ԸՆԹԵՐՑԱՆՈՒԹԵԱՄԲ ԵՒ ՄԱՍԱՄԲ ՆՈՐԻՆ

ԾԱՆՕԹԱՆԱՆՔ «ԼՈՒՍԱՒՈՐ ԱՉՔԵՐՈՎ ՕՏԱՐԱԿԱՆ»ԻՆ
(Բ. տպագրութիւն. Երեւան)

Մովսէս Պչաքճեան

Երանի՜ թէ կարելիութիւնը ունենայինք կարդալու լոյս տեսած բոլոր գիրքերը, ծանօթանալու համար գրողին, գրագէտին կամ բանաստեղծին, ճանչնալու անոր հոգեմտաւոր հարստութիւնը իբրեւ մարդ: Այս օրերուն սակայն, երբ թեթեւցած է ընթերցանութեան փափաքը, երբ համակարգչային դրութիւնը փոխած է ու շրջած մեր կեանքին եւ հետաքրքրութիւններուն ընթացքը, երբ շեղած են ճամբաները եւ համաշխարհայնացնող ճանապարհները, նոյնիսկ արահետները ճիւղաւորուած են արեւելեան թէ արեւմտեան աշխարհներու մէջ, մարդը ճանչնալու կարելիութիւններն ալ պակսած են: Այս պարագային ՄԱՐԴԸ ինքզինք կը ծանօթացնէ իր ԳՈՐԾով: Նոյնիսկ եթէ արուեստագէտ մը չէ ենթական, այլ պարզ արհեստաւոր մը, իր ձեռակերտը վկայութիւնն իսկ է իր ձեռներէցութեան, մտաւոր ու հոգեւոր կարողականութեան:

 

Մեր հայեցակէտը կ՛ուզենք հիմնաւորել գրող, գրականութեան սպասարկու արուեստագէտին ստեղծագործութեամբ: Եթէ չենք կարդացած հրատարակուած երկ մը, չենք կրնար տեսակէտ ձեւաւորել տուեալ գրողին հասցէին: Յաճախ կը պատահի, որ կիսատ կամ քանի մը էջ կարդալով կարծիք կը բանաձեւենք` արդար կամ անարդար,  մեր ոչ բաւարար ճանաչողութիւնը կը փոխանցենք մեր խօսակիցին, ընթերցողին` իբրեւ վաւերական հաստատում:

Որքա՜ն ճիշդ պիտի ըլլար նման կեցուածքներու պարագային ըլլալ անկեղծ եւ արտայայտել գրականութիւն մը ըմբոշխնած ըլլալու զգացումը, (կամ` հակառակը): Քննադատները արդարութիւնը հասկցած ըլլալու փաստը յաճախ չեն կրցած մեկնաբանել: Ընթերցասէր, գրասէր ընթերցողն է ամէնէն ճշմարտախօսը, որ ըստ իր զգացական թէ մտածողական համոզումին կ՛ըսէ, կը գնահատէ լաւը, արժանաւորը, ճշմարիտը, նոյնիսկ երբ իր հայեցողութեան խոտոր համեմատող վարկանիշեր ըլլան հոն:

Գրողի մը գործերը չենք կրնար դատել իր մէկ գիրքէն միայն: Ան տեղ մը կ՛ունենայ ոչ ամբողջական արտայայտութիւն, այլ հատորի մը մէջ նոյն գրողը կը զարմացնէ մեզ բոլորովին տարբեր ոճով ու գրական նորութիւններով յայտնաբերած ստեղծագործութեամբ:

Կարդալով արձակագիր, վիպագիր, թատերագիր Մովսէս Պչաքճեանի «Լուսաւոր աչքերով օտարական»ը վէպը, տպուած Երեւան, 2010-ին, զգացի այն մեծ յեղաշրջումը, զոր այս գրագէտը ունեցած է լայն ոստումներով: 13 հատորներու հեղինակ Մ. Պչաքճեան իր այս հատորով ինքզինք գերազանցած է իր փիլիսոփայութեամբ, հոգեկան ու մտաւոր աշխարհներուն մէջ զիրար գրկած, երբեմն զիրար խաչաձեւած ինքնուրոյն խօսքերով: Այդ խօսքերը յաճախ այլաբանական պատկերներով հիւսուած զրոյցներ են, որոնք կը մարդկայացնեն շունչ ու հոգի չունեցող իրերը կամ երեւութական կերպարները:

Գրագէտին «հետազօտութիւնները» կը խորանան մարդ արարածին, արու եւ էգ արարածներու փոխ յարաբերութեամբ: Թէ ինչո՞ւ կամ ի՞նչպէս կ՛ապրին, կը սիրե՞ն զիրար թէ՞ կարճատեւ, տասնեակ մը վայրկեաններու երանութեամբ կը յագենան: Այլ գրողի մը լուսարձակին ներքեւ նման որոնումներ պիտի չտեսնուէին, բայց արուի եւ էգի թեման յոյժ հետաքրքած է երիտասարդութեան պարտէզներուն մէջ շնչող գրագէտը:

Իր արձակով ստանձնած է ամէն իրաւունք` կեանքը տալու այնպէս ինչպէս որ է, առանց կոճկուած կեղծիքի: Համարձակ արտայայտութեան ջատագովն է ան, փոյթ իսկ չ՛ըներ նոյնիսկ վերապահ ընթերցողին ճաշակը կամ կողմնորոշումը, պահպանողականութեան դաշտին մէջ պահուըտողները նկատի ունենալու: Ադամն ու Եւան արձակ-համարձակ չէի՞ն: Հապա ինչո՞ւ դիմած էին «թզենիի տերեւին»: Իրականութիւնը իր անվարան մերկութեամբ հաստատող գրողն է ան, հոգեկան թրթիռներ ջերմացնող, սէրն ու սեռը համակերպ տրամադրութեամբ բացայայտող: Բայց կարեւորը գուցէ այս ալ չըլլար ընթերցողին հետաքրքրութիւնը շարժելու: Սիրային կամ սեռային շփումները հաւանաբար նկատուին բնական-սովորական, քիչ մը աժան կամ ոմանց համար սուղ ցուցադրութիւն: Իբրեւ ընթերցող մեր ուշադրութեան կիզակէտը եղած է Մովսէս Պչաքճեանի նկարչագեղ, գունագեղ պատկերները` իր գրականութիւնը յատուկ արժեւորումներով նկարագրելու:

Վերը յիշեցինք առարկաները մարդակերպ ներկայութիւններու վերածելու իր գիւտերը, հնարքներ, որոնք անիմանալի ըլլալու չափ արտասովոր են:

Գրագէտին երեւակայութիւնը լայն ու բարձրաթռիչ թեւաւորումով կը սաւառնի բնութեան մէջ, նոյնիսկ տիեզերքի անսահման տարածքին վրայ: Շոգեկառքի կայարանին մէջ երկաթուղիին վրայ զուգահեռական մը կազմած զոյգ կառաշարերը նմանցուցած է արուի եւ էգի հանդիպումին, իրար սպասող, իրարու խօսքեր փոխանցող սիրահարներու, մէկը մեկնող, միւսը դեռ սպասող, այնպէս, ինչպէս պիտի զգային նոյնիսկ իրարու անծանօթ պատահական հանդիպում ունեցողները: Երկար էջեր ստեղծած է գրագէտը այս պատկերին վրայ, այնքան այլաբանական, ուր երկար կը սպասէ նաեւ ճամբորդ ընթերցողը, որ ինքզինք կը կարծէ դէպի անորոշ ուղղութեամբ ճամբայ կտրելիք ուղեւոր:

Երկրորդ այլաբանական պատկեր մը աւելի քան լուսաւոր, կը վերաբերի «արեգակնային դրութեան» համաստեղութեան լոյսերով շաղուած տեսարանի մը, ուր համագումար ժողովի նստած են լուսատու բոլոր արտայայտիչները` արեւը, լուսինը, աստղերը, լոյս արտադրող կամ մարդուն մտքով ու ձեռքով ստեղծուած լուսարձակ նիւթերը, ինչպէս` լուսարձակը, լուսամփոփը, հնագոյն լուսաւորողները, մինչեւ իսկ մոմը, որ հեղինակին գրիչին տակ կը վերածուի համագումարի նախագահին:

Առանց քօղարկելու մեր հիացումը, կ՛արձանագրենք այս գիւտին, որուն նմանող հնարքները դիւրին չեն ստեղծուիր եւ կարելի չէ գտնել, տեսնել այլ գրողներու գրականութեան մէջ: Ու այս ամէնը հայոց լեզուին բառամթերքին ազնուագոյն հոմանիշներով, անսանձ օգտագործումովը: Հալէպի Քարէն Եփփէ ճեմարանէն շրջանաւարտ այս տղան ինչպէ՛ս սիրած է իր լեզուն, որով կը սարքէ խնճոյք մը ասոյթներու, խրախճանք մը ազնուագոյն իմացումովը հայ լեզուին պաշտամունքին: Մեսրոպեան մեր դասական լեզուին բառամթերքին ամէնագէտ ճարտարագէտն է այս գրողը, որ իր լեզուն բարձր պահելու տրամադրութիւնը չի ծածկեր իր օտար  սիրուհիներէն, անոնց հետ սիրաբանելու պահուն իսկ յանկարծ կը յիշէ իր լեզուն, իր հայրենքը, լեզուաբանական բաղդատականներ կը կատարէ ֆրանսուհիի մը հետ, որուն մեծ ու լոյսի երկիր նկատուած հայրենիքին դիմաց կայ մեր Հայաստանը դրախտավայր: Չի մոռնար «Փէր Լաշէզ» գերեզմանատունը, ուր հայ զօրապետներ թաղուած են, ապա երկար լուսաբանութիւններ` հայութիւնը պանծացնող:

«Լուսաւոր աչքերով օտարականը» վէպին ընթերցումը ճակատագրուած է անկասկած ոչ «շարքային» ընթերցողի, այլ մտաւորական միտքին փայլքը գնահատողին, որովհետեւ հոն թէեւ կան իրարու յաջորդող սիրային ջերմ հանդիպումներ, Փարիզի նկարագիրը հաստատող փայլատակումներ, բայց անոնց հետեւող մտածումներու անհամար ու շարունակուող անձրեւոտ թէ արեւոտ օրերու արձագանգները գուցէ շփոթի մատնեն ըմբռնելու կատարուածը, գրողին ենթագիտակցութեան մէջ փոթորկող տուայտանքները: Հայրենիք ունենալ, բայց մնալ սփիւռքի օտարերկրացի… Այս հոգեմաշ որոնումը կարմիր թելի պէս կը յայտնաբերէ ինքզինք իր հարազատ հայրենիքը պաշտող հեղինակին համար: Բազմաթիւ հանդիպումներ ունեցած է Հայաստանի մէջ մեր գրողներուն եւ արուեստագէտներուն հետ, ծանօթացած են իրարու, արդիւնք` Մ. Պչաքճեանի գրականութեան տպագրութիւն, բան մը, որ բացառութիւն կարելի է նկատել սփիւռքահայ այս գրագէտին պարագային, որովհետեւ «Լուսաւոր աչքերով օտարականը» հատորը արդէն արժանացած է երկրորդ տպագրութեան Երեւանի մէջ, 2010-ին (Ա. տպագրութիւն 1993, Երեւան):

Գործազուրկ է հերոսը հատորին, Շաւարշն է ան, որ կը մտածէ այս ամէնը, եւ դրամին ու արդարութեան, մարդուն եւ դրամին միջեւ բաղդատականով մը կարծես կը թքնէ երեսին այն ամէնուն, որոնք դրամին համար իրենց գոյութիւնը կ՛այրեն…:

Կինը, իգական սեռը գեղեցկութիւններու, հմայքի աղբիւր է, ներշնչարանը արուեստագէտ գրագէտին, որուն նկարագրած հերոսները, աղջիկները սիրոյ գովքի, դրուատիքի իբրեւ աղբիւր սիրատենչ փնտռտուքի, բայց նոյն ատեն կ՛ենթարկուին պատուախնդրութեան, երբ երեւան կու գան կարգ մը սայթաքումներ, անկարելի նկատուած շեղումներ, հեղինակին պատկերացուցած անբծութեան ճանապարհին: Մակալիներ, մելինէներ, արտեմիսներ, անահիտներ իրարու կը յաջորդեն, տեղ-տեղ զիրար կը հրմշտկեն, անոնք կու գան ու կ՛երթան յաջող եւ նոյն ատեն «ձախորդ օրերու» նման… Որո՞ւ տուած է Շաւարշ իր սիրտը, ոչ ոք կրնայ գուշակել: Հեղինակին հերո՞սն է արդեօք «Լուսաւոր աչքերով օտարականը», ընթերցողին կը մնայ մատնանշել զայն, եթէ ամբողջացնէ 413 էջերէ բաղկացած հատորը, ամենայն համբերութեամբ:

Վիպերգութիւն մըն է գիրքը` սիրային գերագոյն զգացումներուն նուիրուած, նաեւ` կին արարածին նկատմամբ անսահման սէր արտայայտող ճշմարտութիւն: Այսուհանդերձ, կատարեալին հասնելու փնտռտուքը չի կրնար ուրախ վախճան մը ունենալ, որովհետեւ ճակատագիրը այլ կերպ դասաւորած է արուի կամ էգի ճանապարհորդութիւնը` կեանքի կայարաններուն եւ անծանօթ մայթերուն կամ` «Օտար ամայի ճամբէքի վրայ»:

* * *

Գրականութիւն մը ընթերցելու գոհունակութիւնը արտայայտող արարքով մը ուզեցինք ներկայացնել այս հատորը, որ արտասովոր է, հետեւողական ընթացք մը չունի, բացառապէս ինքնատիպ, մարդուն էութիւնը զննող, մաղէ անցընող փիլիսոփայութեամբ: Հոգեբանական արտայայտութիւն մը հայոց լեզուին գեղեցկագոյն բառամթերքով, որ ինքնին ընթերցողին աչքերուն կը պարզէ հարստութիւնը մեսրոպաշունչ աւանդին, որուն յարատեւութեան կորուստը շփոթի կը մատնէ մեզ այսօր` ի տես համաշխարհայնացնող այս դարուն:

Մ. Պչաքճեան, Հալէպ ծնած, ժամանակաշրջան մը Պէյրութ ապրած եւ գրական ստեղծագործութիւն ունեցած, 35 տարիներէ ի վեր (1976-էն ի վեր) Ֆրանսայի մայրաքաղաքին մէջ շնչած եւ ստեղծագործած հեղինակը մտերմանալով հանդերձ տեղւոյն լեզուին եւ այլ լեզուներու հետ, հաւատարիմ մնացած է հայոց լեզուով ստեղծագործելու իր ներաշխարհի թելադրանքին: Այս է մեծագոյն արժէքը Մ. Պչաքճեանին:

Գրողին գրականութեան դէմքը փայլեցնող զօրութիւնը, անոր երեւակայութեան հարստութիւնը միտքի պայծառութիւնը, ներաշխարհի նրբազգացութիւններն են ընդհանրապէս: Միտքը, մտային պաշարը, երբ զարգացում կ՛արտայայտէ, հեղինակ գրողը թռիչք կ՛առնէ անսահման տարածութիւններու վրայ, ուր ճախրանքը կ՛ըլլայ արձակ-ազատ ու սովորականը «վերէն դիտող» հեղինակութիւն: Մ. Պչաքճեանի գրականութիւնը, անոր լոյս ընծայած 13 հատորները կը փոխանցեն այս համոզումը: Ընթերցողը կը զգայ գրագէտին ընդհանուր զարգացման լայնածիր տարերքը: Գիտութիւն ամբարած է ան իր հետաքրքրութիւններուն ճամբով, հետաքրքրութիւններ ոչ միայն գրական դաշտին վերաբերեալ, այլեւ` քաղաքական, ընկերային, արուեստի այլ մարզերու քաղաքակրթութեան սահմանումով: Հնադարեան երեւոյթները` արուեստ ըլլան թէ գիտութիւն, ազգային թէ միջազգային նուաճումներ, ծանօթ են արձակագիր Պչաքճեանին, որուն կեանքը թրծուած ըլլալ կը թուի մեր թուած ստորոգելիներով: Այս իմաստով ան կը նկատուի անսովոր, իւրայատուկ, իր գրական դպրոցը հիմնած գրագէտ, արժանի մնայուն արժեւորման:

Մտաւորական անձնաւորութիւն մը արուեստագէտ կամ գրագէտ, բանաստեղծ չէ անպայման, բայց գրագէտը իր ինքնութիւնը կը հաստատէ իր ունեցած մտաւորական տուեալներու խոր յագեցուածութեամբ: Ընթերցելով իր հեղինակած գրականութիւնը մօտաւորապէս 40 տարիներու ստեղծագործական իբրեւ բեղուն վաստակ, կը շնորհաւորենք հայրենիքի մէջ ուշադրութեան արժանացած Մովսէս Պչաքճեանի գրական յաջողութիւնը` մաղթելով ստեղծագործական նոր խանդավառութիւն:

Գիտական հնարքներու, արհեստագիտութեան զարմացնող գիւտերու մեր դարուն գիրքը կը մնայ ու պիտի մնայ մարդկային հոգեմտաւոր պեղումներու դաշտը, ուր պիտի լուսաւորուի ինքը` մարդկութիւնը:

ՇԱՀԱՆԴՈՒԽՏ

8 յունուար, 2011

 

«ԼՈՒՍԱՒՈՐ ԱՉՔԵՐՈՎ ՕՏԱՐԱԿԱՆԸ» ՎԷՊԷՆ ՔԱՂՈՒԱԾ ՄՏԱԾՈՒՄՆԵՐ

Շաւարշ պիտի չուզէր, որ իրենց կապը նմանէր մանուկի մը առաջին ակռաներուն:

Հովը հակակշռել կարելի չէր:

Լճի մակերեսին դեգերող լուսին

Մարմինը վարձու շէնք

Անյատակ դոյլի մէջ ջուր լեցնելու պէս:

Մարդուն մարմինը շարժուն տաճար չէ:

Կիրակին կը քալէր ռազմասայլի մը նման, անիւներուն տակ ճզմելով ժամանակը:

Ո՞ր կամուրջը պիտի ուզէր կառուցուիլ մէկ անցորդի համար:

Գրականութիւնը կեանքը կը քաշէ իր ետեւէն:

Ամէն անձրեւ մկրտութեան օրհնութիւն մըն է:

Աղէտի մը լուրը անտարբերութեամբ կարդացող խօսնակի մը նման:

Share This Article
CATEGORIES