ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ԱՐՄԱՏՆԵՐ ԵՒ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ՕՇԱԿԱՆ

 

Արարատեան դաշտի հին բնակավայրերէն է Օշական, Ամատունիներու տոհմին երբեմնի իշխանանիստ կեդրոնը եւ միջնաբերդը. հոն կը գտնուի Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի գերեզմանը:

ՕՇԱԿԱՆ

Օշական

Օշական Արարատեան դաշտի գլխաւոր եւ պատմական բնակավայրերէն է. կը գտնուի Քասաղ եւ Շաղատու գետերու միացման գոգաձեւ սարահարթին վրայ, Աշտարակէն ութ քիլոմեթր հարաւ-արեւմուտք, եւ բլուրներով շրջապատուած է:

Օշական իբրեւ բերդ յիշուած է Դ. դարուն: 336-ի Օշականի ճակատամարտին հայոց բանակը, սպարապետ Վաչէ Մամիկոնեանի գլխաւորութեամբ պարտութեան մատնեց տարի մը առաջ Հայաստան արշաւած եւ Վաղարշապատը գրաւած մազքութներու Սանեսան թագաւորը: Կռիւներուն մէջ իր ցուցաբերած սխրագործութիւններուն համար Խոսրով Բ. Կոտակ թագաւոր Օշականը Վահան Ամատունիին նուիրեց: Այնուհետեւ Օշական Ամատունիներուն իշխանանիստը դարձաւ:

Ամատունիները ծագումով Վասպուրականի Արտազ գաւառէն էին, Գահնամակին համաձայն արքունիքին մէջ կը գրաւէին տասնհինգերորդ գահը եւ կը վարէին հազարապետութեան պաշտօնը:

Պարգեւ Ամատունի իշխան Դ. դարու վերջաւորութեան Շաւարշ Կամսարականի հետ գործակցելով փորձեց գերութենէ ազատել Խոսրով Դ. թագաւորը: Փորձը ձախողեցաւ եւ պարսից Արտաշիր թագաւոր Ամատունիները կրտսեր նախարարներու կարգին իջեցուց:

Վահան Ա. Ամատունիի շառաւիղներէն, հաւանաբար` թոռը, Վահան Բ. Ամատունի իշխան Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտներէն էր եւ անուանի էր իր իմաստութեամբ, խոհեմութեամբ եւ արժանիքներով: Մաշտոց վարդապետ վախճանեցաւ 439-ին: Վէճ ծագեցաւ, թէ ո՞ւր պիտի հանգչեցնեն վարդապետին մարմինը: Վահան իշխան կրցաւ համոզել բոլորը, որ Օշականի մէջ ամփոփուին սուրբին աճիւնները: Անոր գերեզմանին վրայ 442-ին գմբէթաւոր կլոր եկեղեցի կառուցուեցաւ:

Վարդանանց պատերազմին ժամանակ Օշականի բերդը ուխտապահ նախարարներու զինուորական գլխաւոր կեդրոններէն մէկն էր: Վասակ Սիւնի գրաւեց եւ յետոյ քանդեց զայն: Վարդանանց պատերազմին եւ այնուհետեւ, մինչեւ 484 տեւած կռիւներուն, Վահան Ամատունիի կողքին պայքարեցան Առանձար, Առնակ եւ Քաջաջ Ամատունի իշխանները:

Հայկական աւանդութիւնը կ՛ըսէ, որ ծագումով Օշական գիւղէն էր Բիւզանդիոնի Մորիկ կայսրը: Մորիկ 582-ին տիրացաւ կայսերական գահին, Հայաստանի մէջ վարչական փոփոխութիւններ կատարեց եւ քաղկեդոնականութիւնը  տարածելու համար Աւանի մէջ քաղկեդոնական հակաթոռ կաթողիկոսութիւն հաստատեց: Տապալեցաւ եւ սպաննուեցաւ 602-ին:

Արաբական հալածանքներէն խոյս տալով, տասներկու հազար հայեր 789-ին, Համամ Ամատունի իշխանին եւ անոր հօր` Շապուհի գլխաւորութեամբ անցան բիւզանդական սահմանը եւ Խաղտեաց երկրամասին մէջ բնակութիւն հաստատեցին: Անոնց բնակավայրը կոչուեցաւ Համամշէն: Անոնց շառաւիղներն են ներկայ համշէնահայերը:

Օշականի կամուրջը Քասաղ գետին վրայ

Օշականի եկեղեցիին մէջ 1286 եւ 1295 թուակիր արձանագրութիւններ կը յիշեն, որ Պարոն Սահմադինի շնորհիւ գիւղը տուրքերէ զերծ մնացած է:

Օշականի մէջ գտնուած անթուակիր արձանագրութեան մը մէջ ճշդուած են գիւղին սահմանները. «Ես իշխան Յոհան Ամատունի, յազգէն Հայոց եդի սահման գաւառիս իմոյ յԱւշականայ, հասանի մինչեւ ի բլուրն Էջմիածնի, եւ անտի վայր մինչ ի Քասաղ»:

Նահապետ կաթողիկոսին ջանքերով Օշականի հարաւային կողմը, Քասաղ գետին վրայ սրբատաշ կարմիր տուֆէ հնգաթռիչք կամուրջ կառուցուեցաւ:

Աբրահամ Բ. Կրետացի կաթողիկոս 1734 հոկտեմբերին, Մուղնիի Սուրբ Գէորգ վանք ուխտագնացութեան առիթով այցելած է Օշական:

Ռուսական բանակը եւ հայ կամաւորները 1827-ին Արեւելեան Հայաստանը ազատագրեցին պարսկական լուծէն: Ռուս զինուորներու յիշատակին 1833-ին Օշականի մէջ կոթող կառուցուեցաւ:

ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐ ԵՒ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՅՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐ

Օշականի եկեղեցին

Գէորգ Դ. կաթողիկոսին ջանքերով Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի դամբարանին վրայ 442-ին կառուցուած եկեղեցւոյ վայրին վրայ 1875-ին ձեռնարկուեցաւ նոր եկեղեցւոյ շինութեան: Թաղածածկ դահլիճի ոճով եկեղեցւոյ շինարարական աշխատանքները աւարտեցան 1879-ին: Խորանին տակը սուրբին դամբարանն է. ուղղանկիւն թաղածածկ խուց, արեւելքը խորշով, արեւմտեան կողմը բացուածքով, հիւսիսէն եւ հարաւէն մուտքերով: Հիւսիսային մուտքը հետագային փակուած է, իսկ հարաւային մուտքը կը բացուի դէպի աւանդատունը: Եկեղեցւոյ ներսը ծածկուած է որմնանկարներով: Արեւելեան կողմը երկյարկ զանգակատունն է, կառուցուած` 1884-ին:

Օշականէն  հիւսիս-արեւելք, Մանկանոց հովիտին մէջ գտնուող Սուրբ Սիոն եկեղեցին կառուցուած է Է. դարուն, քառախորան գմբէթաւոր ոճով եւ վարդագոյն սրբատաշ տուֆով: Մօտը գտնուող կոթողը կառուցուած է Զ. – Է. դարերուն եւ աւանդութեան համաձայն Մորիկ կայսեր եւ անոր մօր գերեզմանաքարերն են:

Օշականի շուրջ կը գտնուին Թադէոս Առաքեալ, Սուրբ Գրիգոր, Սուրբ Սարգիս, վիմափոր Սուրբ Աստուածածին եւ Թուխ Մանուկ մատուռները:

Գիւղին արեւելքը հին գերեզմանատունն է, ուր կան բարձր պատուանդաններով խաչքարեր:

Օշական հարուստ է հնագիտական յուշարձաններով: Քասաղ գետի ձախ ափին կան խոշոր քարերով շարուած քանի մը տասնեակ դամբարաններ: Գիւղին կեդրոնը, դէպի արեւելք Դեդի Կոնդ (կամ Մեծ Կոնդ) բլուրն է, որ հարուստ է հնութիւններով: Բլուրին գագաթը ամրոցի աւերակներն են, որուն արտաքին պատերը շարուած են տուֆէ քարերով եւ կաւէ շաղախով ամրացուած են: Ամրոցը ներսի կողմէն միջնապատով բաժնուած է. կան բնակելի շինութիւններու մնացորդներ: Ամրոցը իր շրջակայքով բնակատեղի եղած է: Բլուրին գագաթը  գիւղական աւանդութեան համաձայն Վահան Ամատունիի դիտանոցը եղած է: Բլուրի հիւսիսային լանջին եւ ստորոտը պալատական հինգ համալիրներ եղած են: Պեղումներու ընթացքին գտնուած են մեծ քանակութեամբ խեցեղէն, քարէ եւ ոսկրէ գործիքներու զարդեր, ինչպէս նաեւ կուռքեր ու արձաններ: Բլուրին արեւելեան, հարաւային եւ մասամբ ալ հիւսիսային լանջերուն մեծ թիւով դամբարաններ կան: Յայտնաբերուած են մեծ քանակութեամբ զէնքեր, ոսկիէ, արծաթէ եւ պղինձէ զարդեր, յուլունքներ, ինչպէս նաեւ բազմատեսակ գործիքներ եւ խեցեղէն ու փայտէ իրեր: Իսկ բլուրի արեւմտեան լանջին տարածուած է միջնադարեան դամբարանադաշտը, ուր պահպանուած են բարձրաքանդակներ եւ բազմաթիւ խաչքարեր:

ԱՄԱՏՈՒՆԻՆԵՐՈՒ ՇԱՌԱՒԻՂՆԵՐ

Օշականի դպրատունը

Օշականի երբեմնի տէրերուն` Ամատունիներուն շառաւիղները ժամանակի ընթացքին  եւ յատկապէս ԺԸ.-ԺԹ. դարերուն տարածուեցան դէպի տարբեր բնակավայրեր. անոնց մէկ մասն ալ Վրաստան փոխադրուեցաւ եւ գլխաւորաբար Թիֆլիսի եւ Գորիի մէջ կեդրոնացաւ:

Իշխան Նափոլէոն Ամատունի ծնած է 1839-ին, Թիֆլիս: Հայոց թատրոնի ծաղկման եւ զարգացման  նուիրուած գործիչ, երդուեալ  հաւատարմատար եւ Թիֆլիսի վարկի ընկերութեան նախագահը եղաւ: Մահացաւ 1899-ին:

Սահակ վարդապետ Ամատունի ծնած է 1856-ին, Օշական: Էջմիածնի միաբան, եղաւ մատենադարանի վարիչ եւ սինոտի անդամ: Երկար տարիներ աշխատակցեցաւ «Արարատ» ամսագիրին եւ այլ պարբերականներու: 1911-ին հրատարակեց «Հին եւ նոր պարականոն ու անվաւեր շարականներ» գիրքը: «Հայոց բառ ու բան» աշխատութիւնը, հրատարակուած` 1912-ին, Վաղարշապատ, գաւառական մեծարժէք բառարան է, որ կը պարունակէ Արարատեան եւ այլ բարբառներու տասնչորս հազար բառ ու դարձուածք: Վախճանեցաւ 1917-ին:

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՕՇԱԿԱՆԸ

Հինէն ի վեր շէն եւ բարեկարգ գիւղ, Օշական գեղեցիկ այգիներով շրջապատուած է. անուանի է մանաւանդ ոսկեհատ խաղողը: Զարգացած է նաեւ բանջարաբուծութիւնը եւ անասնապահութիւնը:

Գիւղին մէջ 1932-ին բացուեցաւ Աշտարակի գինիի գործարանը, իսկ 1953-ին գործարանի նոր շէնք կառուցուեցաւ: Ոսկեհատ խաղողէն պատրաստուած բարձրորակ տեսակաւոր գինիները միջազգային ցուցահանդէսներու ընթացքին ոսկիէ եւ արծաթէ մետալներու արժանացած են:

Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի ծննդեան 1600-ամեակին առիթով, 1962-ին, Օշականի մուտքին բացուող գիրքի նմանողութեամբ երկու յուշասալերէ բաղկացած յուշարձան կառուցուեցաւ. ձախ կողմի յուշասալին վրայ քանդակուած է հայերէն այբուբենը:

Օշական ներկայիս հինգ հազար բնակիչ ունի:

ԳԵՂԱՄԵԱՆՆԵՐՈՒ ՏՈՀՄԸ

Գեղամեանները հին ազնուական տոհմ են եւ իրենք զիրենք կը նկատեն Գեղարքունիքի իշխանական տան շառաւիղներ: Աւանդական պատմութեան համաձայն Գեղամ նահապետ, Ամասիայի որդին, հարաւէն հիւսիս գաղթելով շէնցուց Գեղարքունեաց գաւառը: Իր անունով կոչուեցան Գեղամայ ծովը (Սեւանայ լիճը), Գեղամայ լեռնաշղթան եւ Գեղարքունիքը:

Գեղամեաններուն նահապետը` Ալլահվերտի եւ կինը` Եփրոսինէ ունեցան հինգ զաւակ. Նազարէթ, Ստեփան, Գաբրիէլ, Յովհաննէս եւ Գրիգոր: Անոնք քաջ զինուորականներ էին եւ պարսկական բանակին մէջ Երեւանի խանութեան հայկական հետեւակ` սարբազներու գունդին մէջ պինպաշիի (հազարապետի) եւ իւզպաշիի (հարիւրապետի) պաշտօն կը վարէին: Անոնց յանձնուած էր Երեւան-Սեւան-Թիֆլիս ճանապարհին վրայ կարաւաններու պաշտպանութիւնը, որուն համար ալ տուրք կը գանձէին:

Գեղամեաններ Արարատեան գաւառի հայութեան անունով 1780-ական տարիներուն դիմեցին ռուսական կառավարութեան եւ օգնութիւն խնդրեցին, ազատագրուելու համար պարսկական լուծէն:

Գեղամեան հինգ եղբայրներէն Նազարէթ եւ Ստեփան սերունդ չեն ունեցած եւ կամ չեն յիշուած: Գաբրիէլ, որ պարսկական բանակին մէջ հարիւրապետի աստիճան ունէր, յիշուած է 1793-ին, Սուրբ Զօրաւոր եկեղեցւոյ արեւմտեան դրան ձախ կողմի խաչքարին վրայ, որովհետեւ ան վերանորոգել տուաւ տաճարին խարխլած տանիքը: Գաբրիէլի զաւակներն են` Բարսեղ եւ Աստուածատուր: Յովհաննէսի զաւակները` Նազարէթ, Աւետիք եւ Աբրահամ: Գրիգորի զաւակը` Աղաճան:

Ռուսական բանակի 1804-ի երեւանեան ձախող արշաւանքէն ետք Գեղամեանները իրենց հետեւորդներով անցան Վրաստան, ուր ռուսական ազնուականի կոչում շնորհուեցաւ անոնց: Օտարութեան մէջ նիւթական դժուարութեան մատնուելով, ժամանակ մը ետք անոնք վերադարձան իրենց տուները:

Գաբրիէլ հարիւրապետի անդրանիկ զաւակը` Բարսեղ աղա նոյնպէս պարսկական բանակի հարիւրապետի աստիճան ստացաւ: Ռուսական բանակի 1808-ի արշաւանքին ժամանակ իր տեսչութեան տակ գտնուող հայերու հետ փոխադրուեցաւ Թիֆլիս եւ իբրեւ վարձատրութիւն ռուսական բարձր ազնուականի կոչում ստացաւ: Զօրավար Պասկեւիչի 1827-ի արշաւանքին ժամանակ գործօն մասնակցութիւն բերաւ պատերազմին եւ նպաստեց Սարդարապատի գրաւման: Իբրեւ վարձատրութիւն, իր նախկին կալուածներուն ու արտօնութիւններուն փոխարէն ռուսական կառավարութիւնը տարեկան 300 ռուբլի կենսաթոշակ սահմանեց անոր: Բարսեղ աղա Գեղամեան մահացաւ 1839-ին:

Իբրեւ տոհմապետ Բարսեղ աղայի յաջորդեց զաւակը` Արսէն Սուլթան: Արսէն Սուլթանի զաւակը` Բարսեղ (կամ Վասիլ) հետագային ստանձնեց տոհմին նահապետութիւնը եւ 1884-էն 1893 Երեւանի քաղաքապետ եղաւ: Բարսեղի յաջորդեց զաւակը` Ճումշուտ Գեղամեան:

Յովհաննէսի ճիւղէն Նազարէթի զաւակն է Գէորգ, Աւետիքի զաւակները` Գաբրիէլ եւ Եուրուշան եւ Աբրահամի զաւակը` Յովհաննէս: Իսկ Գրիգորի ճիւղէն Աղաճանի զաւակն է Եուրուշան:

Մելիքութեան իրաւունքով Գեղամեաններուն կառավարման յանձնուած էին Կըրխբուլաղ (Կոտայք) եւ Կէօքչայ (Գեղամայ) գաւառները եւ գլխաւորաբար Չաք, Ելղովան, Արզնի, Արամուս, Բաշքենդ, Գեամրիզ եւ Դան գիւղերը: Սարտար Մամատ խանի ժամանակներէն` 1779-էն անոնց կը պատկանէր Սեւանայ լիճի արդիւնքը: Բախթարական իրաւունքով Ապարանի եւ Դիլիջանի ճանապարհներով արտահանուող եւ ներմուծուող ապրանքներէն իւրաքանչիւր բեռէ մէկ աբաս, իսկ իրենց տեսչութեան տակ գտնուող հայ ժողովուրդէն տարեկան 25 թուման տուրք կը գանձէին: Երեւանի վերջին սարդար Հիւսէյն խան յատուկ վաւերագիր շնորհած էր անոնց, որուն մէջ Երեւանի բնակիչներ երդումով հաստատած էին Գեղամեաններուն ազնուականութիւնը եւ իշխանական արտօնութիւնները:

Ռուսական իշխանութիւնը պահպանեց պարսկական արքունիքէն Գեղամեաններուն շնորհուած բոլոր իրաւունքները, նաեւ` թիուլական իրաւունքով անոնց յանձնեց Բջնի մեծ գիւղը եւ ամէն տարի որոշ գումար մը սահմանեց Սեւանայ լիճի եկամուտէն, իբրեւ լիճին նախկին տէրերը:

Գեղամեաններուն ենթակայ հայ գիւղացիներ եւ յատկապէս բջնեցիներ տարբեր առիթներով պայքարեցան իրենց կալուածատէրերուն դէմ: Մինչեւ Ի. դարուն սկիզբը Գեղամեաններ պահպանեցին իրենց աւատական իրաւունքները, իսկ խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք անոնց հողերը բռնագրաւուեցան:

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Share This Article
CATEGORIES