Մերձաւոր Արեւելքի Նպաստամատոյցի Աննախընթաց Նպաստը Հայոց Ցեղասպանութեան Գաղթականներուն Եւ Որբաշխարհին

ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ

Կազմակերպութեան հիմնումէն ետք անմիջապէս կ՛որոշուի հանգանակել 100,000 տոլար: Որոշում տուողները արդէն ժողովին ընթացքին կը նուիրեն գումարին կէսը: Քլիվլենտ Տաճ նիւթապէս եւ բարոյապէս կը դառնայ կազմակերպութեան կեդրոնական անձնաւորութիւնը մինչեւ իր մահը` 1926:

Մէկ ամսուան ընթացքին 100,000 տոլարի հանգանակութիւնը կը կատարուի, եւ գումարը կը փոխանցուի Պոլիս` դեսպան Մորկընթաուի: Մինչ այդ, հայկական գաւառներէն կը հասնին հայկական աղէտի ահաւորութեան տեղեկագիրները: Այս ստոյգ տեղեկութիւնները ամերիկեան հանրային կարծիքին սեփականութիւնը կը դառնան զանազան միջոցներով: Հանգանակութիւնները կը շարունակուին Միացեալ Նահանգներուն մէջ, եւ կը գոյանայ 10 միլիոն տոլար: Նախագահ Ուիլսըն յատուկ հրովարտակով մը 21 հոկտեմբերը կը հռչակէ «Նպաստից օր». ուստի, այդ օր Ամերիկայի բոլոր քաղաքներուն մէջ ժողովրդային մեծ հանգանակութիւններ տեղի կ՛ունենան:

ՄԱՆ-ի օժանդակութիւնը միայն հայերուն ուղղուած չէր, այլ կը հասնի նաեւ ասորիներուն եւ այլ փոքրամասնութիւններու: Մինչ այդ, ՄԱՆ-ը եւ զուիցերիական, դանիական ու գերմանական բարեսիրական կազմակերպութիւններ բոլոր գաւառներու մէջ մեծ թիւով որբանոցներ կը հաստատեն: Թուրք իշխանութիւնը ինքն ալ կը հաստատէ կարգ մը որբանոցներ Թուրքիոյ եւ այլ երկիրներու մէջ, օրինակ` Լիբանանի մէջ Այնթուրայի որբանոցը, որ կը ծառայէ հայ որբերու թրքացման: ՄԱՆ-ի աշխատանքը կը տարածուի Թուրքիայէն դուրս, մինչեւ` Միջագետք, Պարսկաստան, Սուրիա, Պաղեստին, Լիբանան եւ Կովկաս: 1917-ին` ռուսական յեղափոխութենէն ետք, Հայաստանի մէջ անպատսպար մնացած կէս միլիոն անհատներէն զատ, 40,000 հայ որբեր եւս կը սպասեն ամէնօրեայ սնունդի եւ հոգատարութեան: Ալեքսանդրապոլը կը վերածուի որբերու եւ այրիներու հաւաքավայրի:

GH_Near-Easr-Relief-4ՄԱՆ-ը, որբերու խնամքէն զատ, հոն կը հաստատէ 2500 կիներու եւ 200 այրերու հիւսուածեղէնի եւ շինութիւններու աշխատանոցներ: Ալեքսանդրապոլի գիւղերու բնակիչներուն կը հայթայթէ 3000 գոմէշ եւ եզ, ինչպէս նաեւ կը հոգայ անոնց 15,000 որբերու կարիքները: Պարսկաստանի մէջ Ուրմիոյ շրջանէն Ապատան գաղթող 70,000 քրիստոնեաներէն 3000-ը կը մահանան ճամբուն վրայ, իսկ մնացածները կը հիւանդանան եւ կը մնան անօգնական: ՄԱՆ-ի խնամատարութիւնը կը հասնի այս անպատսպար գաղթականներուն ալ, եւ ՄԱՆ-ը կը ստանձնէ անոնց ամէնօրեայ սնունդի հայթայթումը: Իսկ Պաղտատի մէջ ՄԱՆ-ը կը մատակարարէ 50,000 կարօտեալներու:

Ըստ Մատթէոս Էպլիղաթեանի, որ ստանձնած էր Պոլսոյ Ազգային խնամատարութեան տնօրէնութիւնը, ՄԱՆ-ը 1920-էն առաջ Թուրքիոյ գաւառներուն մէջ տարած է որբախնամ մեծ գործ եւ ստանձնած է մօտաւորապէս 12,000 որբերու խնամատարութիւնը` հետեւեալ մանրամասնութիւններով.

GH_MapԽարբերդի շրջան` 4400 որբ,
Սեբաստիոյ շրջան` 1327 որբ.
Տրապիզոն` 231 որբ,
Սամսոնի` 311 որբ,
Մարզուան` 255 որբ,
Գոնիա` 570 որբ,
Իզմիթ` 220 որբ,
Կեսարիա` 2296 որբ,
Պրուսա` 228 որբեր,
Պարտիզակ` 181 որբ,
Գաղատիա` 250 որբ,
Ատանա` 1906 որբ:

ՄԱՆ-ը այս որբանոցներուն մէջ, խնամատարութենէն անդին, ստեղծած է նաեւ արհեստի վարժարաններ, իսկ Պոլսոյ մէջ ան Ազգային խնամատարութեան օժանդակած է զանազան ձեւերով. հայ որբերուն հայթայթած է օրական 3000 հաց, Պոլսոյ որբանոցներուն տրամադրած է հագուստներ, կաթ, կարի մեքենաներ, մարզական եւ երաժշտական գործիքներ: Պոլսոյ մէջ նպաստ բաժնած է զաւակներու տէր այրիներուն եւ կարօտեալներուն, հոգացած է մօտաւորապէս 2000 հայ ընտանիքներու ապրուստը եւ բաժնած է կրթաթոշակ` աղքատ աշակերտներուն: ՄԱՆ-ի բժիշկները շարունակ այցելած են Պոլսոյ հայկական որբանոցները եւ դարմանած են հիւանդ որբերը:

Պոլսոյ ՄԱՆ-ի տնօրէն Մէյճըր Առնոլտ Պոլսոյ Ազգային խնամատարութեան ծրագիրներուն համար Մատթէոս Էպլիղաթեանին յանձնած է 110,000 տոլարի չեք մը եւ ըսած է. «ՄԱՆ-ը ներկայիս իրեն սկզբունք ըրած է նպաստել այնքան, որքան դուք ձերիններէն կը հաւաքէք»:

Զինադադարի հռչակումէն ետք, տեսնելով աղէտեալ հայ ժողովուրդին ծովածաւալ կարիքները եւ մասնաւորապէս 60,000 հայ որբերուն անմիջական խնամատարութեան անհրաժեշտութիւնը, ՄԱՆ-ը կ՛որոշէ 30 միլիոն տոլար հանգանակել Ամերիկայի մէջ: Այս մէկը կ՛իրականանայ, բայց ինչպէ՞ս: Ահաւասիկ` անոր պատումը:

GH_Near-Easr-Relief-2Հայոց ցեղասպանութենէն վերապրած չմշկազագցի Արշալոյս (Օրորա) Մարտիկանեանը կը կորսնցնէ ծնողները, քոյրերն ու երեք եղբայրները, որոնք գազանաբար կը սպաննուին իր աչքերուն առջեւ: 14-ամեայ Արշալոյսը տարագրութեան ընթացքին կը խոշտանգուի ու կը բռնաբարուի թուրք եւ քիւրտ պաշտօնեաներու ու ցեղապետներու հարեմներուն մէջ: Ան կը մերժէ պարտադրուած իսլամութիւնը եւ երկու տարի կ՛ապրի արիւնարբու թուրք ոճրագործներու անմարդկային խրախճանքներու մղձաւանջային սարսափները: Արշալոյս հրաշքով մը կը փախչի թուրք հարեմներէն եւ երկար թափառումներէ ետք, 1917-ի գարնան կը հասնի Էրզրում ու կ’ապաստանի Էրզրումի Ամերիկեան միսիոնարներուն մօտ: ՄԱՆ-ի միջոցներով Արշալոյս կ’անցնի Սենթ Փեթերսպուրկ եւ հոնկէ` Միացեալ Նահանգներու Նիւ Եորք քաղաքը, ուր վերջնականապէս կը հաստատուի: Անգլերէն չգիտնալուն պատճառով Արշալոյս թարգմանիչի մը միջոցով իր շրջապատին եւ մասնաւորապէս գրագէտ Հենրի Կէյցին կը պատմէ, որպէս ականատես, թուրքերուն կողմէ հայերուն դէմ կատարուած չարչարանքները, ոճրագործութիւնները եւ իսլամացումի արարքները: Հենրի Կէյց Արշալոյսին պատմածներուն վաւերականութիւնը կը հաստատէ Թուրքիոյ ամերիկեան եւ անգլիական դեսպանատուներէն ապահոված տեղեկութիւններով: Հենրի Կէյց 1918-ին անգլերէնով կը հրատարակէ Օրորայի «Բռնաբարուած Հայաստան» գիրքը, որ մեծ աղմուկ կը բարձրացնէ Ամերիկայի մէջ եւ կը դառնայ Ցեղասպանութեան ականատեսի փաստավաւերագրական առաջին յուշագրութիւններէն կարեւորագոյնը:

ՄԱՆ-ի Նիւ Եորքի կոմիտէն, իմանալէ ետք Օրորա Մարտիկանեանի «Բռնաբարուած Հայաստան» հրատարակութեան բովանդակութեան մանրամասնութիւնները, կ’որոշէ պատրաստել վաւերագրական շարժանկար մը` հիմնուելով «Բռնաբարուած Հայաստան» գիրքին բովանդակութեան վրայ, այն մտադրութեամբ, որ պատրաստուելիք շարժապատկերը պիտի ապահովէր 30 միլիոն տոլար: Քալիֆորնիոյ մէջ շարժապատկերի արտադրիչ «Մեթրօ կոլտուին մէյըր» ընկերութեան կողմէ եւ Օսքար Ափֆելի բեմադրութեամբ կը նկարահանուի «Հոգիներու աճուրդ» անձայն շարժապատկերը` մասնակցութեամբ շուրջ 10 հազար անձերու եւ հեղինակութեամբ ու դերակատարութեամբ Օրորա-Արշալոյս Մարտիկեանի: Անիկա կը հանդիսանայ Հայոց ցեղասպանութեան անդրադարձող աշխարհի առաջին ժապաւէնը:

GH_Near-Easr-Relief-3«Հոգիներու աճուրդ»-ը առաջին անգամ կը ցուցադրուի 1919-ի փետրուար 16-ին, Նիւ Եորքի «Փլազա» պանդոկին մէջ` 7000 ականաւոր անձերու ներկայութեան, եւ իւրաքանչիւր տոմս կը վաճառուի 10 տոլարի: Ժապաւէնը Նիւ Եորքի մէջ ամբողջ մէկ շաբաթ կը ցուցադրուի, իսկ հետագային` Միացեալ Նահանգներու 23 նահանգներու մեծ քաղաքներու, Հարաւային Ամերիկայի շարք մը երկիրներու` Մեքսիքայի, Քուպայի եւ Բրիտանիոյ մէջ: Այս ցուցադրութիւններէն գոյացած ամբողջական հասոյթը կը փոխանցուի ՄԱՆ-ին, որ կը շարունակէ իր առաքելութիւնը Հայաստանի եւ Միջին Արեւելքի մէջ:

Ըստ Սօսի Գեւոնեանի, որ հեղինակած է «Մինչ հոգիներու աճուրդը» գիրքը` հիմնուելով Օրորայի «Հոգիներու աճուրդը» ժապաւէնին վրայ, եւ որ ներկայացուած է Հայաստանի մէջ 2013-ին, Օրորա Մարտիկեան ամուսնացած է Հովանեան անունով հայու մը հետ եւ ունեցած է մէկ մանչ զաւակ: Օրորա մահացած է 1996-ին Լոս Անճելըսի «Արարատ» ծերանոցին մէջ, 98 տարեկանին:

 

(Շար. 2)

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)