Վահան Նաւասարդեան (1886-1956). Գաղափարի Մարտիկն Ու Դաշնակցական Պատգամախօսը

Ն.

VahanNavasartian-243x300158 տարի առաջ, 24 յունիս 1956-ի վաղ առաւօտեան, անակնկալ անհանգստութեամբ հիւանդանոց փոխադրուեցաւ եւ նոյն կէսօրին մեր կեանքէն առ յաւէտ հեռացաւ Վահան Նաւասարդեան, որ իր գործով ու մտածողութեամբ մարմնաւորեց գաղափարի մարտիկի եւ դաշնակցական պատգամաբերի բոցաշունչ կերպար մը:

Օրին, Միջին Արեւելքի հայօճախներէն մինչեւ Յունաստան, Ֆրանսա, Մ. Նահանգներ ու Հարաւային Ամերիկա, Դաշնակցութեան մեծ ընտանիքը` իր շարքերով եւ կառոյցներով, գաղափարակից միութիւններով ու ուղեկից ազգային իշխանութիւններով, սուգ պահեց օրերով` ըստ արժանւոյն ոգեկոչելու համար կորուստը հայ ժողովուրդի գաղափարապաշտ մեծ զաւակին:

Այդպէ՛ս վարագոյրը իջաւ կեանքին ու գործունէութեան վրայ գաղափարական պայքարի այն անխոնջ Դրօշակիրին, որուն աշխատունակութիւնը առասպելական էր` օրական մինչեւ 16 ժամի հասնելով:

Անցեալ դարու քսանականներէն սկսեալ Վահան Նաւասարդեան անվիճելիօրէն հանդիսացաւ Հայկական յեղափոխութեան եւ անոր ամէնէն մարտունակ ու կազմակերպ հոսանքին` Դաշնակցութեան ազգային-քաղաքական եւ գաղափարական-ռազմավարական ուղին վերանորոգող, դիմագրաւած նորայայտ խութերը յաղթահարող եւ լուսաւոր գալիքին հունը հարթող առաջատար մտածողներէն մէկը:

Հայ ժողովուրդի եւ յատկապէս տարագիր հայութեան կեանքի աւելի քան երեսնամեայ ժամանակաշրջան մը, 1920-ականներէն մինչեւ 1956, փաստօրէն դրոշմուեցաւ տիրական ու ղեկավար ներգործութեամբը Վահան Նաւասարդեանի: Վ. Նաւասարդեան իր ռազմաշունչ գաղափարախօսի եռանդով եղաւ այնքան տիրական ու առաջնորդող ներկայութիւն, որ կեդրոնաձիգ, այլեւ անձնակեդրոն ղեկավարման նախադէպ յառաջացուց Դաշնակցութեան կեանքին մէջ` վտանգի տակ դնելով ՀՅԴ կազմակերպութեան ուժին աղբիւրը հանդիսացած ապակեդրոնացումը:

Ղարաբաղի ծնունդ էր Վահան Նաւասարդեան: 29 նոյեմբեր 1886-ին ծնած էր Շուշի, որուն ռէալական վարժարանը աւարտելէ ետք, յաճախած էր Պաքուի առեւտրական վարժարանը: Այնուհետեւ բարձրագոյն իր ուսումը ստացած էր Ս. Փեթերսպուրկի համալսարանին մէջ` վկայուելով տնտեսագիտութեան բաժանմունքէն:

Ուսանողական տարիքէն հռետորական եւ հրապարակագրական իր տաղանդը դրսեւորած էր Նաւասարդեան: Յանդուգն նկարագրի եւ յախուռն գաղափարներու տէր երիտասարդ էր, երբ Շուշիի մէջ անդամագրուեցաւ Դաշնակցութեան ու կազմակերպական աշխուժ գործունէութիւն ծաւալեց աշակերտական եւ ուսանողական շրջանակներու մէջ: Իբրեւ այդպիսին, 1905-ին ընտրուեցաւ երիտասարդ պատգամաւոր, մասնակցելու համար Էջմիածնի մէջ գումարուած Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան Ազգային ընդհանուր ժողովին, որուն նախագահեց Սիմոն Զաւարեան: Հայ եկեղեցապատկան կալուածներու ցարական բռնագրաւման դէմ հայկական ընդվզումի, ինչպէս եւ համառուսական առաջին յեղափոխութեան ու հայ-թաթարական ընդհարումներու բուռն եւ խառն ժամանակաշրջանն էր: Հարիւրաւոր պատգամաւորներու ներկայութեան երիտասարդ Նաւասարդեանի բոցաշունչ ելոյթը` ցարական իշխանութեանց հակահայ եւ գրգռիչ քաղաքականութեան դէմ, արժանացաւ ոչ միայն ժողովի գնահատանքին, այլեւ` ցարական ոստիկանութեան ուշադրութեան, որուն արձակած ձերբակալման հրամանագրէն Նաւասարդեան մազապուրծ ազատեցաւ` փախուստի դիմելով:

Ս. Փեթերսպուրկէն վերադառնալով Պաքու` Նաւասարդեան լծուեցաւ կազմակերպական աշխատանքի, միաժամանակ աշխատակցելով շրջանի դաշնակցական մամուլին` Պաքուի «Արեւ»-ին, Թիֆլիսի «Հորիզոն»-ին եւ Շուշիի «Ապառաժ»-ին: Այս շրջանին ընտրուեցաւ ՀՅԴ Ոսկանապատի (Պաքուի) Կ. Կոմիտէի անդամ, որ օրին արեւելահայ իրականութեան մէջ գործող դաշնակցական ամէնէն ծանրաբեռնուած մարմինն էր:

1917-ին Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանի տեսուչ Գարեգին եպիսկոպոսի հրաւէրով ուսուցչական ծառայութեան կոչուեցաւ եւ, նորահաս սերունդի գաղափարական պատրաստութեան կողքին, կազմակերպական աշխուժ գործունէութիւն ծաւալեց իբրեւ ՀՅԴ Մրգաստանի (Երեւան) Կ. կոմիտէի անդամ: Վահան Նաւասարդեան արդէն իր քաղաքական եւ գաղափարական տարերքին բարձրակէտին էր: Ռուսական յեղափոխութեան պատճառով քայքայուող կովկասեան ռազմաճակատի վերաշխուժացման դրօշակիրներէն էր եւ, իբրեւ այդպիսին, քաղաքական ու կազմակերպական մեծ ներդրում ունեցաւ դասալիք կամ «տուն կանչուած» ռուս զինուորներու դիրքերը հայ կամաւորական ուժերով պահպանելու դժուարին գործի իրականացման մէջ:

1917-ին ընտրուեցաւ անդամ Ալեքսանդրապոլի (Գիւմրի) Քաղաքային վարչութեան, որուն նախագահն էր, այդ օրերուն, Ալեքսանդր Խատիսեան: Իսկ երբ Խատիսեան կանչուեցաւ Թիֆլիս, Նաւասարդեանի յանձնուեցաւ Ալեքսանդրապոլի քաղաքապետի պատասխանատուութիւնը:

Քաղաքապետի այդ առաքելութիւնը եւս Նաւասարդեան յաջողութեամբ պսակեց` իր բախտորոշ ներդրումը ունենալով Ղարաքիլիսայի հերոսամարտի կազմակերպման մէջ:

Հայաստանի անկախութեան կերտումէն ետք Վահան Նաւասարդեանի յանձնուեցաւ Թիֆլիսի ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Հորիզոն»-ի խմբագրութիւնը: Հայ-ռուսական եւ հայ-վրացական յարաբերութիւններու կանոնաւորման լուրջ խնդիրներ կը դիմագրաւէր Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ Վահան Նաւասարդեանի վիճակուեցաւ, թէ՛ գաղափարական եւ թէ՛ քաղաքական առումներով, Թիֆլիսի մէջ հայանպաստ հող պատրաստելու դժուարին, այլ զգայուն պատասխանատուութիւնը: Բայց հայ-վրացական յարաբերութիւնները արագօրէն վատթարացան, պատերազմը անխուսափելի դարձաւ եւ, հայկական ու վրացական զօրքերու միջեւ բախումներու շրջանին Նաւասարդեան ենթարկուեցաւ Թիֆլիսի ոստիկանութեան հետապնդումին, անցաւ ընդյատակ եւ իր թաքստոցէն վարեց հայ-վրացական հաշտութեան բանակցութիւնները:

Այնուհետեւ ընտրուեցաւ Հայաստանի խորհրդարանի պատգամաւոր եւ փոխադրուեցաւ Երեւան: Օրէնսդրական աշխուժ գործունէութեան կողքին, իր մասնակցութիւնը բերաւ Հայաստանի Հանրապետութեան արտաքին-դիւանագիտական աշխատանքներու հունաւորումին, յատկապէս` հայեւռուսական բանակցութիւններու շրջագիծէն ներս:

1920-ի աշնան սաստկացած քեմալական ներխուժման շրջանին, Նաւասարդեան ամբողջութեամբ լծուեցաւ ռազմաճակատի կազմակերպման ու ամրապնդման աշխատանքներուն: Իսկ Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդայնացումէն ետք, իր կարգին որոշեց արտասահման անցնիլ, բայց վրացական սահմանի վրայ ձերբակալուեցաւ, Երեւան բերուեցաւ ու բանտարկուեցաւ: Յաջողեցաւ բանտէն փախուստ տալ: Պաթումի վրայով արտասահման անցաւ, կարճ ժամանակ մը գործեց Պոլսոյ մէջ եւ, 1923-էն ետք, վերջնականապէս հաստատուեցաւ Գահիրէ, Եգիպտոս:

Վահան Նաւասարդեանի սփիւռքեան գործունէութեան աւելի քան երեսնամեայ շրջանը նոյնացաւ Եգիպտոսի հայ գաղութի, յատկապէս «Յուսաբեր»-ի պատմութեան հետ: Ստանձնելով «Յուսաբեր»-ի խմբագրութիւնը եւ, մանաւա՛նդ, օգտուելով Հայաստանի Հանրապետութեան տարագիր ղեկավարութեան Գահիրէ կեդրոնացումէն, Նաւասարդեան յաջողեցաւ գաղափարական ճառագայթումի գլխաւոր կեդրոնի մը վերածել Եգիպտոսի դաշնակցական կազմակերպութիւնը:

Իր շուրջ համախմբելով տեղական թարմ ուժեր եւ հաւատաւոր երիտասարդներ` ան կրցաւ ոչ միայն «Յուսաբեր»-ը վերածել պատուաբեր հաստատութեան մը, այլեւ` թափ տալ համասփիւռքեան ընդգրկումով ազգային-հասարակական եւ մշակութային-կրթական ծաւալուն գործունէութեան: Այդ ճամբուն վրայ հիմնական նուաճում մը հանդիսացաւ «Համազգային» Հայ մշակութային միութեան հիմնադրութիւնը, որուն նախաձեռնողները գլխաւորաբար Լեւոն Շանթն ու Նիկոլ Աղբալեանը եղան, բայց Համօ Օհանջանեանի, Գասպար Իփէկեանի եւ Ստեփան Եսայեանի պէս հեղինակութեանց կողքին, նաեւ ու մանաւանդ Նաւասարդեան իր կարեւոր աջակցութիւնը բերաւ:

Ե՛ւ եգիպտահայ գաղութի, ե՛ւ «Յուսաբեր»-ի (իր օրաթերթով, յաւելուածներով ու հրատարակչականով) կեդրոնական դերակատարութիւնը աւելիով շեշտուեցաւ 1933-ի ՀՅԴ 12-րդ Ընդհանուր ժողովէն ետք: Նորընտիր Բիւրոյի նստավայրը Փարիզէն Գահիրէ տեղափոխուեցաւ, իսկ 1933-ի յունուարին հրատարակութենէ դադրած ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի երկարատեւ (ի դէպ, մինչեւ 1969-ի Պէյրութ վերահրատարակութիւնը) բացը լեցնելու եկաւ «Յուսաբեր»-ը` իբրեւ անպաշտօն ՀՅԴ կեդրոնական օրկան:

Սփիւռքեան աւելի քան երեսնամեայ իր գործունէութիւնը, ինչպէս նաեւ ՀՅԴ Բիւրոյի շուրջ քառորդ դարու անդամակցութիւնը Վահան Նաւասարդեանի անունին կապեցին գաղափարական եւ քաղաքական աշխատութիւններու ամբողջ ժառանգութիւն մը: Իր աշխատունակութեան շնորհիւ` Նաւասարդեան յաջողեցաւ թէ՛ հասնիլ օրաթերթի հեւքոտ ու մաշեցնող առօրեայ պարտաւորութեանց, թէ՛ հայ քաղաքական մտքի գանձարանը հարստացնել մնայուն արժէք ներկայացնող երկերով:

«Ի՞նչ չէր եւ ի՞նչ պիտի լինէր մեր ուղին», «ՀՅԴաշնակցութեան անելիքը», «Դաշնակցութեան «Լիկուիտացիան», «Ընկերվարութիւնը եւ դեմոկրատիզմը», «Դաշնակցութեան քաղաքական ուղին», «Եղիշէ Չարենց», «Աշխարհի նոր բաժանումը», «Նեղուցները», «Բոլշեւիզմը եւ Դաշնակցութիւնը», «Մեր աննման տղաքը», «Գաղափարների ոգին», «ՀՅԴ գաղափարաբանութիւնը» եւ այլ խորագիրներու տակ առանձին հատորով լոյս տեսած Վահան Նաւասարդեանի գործերը, ինչպէս նաեւ դաշնակցական մամուլի էջերուն ցրուած անոր յօդուածաշարքերն ու ուսումնասիրութիւնները անկորնչելի հարստութիւնը դարձան դաշնակցական մտածողութեան:

Վ. Նաւասարդեանի աշխատասիրութիւնները հունաւորեցին Դաշնակցութեան տարագիր շրջանի քաղաքական ռազմավարութիւնը` հակահամայնավար գաղափարական պայքարի, արեւմտամէտ կողմնորոշումի եւ ժողովրդավարական արժէքներու պահպանման ուղղութեամբ: Սերունդներու ազգային-քաղաքական եւ յեղափոխական-դաշնակցական կազմաւորման հիմնական աղբիւրներ եղան: Նաեւ ու մանաւանդ, քսաներորդ դարու երկրորդ քառորդի գաղափարական շարժումներու վերանորոգման ընդհանուր հունին մէջ, վերաթարմացուցին հայ քաղաքական միտքը` դաշնակցական աշխարհայեացքն ու մտածողութիւնը դարու ոգիին հետ այժմէականացնելով:

Հայաստանի անկախութեան պահպանումն ու հայոց ազգային պետականութեան ամրապնդումը ամէն բանէ վեր դաւանող Նաւասարդեանի կտակը այսօր եւս, աւելի քան երբեք, կ՛առաջնորդէ հայ քաղաքական միտքը:

Ժողովրդավարական արժէքներու վրայ խարսխուած ընկերվարական արդարութեան եւ հաւասարութեան ձգտելու Նաւասարդեանի կտակը նոյնպէս համահունչ է եւ ներշնչման աղբիւր կը մնայ 21-րդ դարու գաղափարական որոնումներու կիզակէտին հետ քայլ պահելու առումով:

 

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)