Նիկողոս Սարաֆեան (1902-1972). Իրա՜ւ Գրականութեան Սփիւռքահայ Յառաջապահը

Ն. ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ

NB_nigoghos-sarafian1Դեկտեմբեր 18-ի այս օրը, 42 տարի առաջ, Փարիզի մէջ վախճանեցաւ հայ գրականութեան տաղանդաւոր դէմքերէն Նիկողոս Սարաֆեան` հայոց սերունդներուն ժառանգ ձգելով սփիւռքէն եւ արդի ժամանակներէն ներշնչուած իրաւ գրականութեան խոհուն ու գեղեցիկ աշխարհ մը:

Աշխարհին, կեանքին եւ մարդ էակին փիլիսոփայաբար, անսպառ բարութեամբ եւ ազնուութեամբ, բայց նաեւ քննադատաբար ու ճշմարտութեան պաշտամունքով նայող, վերծանող եւ ոգեղէն արժէքներու արարումով բարեփոխելու առաքելութեան լծուած գրողը եղաւ Նիկողոս Սարաֆեան:

Ինչպէս որ Մեծ Խաչեալին ու Սուրբ Զատիկին նուիրուած իր հռչակաւոր գրութեան մէջ Սարաֆեան կ՛ընդգծէր`

«Կարելի չէ աւելի զօրաւոր բան մը գտնել մարդուն մէջ, քան` ազնուական այն եսասիրութիւնը, որ կը մերժէ գռեհիկ անձնամոլութիւնն ու անարդարութիւնը, նախանձն ու մախանքը, բռնակալութիւնն ու դատողութիւնը, մեծամտութիւնն ու վայրագութիւնը:

«Հայը ունի այս բոլորը զգալու կարող սիրտը,  թէեւ այդ սիրտը խոնջ է դարերով քարերուն զարնուելով, թախծոտ է եւ թափառական: Կը սպասէ այս բոլորին: Գիտենք, թէ չենք կրնար այլեւս բարութեամբ պատասխանել չարութեանց: Բայց այս բոլորը մեր երիկամունքները այրող կարօտներն են:

«Գիտենք, թէ կ՛անցնին բոլոր գեղեցիկ խօսքերը: Բայց կը սիրենք բոլոր գեղեցկութիւնները»:

Այդպէ՛ս, բարեսիրտ հայու, անկաշկանդ մտաւորականի եւ խոհուն իմաստասէրի ինքնատիպ համադրումը կը մարմնաւորէ Նիկողոս Սարաֆեան, որուն ստեղծած մեծարժէք գրականութիւնը որքան հարուստ է իրաւ ճշմարտութեանց գեղեցիկ պեղումով, նոյնքան բաբախուն է զուլալ ջուրի պէս հոսող ու ծարաւ հոգիներուն պապակը յագեցնող իր յուզականութեամբ:

Յաճախ մատնանշուած է, որ Նիկողոս Սարաֆեան իրաւամբ կը հանդիսանայ սփիւռքահայ կերպարի առջինեկ եւ իրաւ ներկայացուցիչներէն մէկը: Կ՛արժէ նաեւ աւելցնել, որ Սարաֆեան եղաւ նաեւ եւրոպացի հայու ուշագրաւ բնորդ մը, որ ազգային իր արմատները երկարեց ու ամրապնդեց եւրոպական քաղաքակրթութեան հողին մէջ` մշակութային զարգացման եւ ինքնադրսեւորման իւրայատուկ համադրումով մը:

Պատանի տարիքին հայասպանութեան արհաւիրքը տեսած, յետեղեռնեան Պոլսոյ մէջ հայու իր ազգային կազմաւորումը ստացած ու երիտասարդութեան Փարիզ յայտնուած սերունդին ամէնէն խոհուն եւ գեղագէտ ներկայացուցիչը կը նկատուի Նիկողոս Սարաֆեան:

Եթէ «Փարիզի տղաքը»` Վազգէն Շուշանեան, Շահան Շահնուր, Բիւզանդ Թոփալեան, Շաւարշ Նարդունի, Զարեհ Որբունի, Նշան Պէշիկթաշլեան եւ ընկերներ, իրաւամբ հիմնադիրը հանդիսացան սփիւռքահայ գրականութեան, անոնց փաղանգին մէջ որոշապէս Նիկողոս Սարաֆեանին վիճակուեցաւ արդի ժամանակներու խորաթափանց երգիչը դառնալու յառաջապահի դիրքը:

Առիթով մը Ն. Սարաֆեան խոստովանած է. «Լաւագոյն բանաստեղծութիւնը այն է ինծի համար, որ արտայայտութիւնն է ներքին մարդկային ողբերգական լինելութեան մը` յաւիտենական մարդուն մէջ»: Այդ զգայնութեամբ եւ խոհականութեամբ, բանաստեղծ ու արձակագիր Նիկողոս Սարաֆեանը ապրեցաւ իր ժամանակաշրջանը, խորասուզուեցաւ ու պեղեց մարդկային կեցութեան նոր ժամանակներու ընդերքին զարգացող խմորումները եւ, գեղեցկագոյն արեւմտահայերէնի ճարտարութեամբ, մեր սերունդներուն կտակեց բարձրարուեստ գրականութիւն:

Շահնուրի յուզական պոռթկումներու հեղեղէն կամ Շուշանեանի մարտունակ ու կրքոտ զեղումներէն հեռու մնաց Սարաֆեան: Ստեղծեց խոկումի գրականութիւն մը, որ ընթերցողին առջեւ բացաւ սփիւռքահայու ուրոյն ներաշխարհը` անոր իւրայատուկ յոյզերուն եւ խոհերուն գեղարուեստական վերծանումովը յագեցած:

Սարաֆեան շատ ընթերցող չունեցաւ թերեւս, բայց անվիճելիօրէն ստեղծեց սփիւռքահայ այն ընթերցողը, որ Սարաֆեանի ուղիով քալեց եւ յառաջ մղեց հայ գրականութեան սփիւռքեան որոնումները:

1939-ին լոյս տեսած «Հայ գրագէտներու բարեկամներ մատենաշար»-ի 11-րդ հատորը Սարաֆեանի կենսագրութիւնը կը խտացնէ այսպէ՛ս.

«Լճեցի ծնողքի մը վերջին զաւակը` Նիկողոս Սարաֆեան ծնած է 14 ապրիլ 1902-ին, նաւու մը մէջ, Պոլիս-Վառնա գծին վրայ: Նախակրթութիւնը կը ստանայ նախ Վառնայի Ճիէրճեան, յետոյ Ազգային վարժարանին մէջ, շուտով կ՛անցնի Ֆրերներու վարժարանը: Ընդհանուր պատերազմին մեծ եղբօր հետ կը մեկնի Ռումանիա, այնուհետեւ կը սկսի թափառական կեանք մը: Պուքրէշէն Կալաց, յետոյ` Օտեսա, Ռոստով, Նովորոսիսկ, երբ կը պայթի ռուսական յեղափոխութիւնը: Քալելով կը կտրէ Ռումանիան: Ծնողքը կը գտնէ Վառնայի մէջ, բայց շուտով կ՛անցնի Պոլիս, կը մտնէ Կեդրոնական վարժարանը, զոր կ՛աւարտէ 1922-ին եւ դարձեալ կ՛անցնի Պուլկարիա, յետոյ` Ռումանիա: 1923-ին` Փարիզ:

«Գրած է արձակ եւ ոտանաւոր: Աշխատակցած` «Հայրենիք», «Մենք», «Զուարթնոց», «Անահիտ» պարբերաթերթերուն:

«Իր առաջին գործն է բանաստեղծութեան հատոր մը` «Անջրպետի մը գրաւումը» (Փարիզ, 1928), յետոյ «14»-ը` քերթուած (Փարիզ, 1933), «Իշխանուհին»` վիպակ (Փարիզ, 1934): Հրատարակելի ունի «Խարիսխէն հեռու» (վէպ), բանաստեղծութեանց երկու հատորներ` «Տեղատուութիւն», «Մակընթացութիւն», եւ` պարբերաթերթերու մէջ տպագրուած վիպակներէն կազմուելիք հատոր մը: Պատրաստ ունի նաեւ ուսումնասիրութիւն մը` «Զառիթափին վրայ»: Ծածկանուն չէ գործածած»:

«Տեղատուութիւն»-ը եւ «Մակընթացութիւն»-ը, գրուած 1931-1938, մէկ հատորով հրատարակուեցան 1939-ին (200 օրինակով): Յաջորդեց «Միջնաբերդ»-ը, գրուած` 1940-46, որ հրատարակուեցաւ 1946-ին (500 օրինակով): Բանաստեղծական արձակի իր լաւագոյն գործը` «Վենսենի անտառը», որ հրատարակուած էր Ա. Ծառուկեանի «Նայիրի»-ի ամսագրի (Հալէպ) 1947-ի համարներով, առանձին հատորով (խմբագրութեամբ Գ. Պըլտեանի) լոյս տեսաւ Փարիզ, 1988-ին:

Իր ժառանգութեան մաս կը կազմեն նաեւ «Միջերկրական»-ը` հրատարակուած 1971-ին, Գրիգոր Շահինեանի խմբագրած «Ահեկան» հանդէսի էջերուն, Պէյրութ (առաջին տարբերակ մը 1962-ին տպուած էր «Բագին»-ի մէջ): «Տեսարանները, մարդիկ եւ ես» (խմբ. Գ. Պըլըտեան», Երեւան, 1994), «Խարիսխէն հեռու» («Հայրենիք» ամսագիր), «Մանուկ Դուինեան» («Նայիրի» ամսագիր), «Ղուկաս այպանելին» («Զուարթնոց» հանդէսի էջերուն) եւ «Լոյսի ցաւեր կամ Մեծն Տիգրան եւ ամլութեան սատանան» («Ակօս» հանդէս, Պէյրութ):

Սարաֆեանի գրական կազմաւորման վրայ իրենց բարերար ազդեցութիւնը ունեցան Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարանի իր զոյգ ուսուցիչները` Յակոբ Օշականն ու Վահան Թէքէեանը: Յատկապէս Օշական միշտ մօտէն հետեւեցաւ իր նախկին աշակերտին գրական յառաջընթացին եւ հաւատքով սպասեց անոր նուաճումներուն, որոնք ըստ արժանւոյն իրականացան:

Սարաֆեան ամբողջ կեանք մը գրաշարութեամբ ապրեցաւ, նոյնիսկ իր գիրքերէն քանի մը հատը, որոնց տպաքանակը 500-ը չանցաւ ընդհանրապէս, անձնապէս ինք շարեց: Բայց համեստ ու ժուժկալ իր կեանքը հարստացուց` ստեղծելով ժամանակի մաշումին դիմացող բարձրարուեստ գրականութիւն մը, որուն համար հայոց սերունդները միշտ վառ պիտի պահեն անոր անմեռ յիշատակը:

Իր յիշատակը ոգեկոչելու թող ծառայէ Սարաֆեանի «Մեր գրականութեան թշնամիները» յօդուածէն արտատպուած հետեւեալ պատգամն ու յորդորը հայոց սերունդներուն.

«Իրական պիտի ըլլար հայրենասիրութիւնը այն ատեն միայն, երբ ան տառապէր, ինչպէս կը տառապին սիրելի հիւանդի մը քով` առանց մեծ լաւատեսութեան, առանց անոր մահը արագացնելու ոճրագործութեան: Հայրենասէրը պիտի դողար իր ազգին մէն մի վայրկեանին վրայ, որպէսզի մասնիկ մը անգամ չկորսուի անկէ»:

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)