով պատճառները Հալէպի նախկին վեհութեան եւ ներկայի տանջանքին:

Ան կը գրէ հետաքրքրական եւ իւրայատուկ ոճով մը: Գիրքին առաջին քառորդը բաղկացած է  գեղեցիկ նկարագրուած դրուագներէ, 1516 թուականի օսմանեան գրաւումէն մինչեւ այսօր: Մնացեալ մասը նուիրուած է դարերու ընթացքին անվերջ ճամբորդութիւններու մասնակիցներու հաճելի պատմութիւններուն: Հոս են բոյսերը ուսումնասիրող Լէոնարտ Ռովոլֆը, 16-րդ դարուն,ինչպէս նաեւ` Ժան-Պափթիստ Թաւեռնիէն, արհամարհոտ ֆրանսացի գոհարի վաճառականը, որ յայտնաբերած է 112 քարաթնոց  «Կապուտակ Թաւեռնիէ» ադամանդը եւ ատիկա 17-րդ դարուն վաճառած է Լուի 14-րդ թագաւորին: Դարերու ընթացքին Հալէպ այցելած են հռչակաւոր հնախոյզներ, վաճառականներ, հնագէտներ եւ լրտեսներ: Գիրքին մէջ նաեւ կը հանդիպինք վաստակաւոր ճանապարհորդ, վաւերական լրագրող եւ ապագային Բրիտանիոյ խորհրդարանի անդամ Սիլք Պաքինկհամի, որ 1816 թուականի Հալէպ իր այցելութեան ընթացքին համարձակօրէն չէր տպաւորուած օսմանեան տիրապետութեամբ: «Անմեղ մը որեւէ պահու կրնայ գլխատուիլ պարզապէս փաշային քմահաճոյքին պատճառով: Այդպիսին են օրհնութիւնները բացարձակ եւ անպատասխանատու բռնապետութեան»,  գոռացած է ան:

Հրաշալի Կերթրուտ Պել, որ տարեց իրաքցիներու կողմէ  մինչեւ այսօր կը յիշուի երկրի հնութիւնները պահպանելուն եւ Իրաքի թանգարանը հիմնադրելուն համար, 1909-ին ներկայացուցած է Հալէպի աւելի խոհուն ու երփներանգ դիմանկարը: Տիկին Պել հիացած է քաղաքի կենսունակութեամբ, յատկանշական նկարագիրով եւ ճարտարապետութեան «մռայլ շքեղութեամբ»: Տիկին Կերթրուտ Պել գրած է.« Հալէպ  քաղաք մըն է, որ արագօրէն կը պաշտպանէ առեւտրականներու հեռաւոր վայրերէ շահած հարստութիւնը»: Դամասկոս եւ Պոլիս կրնային աւելի կայսերական ըլլալ, Պաղտատ` Խաղաղութեան քաղաքը, աւելի ազնուական, իսլամական, Գահիրէն` աւելի հրաշալի, բայց Հալէպ միշտ եղած է աւելի խորհուրդ, գաղափար, քան` քաղաք: Ան եղած է քաղաքային օրինակը համակեցութեան, վայր մը, ուր մեծ չափով (եւ հոս-հոն ցանցառ, արիւնալի բացառութիւններով), հանդուրժողականութեան ոգին իշխած է ստոր բռնապետներու վրայ: 11 նոյեմբեր 1918-ին (Ա. Աշխարհամարտի աւարտի զինադադարին առաջին օրը) Ֆայսալ իշխան, ապագային` Իրաքի թագաւորը, Հալէպ այցելելէ քանի մը օր ետք հրապարակաւ իր յանձնառութիւնը յայտնած է խորապէս արմատաւորուած համակեցութեան այս աւանդութեան:

«Արաբները արաբներ էին` նախքան Մովսէս, Յիսուս եւ Մոհամետ: Բոլոր կրօնները երկրի վրայ եղբայրութիւն կը պատուիրեն: Ով որ տարակարծութիւն կը սերմանէ իսլամին, քրիստոնեային եւ հրեային միջեւ, արաբ չէ»:

«Նման տեսակէտները կը պատկանին Միջին Արեւելքի պատմութեան մէջ այլ դարաշրջանի: Առեւտուրը եւ համակեցութիւնը առանձինն որքան ալ կենսական ըլլան քաղաքներու աւիւնին համար, բաւարար չեն զանոնք  պաշտպանելու վերջնական կործանումէ», համոզիչ կերպով կը պնդէ Մանսել գիրքի վերջին գլուխին` «Քաղաքի մը մահը»-ին մէջ: «Ատոնք կախեալ են պետական աջակցութենէն եւ թշնամիներուն դէմ ուժի օգտագործումէն կամ սպառնալիքէն», կ՛աւելցնէ ան:

Հալէպ անցեալին հետեւեալ պատգամը ունէր` «Տարբեր ցեղեր եւ կրօններ կրնան գոյակցիլ նոյն քաղաքին մէջ»: Գրեթէ գիշերուան մը մէջ հանդուրժողականութենէ ահաբեկչութիւն անցում կատարելով` Հալէպ փոխած է իր պատգամը: Ատիկա ցոյց կու տայ, որ 21-րդ դարը կրնայ նախորդ դարերուն չափ կործանարար ըլլալ: Մանսել խորապէս քաղաքակիրթ եւ քաղաքակրթող պատմաբան է, որ բազմաթիւ տարիներ անցուցած է Միջին Արեւելքի մէջ: Գեղակազմ եւ եղերերգական` «Հալէպ» գիրքը  թանկարժէք յուշարձան մըն է երբեմնի շքեղ քաղաքին, որ արդէն ենթարկուած է անարգ կործանումի եւ թշուառութեան:

Կարելի է միայն յուսալ, որ, ինչպէս իր դրացի Պաղտատը, որ դարձած է ճկունութեան խորհրդանիշ, Հալէպ կը բարձրանայ  մոխիրէն: Սակայն Միջին Արեւելքի եւ իսլամական աշխարհի (Սուրիայէն եւ Իրաքէն դէպի Եմէն եւ Լիպիա) սպառնացող կործանարար ցնցումները այնպիսին են, որ նման հեռանկարներ իսկապէս տժգոյն կը թուին:

Դատարկուելով  իրենց հրէական եւ քրիստոնէական համայնքներէն, զրկուելով իրենց կեանքի բարձրացման աշխարհաքաղաքացիութենէն, երբեմնի աննախապաշար Տար էլ Իսլամը ինքն իր վրայ կը կծկուի` աւելի ու աւելի նշաւակ դառնալով համայնքայնութեան, հաւատադրժողականութեան քանդիչ չարիքին:

Մօտիկ ապագային միայն իսլամներ պիտի մնան սպաննելու համար:

Տէր Զօրի Մէջ Հայ Նահատակներու Յիշատակի
Եկեղեցին Ինքն Ալ Մահացած Է.
«Պի.Պի.Սի.»

DER-ZOR_31816

25 տարի առաջ Սուրիոյ արեւելեան Տէր Զօր քաղաքին մէջ, 1915 թուականին սպաննուած հայերու յիշատակին նոր եկեղեցի օծուած էր: Հիմա այդ եկեղեցին ռումբերէն քանդուած է, կը գրէ Պի.Պի. Սի.:

DER-ZOR1_31816

«Այդ եկեղեցւոյ մէջ միշտ խաղաղ էր: Մենք կը յանձնուէինք  մեր միտքերուն: Ոչինչ կը ստիպէր արտասուելու, ամէն բան պարզ էր եւ զուսպ», կը յիշէ բրիտանահայ գրող Նուրիձա Մաթոսեան: Նուրիձայի նախնիները 100 տարի առաջ չար կրակի մէջէն անցած մարդոց շարքին էին: Անոր մեծ հայրը` Յովհաննէս, տակաւին 1910 թուականին լքած էր Այնթէպը, հիմա` Կազիայնթեփ եւ տեղափոխուած Կիպրոս, իսլամներու յարձակումի  բռնկումէն ետք: Անոր ընտանիքը մնացած էր Թուրքիոյ մէջ եւ իր մորթին վրայ զգացած` հալածանքներու սեւ օրերը:

«Եկեղեցւոյ ոչնչացումը շատ մութ պահ է իմ կեանքիս մէջ: Ես բնաւ չէի մտածեր, որ ատիկա կրնայ կրկնուիլ», կ՛ըսէ Նուրիձա Մաթոսեան:

Նախքան Սուրիոյ մէջ քաղաքացիական պատերազմի բռնկիլը` հոն կ՛ապրէր շուրջ 100 հազար հայ, որոնց մեծ մասը հալածանքներէն փրկուած հայերու սերունդներն են: 60 հազարը կ՛ապրէր Հալէպի մէջ:

«Շատերու համար Հալէպը սուրբ խօսքի նման բան մըն էր, կախարդական բառ», կ՛ըսէ Միացեալ Նահանգներու մէջ  ապրող լիբանանահայ պատմաբան Հեղնար Ուոթենփոն: «Մեր բոլորին ընտանիքները տեղահանութիւններու ժամանակ կ՛անցնէին Հալէպէն: Ոմանց համար ատիկա վայր էր, ուր կարելի էր փրկուիլ կաշառք տալով կամ ուղղակի անհետանալ այնտեղ»:

Հայ կիներ յաճախ կ՛երթային պետեւիներու մօտ, երբեմն` կամաւոր, երբեմն ալ` բռնի: Հիմա, երբ պետեւիները կու գան  Հալէպ, կ՛երթան հայերու խանութները, զանոնք յաճախ կը կոչեն «խալօ»` մօրեղբայր: Պետեւիներէն շատեր գիտեն, որ իրենց մայրերը կամ մեծ մայրերը հայ եղած են:

Նուրիձա Մաթոսեանի ազգականուհին այդ կիներէն մէկը եղած է: Տարիներ ետք ծնողները զինք տեսած էին Հալէպի շուկային մէջ: «Ծնողները տեսած էին զինք եւ դիմած անունով` Պերճուհի: Ան նոյնպես ճանչցած էր ծնողները, սակայն երեխաներուն հետ էր, բռնած էր անոնց ձեռքը եւ անհետացած ամբոխին մէջ: Պերճուհի կ՛ապրէր այդ մարդոց հետ եւ հաւանաբար չէր ուզեր ձգել երեխաները»:

 

Միմար Սինան

sinan_31816

Միմար Սինան (1489 Կեսարիա – 1588 Կ. Պոլիս) Օսմանեան կայսրութեան մէջ գործած հայազգի ճարտարապետ: Օսմանեան արքունիքի գլխաւոր ճարտարապետը` 1539 թուականէն: Պատանի տարիքին յաճախած է Պոլսոյ «Աճեմի օղլանլար» քրիստոնեաներու դպրոցը: 1503-ին ընդունուած  է զինուորական դպրոց, հետագային ծառայած է ենիչերիներու զօրամասին մէջ` իբրեւ սակրաւոր սպայ: Յայտնի դարձած է կամուրջներու եւ ռազմական կառոյցներու շինարարութեան ասպարէզին մէջ: 1551 թուականին արժանացած է փաշայի աստիճանի:

Սինանին կը վերագրուի շուրջ 360 շինութիւն. միայն Թուրքիոյ մէջ կառուցած է 81 մեծ եւ 50 փոքր մզկիթներ, 55 դպրոց, 19 դամբարան, 7 գրադարան, 14 մինարէ, 3 հիւանդանոց, 8 կամուրջ, 17 խան, 31 պալատ, 35 բաղնիք, պահեստանոցներ եւայլն: Կառոյցներ ունի եւրոպական եւ Միջին Արեւելքի երկիրներու մէջ: Սինանի ամենանշանաւոր գործերն են` Շահզատէ (1543-1548), Սուլէյմանի (1550-1557, երկուքն ալ` Պոլսոյ մէջ), Սելիմի (1569-75, Ատրիանուպոլսոյ ) մզկիթները:

1573 թուականին սուլթան Սելիմ Բ.-ի հրամանով Կեսարիոյ հայերը ենթարկուած են զանգուածային տեղահանութեան եւ  տարուած են Կիպրոս կղզի: Սինան կանխելու համար իր ազգականներուն տեղահանումը` դիմած է սուլթանին, որ ընդառաջելով ճարտարապետին դիմումին` հրամայած է «արքունի ճարտարապետներու գլխաւորին» ազգականներուն ներում շնորհել եւ Կիպրոս չաքսորել: Այդ վաւերագիրը հրատարակուած է թրքական «Թիւրխ թարիխը էնճիւմէի մեճմուսաս» թերթին մէջ (յունիս 1930- մայիս 1931, էջ 10): Հրամանագիրին բովանդակութիւնը Արշակ Ալպոյաճեան հրապարակած է թարգմանութեամբ:

 

Ֆիլիփ Մանսել

Mansel_31816Պատմաբան դոկտ. Ֆիլիփ Մանսել (ծն. Լոնտոն, 1951) հեղինակ է 11 պատմական գիրքերու(6 գիրք  թարգմանուած` ֆրանսերէնի) եւ բազմաթիւ յօդուածներու, որոնք գլխաւորաբար կ՛առնչուին Ֆրանսայի , Օսմանեան կայսրութեան եւ Միջին Արեւելքի: Անոր գործերէն են` «Սուլթանները շքեղութեան մէջ» (հրտ.1988), «Կ. Պոլիս. աշխարհի ցանկութեան քաղաքը 1453-1924» (հրտ. 1995), «Լեւանդ. շքեղութիւն եւ աղէտ Միջերկրականի վրայ» (հրտ. 2010):

 

Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)