Հրատարակութիւններու Լուսանցքին. «Հայութիւնը Օսմանեան Կայսրութեան Մէջ – Կեանք, Մշակոյթ, Ընկերային Կառոյց», Ա. Հատոր. «Ottoman Armenians – Life, Culture, Society» – Vol. 1 A Houshamadyan Publication, Berlin – By Vahe Tachjian

ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ՔԻՒՐՔՃԵԱՆ

HK_Houshamadyan1Այս է տիտղոսը հատորին, որ «Յուշամատեան» հիմնարկը տարեսկիզբին ներկայացուց հանրութեան` իբրեւ իր առաջին հրատարակութիւնը, նոյնանուն կայքի մեկնարկէն երեք տարի անց: Հատորը, առաջին իսկ ակնարկով արդէն, այնքան լրջօրէն վայելուչ, շուրջ 270 մեծաչափ (սմ. 28 x 22) էջերու վրայ կը համադրէ բազմակրթանք ուսումնասիրութիւններ եւ բազմանիւթ փաստա-լուսանկարներու պատկերաշարքեր:

Գործի հովանաւորութեան կը մասնակցին Հայկազեան համալսարանը (Լիբանան) եւ Պամպերկի համալսարանի (Գերմանիա) թրքաբանութեան բաժանմունքը:

Հիմնարկի տնօրէն Վահէ Թաշճեանին հետ հատորի հրատարակութեան պատասխանատուութիւնը բաժնած է Էլքը Հարթման, մինչ Սիլվինա Տէր Մկրտիչեան կատարած է հրատարակութեան գեղարուեստական ձեւաւորումը` տպաւորիչ արհեստավարժութեամբ ու ճաշակով միանգամայն: Գործակիցներու խմբակ մը ստանձնած է թարգմանութիւնները, սրբագրութիւնները, էջադրումի օժանդակութիւնը եւ այլն: Հատորը լրիւ անգլերէնով է(1):

Հատորին հրատարակման, ինչպէս եւ հրապարակային ներկայացման առթիւ եղան մամուլի անդրադարձներ զանազան ձեւերու տակ` համառօտ գրախօսական, ձեռնարկի թղթակցութիւն թէ հարցազրոյց(2): Բայց ներկայ սիւնակին բնոյթը բաւական տարբեր է: Գրախօսականի յաւակնութենէ ու պարտականութիւններէ զերծ, հետեւաբար եւ խուսափելով մանրամասն ներկայացումէ, կամ` «հանգամանաւոր» արժեւորումներէ, անիկա, կը հաւատամ, աւելի շահեկանօրէն, կը ձգտի յստակ տպաւորութիւններ բանաձեւել գործի կամ երեւոյթի մասին ե՛ւ առթիւ, ապա եւ ընդգծել ներկայի հետ կապեր, այժմէութի՛ւն մը: Իր մատնանշումներուն իբրեւ պարզ հիմնաւորում գործածելով բովանդակութեան նուիրուած համառօտ անդրադարձ մը:

Անդրադարձը` Բովանդակութեան

Հատորի նախաբանին, ստորագրուած` Վ. Թաշճեանէ, կը հետեւին երեք պատկերաշարքեր եւ հինգ ուսումնասիրութիւններ` փոխնիփոխ, կուռ եւ կոկիկ դասաւորում-կառոյցով:

Ուսումնասիրութիւնները, մօտեցումի այլազանութեամբ` ըստ կրթանքի, կրնան յաջորդաբար բնորոշուիլ իբրեւ ազգագրա-ընկերաբանական («Ինչո՞ւ սպաննուեցաւ Փաստրմաճեան Խաչատուր էֆէնտին»` Եաշար Թոլկա Ճորայի գրիչէն), պատմաքաղաքական («Բանտարկեալ համայնքներ. Օսմանեան կայսրութեան վերջին ժամանակաշրջանի պատժական քաղաքականութիւնը»` Նանոր Քեպրանեանէ), մշակութա-պատմագրական («Արծուի Վասպուրական» եւ հայրենիքի գաղափարի հոլովոյթը` անցեալի յիշողութեան մէջէն»` Ծովինար Տէրտէրեանէ), եւ մշակութա-մատենագիտական («Վերստեղծում հայ գեղջկական կեանքի` Մանուկ Ծերոնի եւ Ալեւորի յուշամատեան-գործերը»` Վահէ Թաշճեանէ): Հինգերորդ նիւթը մատենագիտական սպառիչ ցուցակ մըն է յուշագիրքերու (յաճախ նախաձեռնութիւն` հայրենակցական միութիւններու), Միհրան Մինասեանի հեղինակութեամբ, աշխարհագրական դասաւորումով ներկայացուած շրջան առ շրջան:

Հատորին երեք պատկերաշարքերը անջատ են ու անկախ` յօդուած-ուսումնասիրութիւններու առնչուող եւ անոնց բնագրին մէջ տեղադրուած պատկերազարդումէն, ըլլալով հանդերձ անոնց պէս` տէր հիանալիօրէն մշակուած որակի: Խմբուած երեք թեմաներու շուրջ, իրենց կարգին` բազմակրթանք այլազանութիւն մը ցուցաբերող, անոնք յաջորդաբար խորագրուած են Ընտանիք, Արհեստներ եւ Կրթական կեանք (դպրոցներ):

Հատորի մուտքին կ՛արժէ դեռ նշել Հայկազեան համալսարանի նախագահին խօսքը, ապա` յիշատակումը երկոտասնեակ մը մեկենասներու, որոնց օժանդակութիւնը, միացած նիւթի հաւաքման թափին եւ հաւաքողներու խանդին, թոյլ կու տայ հիմնարկի տնօրէնին` յայտարարել տպաւորիչ առաջադրանքը` ներկայանալու նոր հատորով մը ամէն տարի: Հարցազրոյցէ մը կ՛իմանանք, որ երկրորդ եւ երրորդ հատորները արդէն պատրաստութեան ընթացքի մէջ են:

Կրկնակ Արժանիք

Այս առաջադրանքը շնորհաւորելի է նախ անով, որ ներկայ երկը որակապէս կը տարբերի իր նմաններէն. անոնցմէ, որ վերջին երեսնամեակին, յատկապէս արեւմտեան ոստաններու մէջ, լոյս ընծայուած են մտաւորական-ակադեմական գործիչներու կամ հիմնարկներու նախաձեռնութեամբ, ընդմէջ ալպոմի, ուսումնասիրական մենագրութեան եւ մասնագիտական-հանրագիտական ցուցակի, երբեմն ըլլալով քիչ մը այդ բոլորը, յաճախ եւ դժուարանալով բնոյթ ընտրել այդ բոլորին մէջ ու միջեւ: Անոնք երբեմն, նոյնիսկ, լուսանկարներու պարզ տրցակներ են, պատահական խմբումներով, աւելի՛ն, դժբախտաբար իրենց պարփակած խմբագրումի «պատմագիտական» կցկտուր տարրերով մոլորեցուցիչ համբակութեան մը կնիքը կրող:

Նախընթաց այս բոլոր հրատարակութիւններուն մէջ, գիտական ու միանգամայն գեղարուեստական կնիքով օժտուած ուշագրաւ նմուշ մը կը հանդիսանար «Հայութիւնը` 1917-1939. ապաստանարանի մը ի խնդիր» հատորը(3), որուն, ի դէպ, հեղինակային էական մասնակցութիւն կը բերէր արդէն նոյնինքն «Յուշամատեան»-ի հիմնադիր-տնօրէնը, եւ ուր արդէն կ՛երեւէին ներկայ հատորին բնորոշ գլխաւոր գիծերը:

HK_Houshamadyan2Բայց հրատարակչական այս անվիճելի առաւելութեան վրայ կ՛արժէ անմիջապէս աւելցնել հիմնականը` հատորին ընդհանուր ոճն ու բովանդակային շեշտադրումը, ինչ որ Վ. Թաշճեան արդէն կը շեշտէ իր «Նախաբան»-ին մէջ: Անիկա կը պահպանէ «Յուշամատեան» կայքին սկզբունքները` բազմակրթանք մօտեցում, այլազանութիւն, ինչպիսին էր Օսմանեան կայսրութեան փաստացի նկարագիրը` բազմալեզու եւ բազմամշակոյթ. շեշտադրում հայալեզու սկզբնաղբիւրներու արժէքին եւ անշրջանցելի կարեւորութեան հետազօտական աշխատանքներու մէջ, կարեւորութիւն, որ փաստուած է ու կիրարկուած` հատորի ուսումնասիրութիւններուն իսկ կողմէ: Ապա` «օսմանեան» հայութեան անանջատելիութիւնը պետութեան ընկերա-տնտեսական ընդհանրութենէն. փաստ` առանց որու լուրջ նկատառումին կարելի չէ ընդհանրութեան հետազօտումը: Այս սկզբունքներու խտագոյն մէկ տարազումը արդէն կը գտնէինք կայքի Ներածութեան մէջ, որմէ հոս` կողքին, անջատ շրջանակի մէջ կ՛արտատպեմ առաջին հատուած մը:

Հրատարակութեան նպատակը, ինչպէս արդէն` կայքինը, կը մնայ քննարկումն ու ընկալումը «օսմանեան» հայութեան առօրեայ կեանքին` ամբողջական մօտեցումով մը (եւ ոչ միայն` «անոր մթին ու ողբերգական դրուագներուն մէջէն»): Որովհետեւ այսօր մենք կը մնանք անտեղեակ իրական այդ անցեալ կեանքին շատ երեսներէն, եւ հայկակա՛ն իսկ աղբիւրներու գիտական հետազօտութիւն մը անհրաժեշտ է լուսաբանելու համար այնքան այլազան դիմագիծը «անծանօթ» այս հայութեան:

Ծածկուած, մեզի իսկ քիչ ծանօթ երէկի այս հայութեան ոգեկոչումին, ու ոգեկոչումէն աւելի` շօշափելի ճանաչումին համար, ինչպէս կայքը, նոյնպէս եւ հրատարակութիւնը, կը գործածեն նախ` տեսանելի ու տեսողական նիւթեր`  լուսանկար, գծանկար, քարտես, իբրեւ յենակէտեր յիշողութեան փոխանցումի:

Գիտական Փաստացիութիւն Եւ Գործօն
Յիշողութիւն` Լծակից

Պատկերաշարքերը յատուկ խտութեամբ կը զգացնեն այս փոյթը` թանձրացական, իրական վերստեղծումի մը: Այսպէս, առաջին «Ընտանիք» շարքի ներածական էջը, նշելէ ետք յուշալուսանկարներու շատ հասարակ նորոյթը, 20-րդ դարու սկիզբին թափանցած ու տարածուած մինչեւ կայսրութեան գաւառ-անկիւնները, կը շեշտէ մեծ մասամբ ելեկտրոնային ճամբով երկրագունդի զանազան անկիւններէ` յաճախ ընտանեկան արխիւներէ հիմնարկին հասած «սովորական» այս փաստաթուղթերու անսովոր ճակատագիրը, որ զիրենք անհետ ջնջումի սահմանուած աշխարհի մը նշխարները պիտի դարձնէր: Իրաւամբ նշելով` «Իւրաքանչիւր լուսանկար ցոլացում մըն է եւ աւանդ` ընտանիքի մը ջնջուած կեանքէն. միանգամայն ըլլալով նմուշ մը` քաղուած օսմանեան հայութեան վիճակած հաւաքական ճակատագրէն – Կեանք եւ Եղեռն»(4): Ազգային-համայնքային բազմադարեան կեանքի մը պայմաններուն ու առօրեային այս ուսումնասիրութիւնը, որ այսպէս կու գայ լուսարձակի տակ, եւ` հարստացնելով պատմա-ընկերա-մշակութաբանական կրթանքներու աղբիւրագիտութիւնը, միանգամայն կ՛արթնցնէ, կը զգայաբերէ մեր կիսախափանեալ յիշողութիւնը. իր կարգին լաւագոյնս հիմնաւորուած է կայքի Ներածութենէն հոս` կողքին արտատպուած երկրորդ անջատ հատուածին մէջ:

Թանձրացական վերստեղծումի այս փոյթին մասին կը վկայեն մէջբերումներ` գրական գործերէ, որոնք իրենց թեմայով սերտօրէն կ՛առնչուին իրական յիշողութեան եւ յիշատակներու նշխարային, ոգեկոչական արժէքին. այսպէս է, որ կը մէջբերուի Գրիգոր Պլըտեանի «Սեմեր»-ը, կամ` Նորայր Ադալեանի «Կապոյտ Երզնկա»-ն: Ու առաջին պատկերաշարը ներածող այս էջը կը փակուի այսպիսի հաստատումով մը, որ «Յուշամատեան» հիմնարկ-կայքին ե՛ւ ներկայ հատորին պատգամն իսկ է. «Յիշել եւ վերստեղծել մեր անցեալ կեանքերը, հիմնուած` այս յիշատակներուն վրայ, ու չմոռնալ երբե՛ք Եղեռնը»:

Անցեալի մը նշխարներու ապրուած այս ներկայացումը միանգամայն գիտականօրէն փաստացի է: Այսինքն, ի տարբերութիւն այլ նմանօրինակ հրատարակութիւններու մօտեցման, առաւելագոյնս կը պահպանէ եւ կը ցուցահանէ ներկայացուած մշակութային թէ առտնին իրերու, փաստաթուղթերու եւ լուսանկարներու ծագումը, անոնց ինքնութիւններու յղումը: Բայց փաստագրական-գիտական այս հիմնաւորումը է՛ միանգամայն զգայարանական-զգացական, բնա՛ւ պայմանադրական, «յուշատօնային» ձեւական յիշողութիւն, բնա՛ւ այն, որ ծպտումն է միայն մոռացումին, զմռսումը, մոմիացումը իրականութեան մը` Երկիրի՛ իրականութեան: Որուն անունով կ՛արտայայտուինք անդադրում խօսքով, որ սակայն դադրած է մերը ըլլալէ` իբրեւ ապրող ներկայութիւն: «Յուշամատեան» հիմնարկին հատորը ողջունելի է յատկապէս «գործօ՛ն» յիշողութեան, վերակենդանացնո՛ղ յիշողութեան իր այս բնոյթին համար:

Հատորը, ինչպէս` կայքը ինք, յայտնօրէն կը դրսեւորէ ամբողջական տեսիլք մը, որ եթէ նաեւ գիտաբանական եւ հրատարակչական-գեղարուեստական է, հատորին վերաբերող, բայց սկզբնապէս մանկավարժական է մանաւանդ` այս բառի լայնագոյն առումով. տեսիլք, որուն  քիչ կարիք չունինք իբրեւ հաւաքականութիւն, եւ ի դէպ,  իբրեւ կրթական համակարգ ու վարժարաններ… Խմբագիր-տնօրէնին իսկ բառերով` «հայագիտութիւնը պէտք է դարձնել մատչելի եւ հաղորդական այսօրուան սերունդներուն… Հայոց պատմութեան դասապահը, հայկական թանգարանը, հայկական պատմութեան վերաբերող ամէն ձեռնարկ [պէտք է] փորձենք գրաւիչ դարձնել… Չկրկնել սխալները, որոնց պատճառով այս բոլորը դարձած են հնամաշութեան եւ ձանձրոյթի հոմանիշներ: … Նաեւ ստեղծագործ ըլլալ: Պատմագէտը պէտք է գիտնայ աշխատիլ արուեստագէտին հետ, … գրաւչութիւն եւ յաւելեալ հետաքրքրութիւն ստեղծել պատմական նիւթին նկատմամբ»(5):

 

*
*   *

 

Գիտական-հրատարակչական որակի եւ «գործօն» յիշողութեան կրկնակ առաւելութիւններով օժտուած այսպիսի երկի մը առջեւ, միանգամայն` ամբողջական տեսիլքի մը դրսեւորում, կ՛արժէ կանգ առնել այսօր, մինչ ցեղասպանական հոգեխոցումէն դար մը անց, այսօր, սփիւռքեան մեր «յուշատօնային», ձեւական յիշողութիւնը, մեր վերացական հայրենասիրութիւնը դրուած են մարտահրաւէրի առաջ. մինչ Արեւմտահայաստանի տարածքին թաղուած, ջարդուփշուր, այլափոխեալ հայութիւն մը կու տայ նախանշանները վերածնունդի մը, բնիկ Երկիրին տիրութիւն ընելու տրամադրութիւններու:

Որովհետեւ «Յուշամատեան» հիմնարկը կը մասնակցի մարտահրաւէրին` իր կայքով եւ ներկայ հրատարակութեամբ, եւ կը մասնակցի` արթնացմա՛ն գործօններու շարքին: Ըլլալով հանդերձ ծլած` յիշազրկեալ արեւմտահայ այդ սփիւռքէն, անիկա կը ծառանայ յիշազրկումին դէմ: Ատով իսկ անիկա թանկագին է մեզի համար ու կրկնակի, եռակի՛ ողջունելի:

—————————————

 

(1) Անգլերէնի կողքին, հայերէնի, բայց եւ երկրո՛րդ եւրոպական լեզուի մը օժանդակ ներկայութիւններ, նոյնիսկ շատ սահմանափակ, փափաքելիէն անդին` կարեւոր կը թուին ինծի այսպիսի հատորի մէջ, անգլերէնի «ամբողջատիրական» նստուածքը չափաւորելու համար:

Կայքի պարագային, այդ հարցը հիմնականօրէն լուծուած է` հայալեզու ամբողջական տարբերակի գոյութեան շնորհիւ: Հրատարակութեան մէջ` խօսքը լրացուցիչ ներկայութեան մը մասին է, որուն նպատակայարմար ձեւը կրնայ սահմանուիլ խմբագրութեան կողմէ: Բայց հոս կ՛արժէր շեշտել սկզբունքը կամ մտահոգութիւնը…

(2) Ինչպէս` «Ազդակ»-ի մէջ` հատորի շնորհանդէսին (15 մայիս) առթիւ, ապա` «Արարատ»-ի եւ Պոլիսի «Ակօս»-ին մէջ, երկուքն ալ` հարցազրոյց Վ. Թաշճեանի հետ (յաջորդաբար 27 մարտի եւ 7 մարտի թիւեր, երկրորդը` տուեալ թերթի թրքալեզու բաժին):

(3) «Les Arméniens 1917-1939 – La Quête d՛un Refuge» («Հայութիւնը` 1917-էն 1939.  Ապաստանարանի մը ի խնդիր»), Ռեմոն Գէորգեան, Լեւոն Նորտիկեան, Վահէ Թաշճեան, հրատ. Սէն-Ժոզէֆ համալսարանի, Պէյրութ, 2006 (ա. տիպ):

(4) Հատորի խմբագիրը, իբր ցեղասպանական Ոճիրին` մեծ Եղեռնին բնորոշիչ եզր, անգլերէնի մէջ գործածած է «Catastrophe»-ը: Եւրոպական լեզուներու պարագային, ինչպէս հոս անգլերէնի, այսպիսի գործածում մը հարկադրական է: «Յուշամատեան»-ի հայալեզու կայքին մէջ, այդ «Catastrophe»-ին իբր համապատասխան` գործածուած է Մեծ եղեռնը, կամ` ի հարկին` Ցեղասպանութիւնը:

Հոս կ՛արժէ նշել, որ արեւմտեան աշխարհի մեր ակադեմական-մտաւորական գրիչները միշտ չէ որ կը ցուցաբերեն եզրաբանական այս զգաստութիւնը: Շատեր հայերէնի մէջ, մինչեւ ծայրը հաւատարիմ այդ Catastrophe-ին եւ եբրա-քրիստոնէական լեզուա-մտածողական ոճէ համատարածօրէն թելադրուած ընտրանքի մը, ամենայն խղճի մտօք` կը գործածեն ու կը նուիրագործեն… «Աղէտ»-ը:

Արդ` 1915-ի Մեծ եղեռնը կամ Ցեղասպանութիւնը «Աղէտ» բնորոշելը պարզ մեղմասութիւն չէ. իմաստաբանական ծանրակշիռ սայթաքում է, որ Արարքը պատմա-քաղաքական ոճիրէն` կը զեղչէ-կը վերածէ բնազանցական-աստուածաբանական յղացքի, կամ ուղղակի բնական պատուհասի, ինչպէս` ողողումը, երկրաշարժը…: Առնուազն` զայն կը դարձնէ երկիմաստութեան կասկածելի խաղի մը զոհը:

(Կը յիշեմ հոս` Թուրքիոյ տարածքին, 1895-96-ի կոտորածներուն համար, հետագայ տարիներուն գործածուած «Դէպք», «Մեծ Դէպք» մեղմասութիւնները, արտաքին-քաղաքական թէ ներքին-հոգեբանական գրաքննութիւններու ճնշումին տակ: Տակաւին հո՞ն ենք. ու ո՞ր գրաքննութեան ենթակայ` հիմա…):

Չմոռնա՛նք. Մեծ եղեռնի վկայ ու անոր մատենագիտութեան ռահվիրայ պատմաբան Արամ Անտոնեան փաստաթուղթերու իր հատորը ֆրանսերէնով տիտղոսած էր «Le Grand Crime», բառացիօրէն արդէն` «Մեծ Եղեռնը», եւ ոչ` ինչ-որ «Catastrophe», ինչ-որ «Աղէտ»… :

Եզրակացութիւն` Ցեղասպանութիւնը պէտք է բնորոշել իբր Եղեռն` Ոճի՛ր, ոչ` իբր Աղէտ, Catastrophe, թէկուզ գլխագրուած: Պահելու համար արարքին քաղաքական ու քրէական ողջ տարողութիւնը:

Ասոր համար է որ` ինչպէս ըրած եմ տուեալ նախադասութեան մէջ, եւ ինչպէս կ՛ընէ «Յուշամատեան» կայքը` «Catastrophe»-ը պէտք է թարգմանել Եղեռն, միա՛յն Եղեռն:

(5) Հարցազրոյց, «Արարատ»,  27 մարտ 2014:

 

Ա. Հատուած
Պատմագիտական Իրադրութիւն. Կայքի
Նպատակները

Առաջին հերթին պատմագիտական դժուարութիւններ են, որոնք մեզի մտածել տուած են ստեղծելու այսպիսի ընդարձակ բովանդակութեամբ ու ծաւալով կայքէջ մը: Այսպէս, օսմանագիտութեան մէջ շատ յաճախ գիտաշխատողներ դէմ յանդիման կը գտնուին աղբիւրներու օգտագործման լուրջ դժուարութիւններու առջեւ: […] Օսմանեան պատմութեան վերաբերող նիւթերը բազմալեզու են ու անոնց ուսումնասիրութիւնը կը պահանջէ բազմակրթանք աշխատանք: Իսկ […] երբ կ՛անտեսուին այս կամ այն ժողովուրդին օգտագործած լեզուն եւ այս ճամբով նաեւ երբեմն շատ հարուստ աղբիւրագիտութիւն մը, այն ատեն տուեալ ուսումնասիրութիւնը […] պակասաւոր կ՛ըլլայ…

Այս իմաստով հայկական աղբիւրագիտութիւնը երկար ժամանակէ ի վեր օսմանագիտութեան պակասաւոր օղակը հանդիսացած է: […] գիտական բնոյթի բազմաթիւ գիրքեր ու յօդուածներ ուղղակի օսմանեան հայերուն կը վերաբերին, բայց եւ այնպէս անոնք մեծաւ մասամբ հիմնուած են օսմաներէն-թրքերէնով գրուած նիւթերու վրայ: Այս բնոյթի աշխատանքներ այնքան յաճախակի են, որ ժամանակի ընթացքին օսմանագիտութեան մէջ հայկական աղբիւրներուն անտեսումը սովորական եւ մինչեւ իսկ «ընդունելի» երեւոյթի մը վերածած են: […] Բան մը որ պակասաւոր է եւ` ըստ ամենայնի անհանդուրժելի:

Արդարեւ կը պակսի հայ տարրին հայեացքը իր իսկ հարցերուն վրայ, իր իսկ առօրեայ կեանքին վրայ: Այս առումով հայատառ նիւթերը բազմազան են ու մեծապէս հարուստ: Անոնք մեզ կ՛առաջնորդեն օսմանեան նոր աշխարհ մը, որուն զանազան երեսներուն հետքն անգամ անգտանելի է ոչ-հայատառ աղբիւրներու մէջ: […] Մեր նպատակն է նոր արժէք մը տալ օսմանեան հայերուն վերաբերող հայատառ նիւթերուն ու զանոնք մատչելի դարձնել ոչ-հայախօս հասարակութեան: Այս բոլորը կը կարծենք, որ բնական անհրաժեշտութիւն մըն է օսմանագիտութեան համար:

Յուշամատեան ցանցկայք

 

 

Բ. Հատուած
Միակողմանի Բեւեռացում Եւ Խզում` Հայ Պատմագրութեան Մէջ

Ցեղասպանութեան […] յաջորդած ժամանակաշրջանին հայ տարրին կողմէ յատուկ ճիգ մը եղած է նուիրականացնելու խզումը մէկ կողմէ երբեմնի օսմանցի հայուն եւ միւս կողմէ օսմանեան-թրքական միջավայրին միջեւ: Նոյն այս գործընթացէն անմասն չէ մնացած նաեւ օսմանեան հայերու պատմագրութիւնը, որ վերագրուած է ժամանակի նոր տուեալներու ազդեցութեան տակ եւ որուն առանցքը այնուհետեւ սկսած է հանդիսանալ Մեծ եղեռնը: Կը կարծենք, որ մինչեւ օրս ալ այս ազդեցութիւնը ի զօրու է:

Արդարեւ օսմանեան հայերու վերաբերող հայկական պատմագրութեան մէջ Ցեղասպանութեան առնչուող նիւթերը գերակշիռ ներկայութիւն մըն են: Իսկ ամէն անգամ որ ճիգ մը ըլլայ դուրս գալու այս ոլորտէն եւ ուսումնասիրելու նախա-եղեռնեան օսմանեան հայկական ժամանակաշրջանը, այս պարագային ալ ընդհանուր հակում կայ ընտրելու դարձեալ աղէտային թուականներ, ինչպէս օրինակ 1895-1896-ին հայերու դէմ կատարուած կոտորածները կամ 1909-ի Ատանայի ջարդերը:

Գոյութիւն ունի նաեւ այս երեւոյթին տրամագծօրէն հակառակ հակում մը, որ կը սահմանուի օսմանեան հայերու հերոսական դրուագները, օսմանեան պետութեան դէմ հայկական ապստամբութիւնները վերարժեւորելով ու զանոնք ուսումնասիրութեան առարկայ դարձնելով:

Բոլոր պարագաներուն ալ բացական դարձեալ օսմանեան հայերու ընկերային կեանքն է` տեղական մանրապատմութիւնները, առօրեան, ընկերային-տնտեսական միջավայրը, որոնք անմիջականօրէն առնչուած են օսմանեան ընկերային ընդհանուր քոնթեքսթին եւ կը կարծենք վերջին հաշուով կարեւոր բանալիներ են` հասկնալու համար բոլոր միւս դէպքերը:  […]

Փաստօրէն հետեւանքը եղած է այն, որ հայագիտութիւնն ու օսմանագիտութիւնը փոխանակ դառնան զիրար ամբողջացնող ու հարստացնող ակադեմական կրթանքներ` երկար ժամանակէ ի վեր վերածուած են զիրար անտեսող մասնագիտութիւններու:

Յուշամատեան ցանցկայք

 

 

 

 

Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)