Ո՞ւր Է Սփիւռքահայ Բժշկական Գրականութիւնը

ԼԵՒՈՆ ՇԱՌՈՅԵԱՆ

Երբ թերթավաճառներու կրպակներուն առջեւէն կ՛անցնիմ, անպայման պահ մը կանգ կ՛առնեմ ու կը դիտեմ կողք-կողքի շարուած կամ սեղմակով մը իրարու ագուցուած գունազարդ պարբերականները… Պատկերը հաճոյք կը պատճառէ ինծի:

Այդ պարբերականներուն մէջ, որոնց մեծամասնութիւնը թեթեւ ընթերցումի կամ ժամանցի համար խմբագրուած եւ շուկայ բերուած են, իմ ուշադրութիւնս յաճախ կը կեդրոնանայ բժշկագիտական կամ առողջապահական ամսագիրներուն վրայ: Երբեմն կը գնեմ զանոնք, տուն կը տանիմ ու կը կարդամ: Եւ միշտ ալ կ՛ափսոսամ, որ մենք` սփիւռքահայերս, չունինք այս ամսաթերթերուն հայերէն տարբերակները…

Այո՛, ամբողջ սփիւռքի տարածքին չունինք զուտ բժշկական-առողջապահական հանրամատչելի պարբերաթերթ մը: Եւ այս բացթողումին պատճառով որքա՜ն խեղճացած է արեւմտահայերէն մեր բժշկագիտական բառամթերքը:

Սփիւռքի տարածքին, զոյգ Ամերիկաներէն մինչեւ Եւրոպա, Միջին Արեւելքէն մինչեւ Ռուսիոյ հեռաւոր գաւառները աշխուժօրէն կը գործեն հազարաւոր հայ մասնագէտ բժիշկներ կամ բժշկուհիներ, որոնք երբեմն իրենց երկիրներուն մէջ կը վայելեն մեծ հռչակ ու հեղինակութիւն: Բայց անոնցմէ քանի՞ն կարողութիւնն ունի ՀԱՅԵՐԷՆՈՎ բժշկագիտական յօդուած մը ստորագրելու… Սփիւռքահայ քանի՞ հայ բժիշկ կրնայ հայ մամուլին մէջ մեզի խօսիլ լեղապարկի, ակռաներու, աչքի, ականջի կամ ստամոքսի անհանգստութեանց, կնոջական հիւանդութեանց, աղիքային բորբոքումներու, ոսկրաբեկութեան, մաշկաբուժութեան, արեան գերճնշումի, վատորակ կամ բարորակ ուռուցքներու եւ նմանօրինակ նիւթերու մասին, խնամեալ ու պատշաճ բառամթերքով:

Գաղութներու մէջ ունինք հայապատկան հիւանդանոցներ կամ դարմանատուներ (Պոլիս, Հալէպ, Պէյրութ եւ այլուր), տեղ-տեղ կազմուած են հայ բժշկական ընկերութիւններ, երբեմն համահայկական տարողութեամբ բժշկական համագումարներ ալ կը կազմակերպուին, բայց…ո՞ւր է հայ բժշկական գրականութիւնը, ինչո՞ւ անհետացեր են այդ գրականութեան մշակները:

Տոքթ. Կարպիս Հարպոյեան

Տոքթ. Կարպիս Հարպոյեան

Այս ծիրին մէջ, վերջին մէկուկէս տասնամեակին, պատնէշի վրայ մնացած միակ անունը ՏՈՔԹ. ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆՆ Է (Հալէպի զաւակ, երկար տարիներ գործեց Պէյրութի մէջ, այժմ` ի Մոնրէալ), որուն բժշկագիտական շահեկան յօդուածները կ՛արտատպուին թերթէ թերթ` «Ասպարէզ»-էն «Ազդակ», «Հորիզոն»-էն «Մարմարա»… Ան արդէն հեղինակն է բժշկագիտական հանրամատչելի երկու հայերէն հատորներու («Բժիշկին Ա. խօսքը»-2001 եւ «Բժիշկին Բ. խօսքը»-2011), որոնք թանկագին վկայութիւն մը կը բերեն իր եզակի վաստակին մասին:

Տոքթ. Հարպոյեան այս ծիրին մէջ կը շարունակէ բարի աւանդութիւնը լիբանանահայ այլ բժիշկի մը` ողբացեալ տոքթ. Զաքար Մկրեանի, որ մօտիկ անցեալին «Ազդակ»-ի էջերէն մերթ ընդ մերթ զրոյցի կը նստէր իր ընթերցողներուն հետ ու բացատրութիւններ կամ խորհուրդներ կու տար առողջապահական կենսական հարցերու մասին (բժիշկին այդ յօդուածաշարքերը, ի միջի այլոց, մէկտեղուեցան ծաւալուն հատորի մը մէջ ու հրատարակուեցան Պէյրութ, 2006-ին, «Վկայութիւն եւ պատգամ» խորագրով):

Ի դէպ, քանատաբնակ հայ տարեց քահանայ մը, կարդալէ ետք տոքթ. Հարպոյեանին գիրքերը, մամուլի մէջ հետեւեալ ձեւով կ՛արտայայտուէր. «Երբ նոր հրատարակուած «Բժիշկին Բ. խօսքը» ունեցայ, առաջին գործս եղաւ նիւթերու ցանկին մէջ փնտռել ցաւերուս վերաբերեալները… Օրինակ` կռնակի ցաւ, ծունկերու ցաւ, գլխապտոյտ, շնչարգելութիւն, կոկորդիս արտաշնչման միացող երաժշտութիւնը… եւ այլն: Վստահ եմ, ընթերցողը կռահեց, թէ տարիքիս բերմամբ ո՛չ թէ քանի մը նիւթեր, այլ ամբողջ գիրքը ծայրէ ի ծայր կարդալու կարիքը ունեցայ»:

Կար ժամանակ, երբ Պէյրութի մէջ կը հրատարակուէր շատ ժողովրդական ամսաթերթ մը` «ԲԺԻՇԿ»: Այս ամսաթերթը, 1955-էն սկսեալ, աւելի քան քառորդ դար, հայ ընտանիքներու ամէնէն սիրուած պարբերականը հանդիսացեր էր: Լիբանանի երկարատեւ պատերազմը, դժբախտաբար, զայն եւս չորցուց:

LSH_pjishg-2Գրադարանիս մէկ անկիւնը տրցակ մը «Բժիշկ»-ներ կան: 60-ական ու 70-ական տարիներու հին թիւեր: Երբեմն պահանջը կը զգամ թղթատելու զանոնք: Աշխատակից բժիշկներու ի՜նչ անուններ կը տողանցեն հոն. տոքթ. Լ. Գրիգորեան (Փարիզ), տոքթ. Յ. Կարեւորեան (Պէյրութ), տոքթ. Իսահակ Տէրտէրեան, տոքթ. Վարուժան Սահակեան (Պէյրութ), տոքթ. Վ. Թաշճեան, տոքթ. Օսվալտ Հրեշտակեան (Պէյրութ), տոքթ. Գ. Օ. Գալուստեան (Պուէնոս Այրէս), տոքթ. Յարութիւն Սաղըրեան, տոքթ. Ե. Ագխաչերեան, տոքթ. Սեպուհ Սիսեռեան, տոքթ. Զաքար Մկրեան (Պէյրութ), տոքթ. Ա. Աբէլեան, տոքթ. Սարգիս Գարայեան (Պէյրութ), տոքթ. Գ. Անտոնեան, տոքթ. Տիգրան ԳավաՖեան, տոքթ. Յակոբ Սահակեան, տոքթ. Յ. Սապունճեան, տոքթ. Ճորճ Միքայէլեան, տոքթ. Յ. Ճըլճըլեան եւ այլն, եւ այլն, առանց մոռնալու նշանաւոր երգիծաբան Նշան Պէշիկթաշլեանը, որ իւրաքանչիւր թիւի մէջ ունի «Երգիծաբուժութիւն» խորագրեալ իւրայատուկ սիւնակ մը:

Կը կարդամ «Բժիշկ»-ի յօդուածները, կը հիանամ գործածուած ընտիր բառամթերքին ու գեղեցիկ հայերէնին վրայ: Այդ հայերէնը կորսուած է հիմա: Չկա՛յ:

Է՜հ, երբ ամսագրին խմբագիրները տոքթ. Յարութիւն Գազանճեանի (Յ. Գեղարդ), տոքթ. Մելքոն Էպլիղաթեանի ու Արամ Սահակեանի նման գրագէտ ու մտաւորական դէմքեր են, անշո՛ւշտ որ թերթը պիտի ճառագայթէ իր պայծառ հայերէնով…

Այսօր, նոյնիսկ եթէ փորձ մը կատարուի հիմնելու «Բժիշկ»-ի նմանողութեամբ առողջապահական ամսաթերթ մը, պիտի կարենա՞նք գտնել 6-7 սփիւռքահայ բժիշկներ, որոնք ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆՈՎ բժշկագիտական գրութիւններ կարենան ստորագրել այնտեղ…

Շաւարշ Նարդունի Եւ Իր «Հայ Բոյժ»-ը

Հայ բժշկական մամուլի ցանկին մէջ Պէյրութի «Բժիշկ» ամսաթերթը միակ անունը չէր, որ կրցաւ գոյատեւել շուրջ քառորդ դար:

Փարիզի մէջ եւս ունեցանք բժշկական-առողջապահական պարբերական մը, որ  կը կոչուէր «Հայ Բոյժ», եւ որ նմանապէս իր գոյութիւնը պահպանեց ու պատնէշի վրայ մնաց շուրջ 30 տարի, որոշ ընդհատումներով ու կաղացումներով:

LSH_Pjishg-3Բայց այս երկու սփիւռքահայ որակաւոր պարբերականներուն միջեւ հիմնական տարբերութիւն մը կար: Եթէ Պէյրութի «Բժիշկ»-ը պաշտօնական հրատարակութիւնն էր Լիբանանահայ բժշկական միութեան (եւ հետեւաբար կը վայելէր անոր նիւթաբարոյական նեցուկը), ապա «Հայ Բոյժ»-ը կը հրատարակուէր զուտ անձնական նախաձեռնութեամբ: «Հայ Բոյժ»-ին տանտէրն ու վարձակալը մէկ հոգի էր` գրագէտ Շաւարշ Նարդունին (1898-1968):

«Հայ Բոյժ»-ը սկսաւ լոյս տեսնել 1934 հոկտեմբերին` իբրեւ ամսագիր: Տարիներու ընթացքին, սակայն երբեմն հարկադրուեցաւ խախտել իր պարբերականութիւնը ու վերածուիլ եռամսեայի, վեցամսեայի, նոյնիսկ` տարեգիրքի… Բայց յաջողեցաւ գոյատեւել մինչեւ իր խմբագրին մահը` 1968:

Շ. Նարդունի, որ Արմաշ ծնած էր, վկայեալ բժիշկ էր Փարիզի համալսարանէն: Ան առաջին օրէն իր շուրջ կրցաւ համախմբել արտասահման ապրող հայ բժիշկներու պատկառելի խումբ մը ու անոնց օգտաւէտ գրութիւններով շատ որակաւոր ամպիոնի մը վերածեց «Հայ Բոյժ»-ը: Տոքթ. Լ. Գրիգորեան, տոքթ. Վահրամ Թորգոմեան, տոքթ. Գ. Օ. Գալուստեան, տոքթ. Միհրան Քէշիշեան, տոքթ. Երուանդ Խաթանասեան եւ բազմաթիւ ուրիշներ յաճախ կ՛երեւէին այստեղ: Իսկ ինք` Նարդունին, մի՛շտ ներկայ էր «Հայ Բոյժ»-ի մէջ, իր բժշկական հմտութեան կողքին` թերթին շահեցնելով հայերէն բժշկագիտական բառամթերքի հսկայ պաշար մը, որ այսօր կրնայ շշմեցնել մեզ: Նարդունին հետեւողական կերպով կը կատարէր նաեւ առողջապահական նիւթերու ֆրանսերէնէ-հայերէն այժմէական թարգմանութիւններ:

Շաւարշ Նարդունին գիտէր ընթերցողին հետաքրքրութիւնը սրելու գաղտնիքը, նիւթին մօտենալու, հաղորդականութեամբ պատմելու, նոյնիսկ` հիւմըրով ու զուարճաբանութեամբ խօսք համեմելու կերպերուն ճարտար վարպետն էր ան…

Շաւարշ Նարդունի (Այվազեան)

Շաւարշ Նարդունի (Այվազեան)

Ան շատ կ՛ախորժէր բառերու ստուգաբանութիւններ կատարելէ, կը սիրէր խորասուզուիլ բանասիրական ու լեզուաբանական հարցերու յատակը ու ընթերցողը քաշել-տանիլ իր ետեւէն: Ատոր շնորհիւ ալ, այսօր, եթէ փորձէք թղթատել «Հայ Բոյժ»-ի հին թիւերը, պիտի վկայէք, թէ ի՜նչ թարմ ու գեղեցիկ հայերէնով լեցուած են անոր էջերը…: Ափսո՜ս, այդ հայերէնին չե՛նք հանդիպիր այսօր:

«Հայ Բոյժ»-ը եղաւ ժողովրդային սիրուած հանդէս մը: Նոյնիսկ հայերէն գիրք կամ թերթ չկարդացող ընտանիքներ` բաժանորդագրուած էին այս ամսագրին ու զայն իրարու կը փոխանցէին ձեռքէ ձեռք` վարակիչ խանդով:

Նարդունիին գրիչէն կու տամ քանի մը խորագիրներ.- «Խրատներ կաթ տուող մայրերուն», «Տղաբերքը հին եգիպտացիներու մօտ», «Քիթը բժշկութեան մէջ», «Մերկութիւն եւ ամօթ», «Քունի պակաս», «Հոտը եւ սեռային կեանքը», «Արբունք», «Նարինջ կերէք»…. Վստահ եմ, այսօ՛ր ալ պիտի փափաքէիք կարդալ նմանօրինակ հանրամատչելի նիւթեր:

Նարդունին գրական տասնեակ մը գիրքերու հեղինակ է: Բայց ինծի կը թուի, թէ ան մեր ապագայ յիշողութեան մէջ առաւելաբար պիտի գոյատեւէ իր «Հայ Բոյժ»-երու հարուստ հաւաքածոներով:

Հայերէն Բժշկական Թերթեր Հոս Ու Հոն

Արեւմտահայերէն ամէնէն երկարակեաց բժշկական թերթերը Փարիզի «Հայ Բոյժ» ու Պէյրութի «Բժիշկ» ամսագիրները հանդիսացան գոյատեւելով շուրջ 25 տարի:

Անոնց մասին խօսեցանք արդէն: Իսկ ուրիշ անուններ ալ չկա՞ն արդեօք:

Կա՛ն անշուշտ:

Ամէնէն առաջ պէտք է երթալ Տրապիզոն, ուր, 1911 յունուարին, մարզուանցի արժէքաւոր հայ բժիշկ մը` տոքթ. Վահան Ղազարեան, սկսաւ լոյս ընծայել «Բժիշկ» անունով ամսաթերթ մը: Յաջորդ տարի թերթը տեղափոխուեցաւ Պոլիս եւ այնտեղ շարունակուեցաւ հրատարակուիլ մինչեւ Ա. Աշխարհամարտի բռնկումը, երբ տոքթ. Ղազարեանն ալ խառնուեցաւ մեր նահատակներու կարաւանին…

Սակայն Պոլիսը գլխաւոր քաղաքն էր, որ ուշադրութիւն պիտի գրաւէր բժշկական թերթեր հրատարակելու իր ճիգով:

Արդարեւ, Մեծ եղեռնէն կարճ ժամանակ անց, 1919-ի ապրիլին, այնտեղ սկսաւ հրատարակուիլ «Հայ Բժիշկ» պատկերազարդ ամսաթերթը, որ յաջորդ տարի յունուարին անուանափոխութիւն մը կրեց ու վերակոչուեցաւ «Հայ Բուժակ»: Տոքթ. Մ. Գարակէօզեան զայն խմբագրեց մինչեւ 1923` տոքթ. Հրանդ Գուրապեանի եւ տոքթ. Վահան Ալթունեանի ալ ձեռնտուութեամբ: Այնուհետեւ թերթը փոխադրուեցաւ Աղեքսանդրիա (Եգիպտոս) եւ մինչեւ 1925 շարունակեց լոյս տեսնել տոքթ. Յ. Թաշճեանի խմբագրութեամբ:

«Հայ Բուժակ»-ին հետ գրեթէ միեւնոյն շրջանին Պոլիս ունեցաւ նաեւ «Դարման» անունով առողջապահական ամսաթերթ մը, որ հրատարակուիլ սկսաւ 1920 յունուարին, պատկերազարդ բովանդակութեամբ: «Դարման»-ը պաշտօնաթերթն էր Հայ բժշկական միութեան ու կը տնօրինուէր տոքթ. Օննիկ Փափազեանին կողմէ:

Պահ մը (1921-ին) հետաքրքրական դէպք մըն ալ պատահեցաւ: «Դարման» եւ «Հայ Բուժակ» մրցակից թերթերը իրարու միացան, միաձուլուեցան եւ մարմին տուին «Դարման-Հայ Բուժակ» թերթին: Սակայն այս գովելի միասնականութիւնը երկար չտեւեց:

Պոլիս, տարիներ ետք, ունեցաւ իր Ազգ. հիւանդանոցին պաշտօնաթերթը` «Սուրբ Փրկիչ»-ը, որ անխափան կը հրատարակուի առ այսօր, բժշկա-առողջապահական նիւթերու մասնակի բովանդակութեամբ:

Հեռաւոր Ամերիկայի մէջ եւս ունեցանք բժշկական թերթեր: Նախ` «Բուժակ»-ը, որ 1916-էն սկսեալ սկսաւ հրատարակուիլ տոքթ. Արշակ Տէր Մարկոսեանին կողմէ, սկիզբը Փրովիտընսի մէջ, այնուհետեւ Պոսթըն: «Բուժակ»-ը կրցաւ գոյատեւել մինչեւ 1921: Աւելի ուշ, 1924-ին, դա՛րձեալ Պոսթընի մէջ, երեւցաւ «Հայ Բժիշկ» ամսագիրը, որ լռեց հազիւ տարի մը շշնջելէ ետք:

Փարիզն ալ ունեցաւ բժշկական թերթերու իր ռահվիրաները:

LSH_Pjishg-5-fՏրապիզոնցի մտաւորական-բժիշկ մը` տոքթ. Լեւոն Գրիգորեան 1926-30 Լոյսի Քաղաքին մէջ խմբագրեց «Բուժանք» ամսագիրը: Անոր դադրելէն ետք, 1931-ին տոքթ. Միհրան Քէշիշեան սկսաւ լոյս ընծայել «Առողջ Կեանք»  ամսագիրը: Բայց հազիւ տարի մը կրցաւ տոկալ:

Շուտով նմանօրինակ ծրագրի մը ձեռնամուխ պիտի ըլլար Շաւարշ Նարդունին, որ, ինչպէս նշեցինք արդէն, 1934-ին պիտի սկսէր հրատարակել իր համբաւաւոր ու երկարակեաց «Հայ Բոյժ»-ը:

Բոլոր այս թերթերը մեծապէս նպաստեցին հայերէն բժշկական բառամթերքի զարգացման ու տարածման:

Այդ շրջանի բժիշկները մասնաւոր ճիգ կը թափէին հայերէն բժշկական նորակերտ բառեր ստեղծելու` հաւատալով հայոց լեզուի բառակերտումի կարելիութիւններուն կամ հնարաւորութեանց: Այս մարզին մէջ աշխատանք կը տանէին նաեւ արեւելահայ բժիշկները: Օրինակ, թիՖլիսաբնակ բժիշկ ՎԱՀԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆԻՆ պատրաստեց երկհատոր «Ռուսերէն-լատիներէն-հայերէն բժշկագիտական բառարան» մը ու զայն լոյսին բերաւ 1924-ին:

Հայերէնի Բժշկագիտական Բառապաշարը

Ոմանք կրնան ենթադրել, թէ հայոց լեզուին բժշկական բառապաշարը աղքատ է ու համապատասխան զարգացում չէ ապրած եւ քայլ չէ պահած բժշկագիտական աշխարհի նորութիւններուն հետ:

Տրամաբանութիւնը մեզի կ՛ըսէ, թէ այնքան ատեն որ բժշկական գիրք ու մամուլ գոյութիւն ունի, տուեալ լեզուին բժշկական բառամթերքը չի տժգունիր, ընդհակառա՛կն, կը ճոխանայ, կը հարստանայ, քայլ կը պահէ արդիականութեան ու նորարարութեան հետ:

Այս իմաստով ալ, կը խորհինք, Հայաստանի մէջ գիտական թէ ժողովրդային շրջանառութեան մէջ դրուած հայերէն բժշկա-առողջապահական բառապաշարը բաւական հարուստ է, նոյնիսկ եթէ պիտի գանգատինք հոն գլուխ ցցող օտարաշունչ մեծաթիւ բառերէն…

Միեւնոյն օրէնքը ի զօրու է սփիւռքի (իմա` արեւմտահայերէնի) պարագային ալ:

30-ական թուականներէն մինչեւ 80-ականներ «Հայ Բոյժ»-ի եւ «Բժիշկ»-ի նման թերթեր անգնահատելի նպաստ բերին արեւմտահայերէնի բժշկական բառապաշարին: Պէյրութի «Բժիշկ»-ին սկզբնական տարիներու իրերայաջորդ թիւերուն մէջ դեռ «քնացած» կը մնայ այն «Բառացուցակ»-ը, զոր ձեռնհասօրէն պատրաստեր էր տոքթ. Մ. Էպլիղաթեան, այբբենական կարգով տալով բժշկական բառերու երկա՜ր սիւնակներ` ֆրանսերէն-հայերէն հոմանիշներով:

Երբ դադրեցան սփիւռքահայ բժշկական թերթերը, բնականաբար կանգ առաւ նաեւ գիտական բառերու շրջանառութիւնն ու ծաղկումը: Ու անկէ ետք, դժբախտաբար, մեր բժշկական դասը (քանի մը բացառութիւններէ դուրս) հետամուտ չեղաւ իր ուսին առնելու իրեն վիճակուած պարտականութիւնը… Պարտէզը մնաց անտէր-անմշակ…

Կամեցողութիւնը, նախաձեռնութեան ոգին եւ գիտական-պրպտողական ճիգը` բանալիներն են արդիւնաւէտ աշխատանքին:

Քանատայի «Հորիզոն» շաբաթաթերթի թղթակցուհին առիթով մը հարց կու տար տոքթ. Կարպիս Հարպոյեանին, թէ ինչպիսի՞ աշխատանք ու պրպտում կը կատարէր ան` իր բժշկական յօդուածները զարդարելու համար հայերէն օրինակելի ու հիանալի բառապաշարով մը: Ու բժիշկը կը պատասխանէր, թէ շարունակ կը դիմէ հայերէնէ-անգլերէն եւ անգլերէնէ-հայերէն բառարաններու, որոնք բաւական կը դիւրացնեն իր գործը: Կը նշէր միաժամանակ, թէ հայերէնով բժշկական եւ մասնագիտական բառեր գոյութիւն ունեցած են ինչպէս անցեալին, նաեւ այսօր: Մխիթար Հերացին ԺԲ. դարուն, եւ Ամիրտովլաթ Ամասիացին ԺԵ. դարուն կրնան շշմեցնել մեզ իրենց օգտագործած բժշկական հայերէն հարուստ բառամթերքով:

Այս ծիրին մէջ վիթխարի վաստակ մը ունի Լոս Անճելըսէն տոքթ. Ալֆրետ Դանիէլեանն ալ, որ 2004-ին հրատարակեց ծաւալուն «Անգլերէն-հայերէն բժշկական հանրագիտակ բառարան» մը, որ ունի 30.000 բժշկական բառերու թարգմանութիւն` հանրագիտարանային բացատրութիւններով: 40 տարուան պրպտողական աշխատանքի մը արդիւնքն էր ատիկա…

Անոնք, որոնք կը գանգատին հայ բժշկական բառամթերքի «աղքատութիւն»-էն, թերեւս շրջադարձ մը ընեն ու փոխեն իրենց կարծիքը, երբ սկսին թղթատել տոքթ. Դանիէլեանին ծանր բառարանը…

Հալէպ         

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)