ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ԱՐՄԱՏՆԵՐ ԵՒ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԱՐԱՐԱՏԵԱՆ ԳԱՒԱՌԸ

Այրարատ Հայաստանի կեդրոնական երկրամասն է եւ հայ ժողովուրդին համար քաղաքական, հոգեւոր եւ մշակութային կեդրոն եղած է:

ԱՐԱՐԱՏԵԱՆ ԴԱՇՏԸ

Արարատեան դաշտը

Հայոց աշխարհի կեդրոնը, Այրարատ պատմութեան հնագոյն ժամանակներէն եղած է երկրին քաղաքական, կրօնական եւ մշակութային կեդրոնը: Այրարատ Մեծ Հայքի տասնհինգ նահանգներէն մէկն էր: Հոն գտնուած են Հայաստանի յաջորդական մայրաքաղաքները` Արմաւիր, Երուանդաշատ, Արտաշատ, Վաղարշապատ, Դուին, Բագարան, Երազգաւորս, Կարս, Անի եւ Երեւան:

 

Արարատեան դաշտը ընդարձակ հարթավայր մըն է 800-էն 1000 մեթր բարձրութեան վրայ եւ Արարատ, Արագած, Գեղամայ եւ Հայկական Պար լեռներով շրջապատուած է: Արաքս գետը դաշտը կը բաժնէ հիւսիսային, հիւսիս-արեւելեան եւ հարաւ-արեւմտեան մասերու: Իսկ Գայլի դրունքով Արարատեան դաշտը կը բաժնուի Նախիջեւանի հարթութենէն:

Ընդհանրապէս չոր եւ անջրդի կիսանապատային դաշտավայրին մէջ կան ճախճախուտներ. տարածուած են ջրային, աղասէր թփուտները` գեղածնկիկ, հազարտերեւուկ եւ բուրումնաւէտ օշինդրներ, իսկ Արաքսի եւ Սեւջուրի ափերը ծածկուած են եղէգնուտներով: Գետերն են` Արաքսը իր վտակներով` Քասաղ, Հրազդան, Ազատ, Վետի եւ Սեւջուր (Մեծամօր), որոնք կը վարարին գարնան եւ ամրան սկիզբը եւ յաճախ կը փոխեն իրենց հունը: Ամրան գետերուն մէկ մասը բոլորովին կը ցամքի:

Կլիման չոր ցամաքային է. ամառը` սաստիկ տաք, եւ ջերմաստիճանը 24-էն մինչեւ 42-ի կը բարձրանայ: Իրիկնադէմին սակայն, լեռներէն փչող հովերը տաքը կը մեղմեն. յիշենք Կոմիտաս վարդապետին «Հով արէք սարեր» երգը: Ձմեռը ցուրտ է, ամպամած եւ ջերմաստիճանը զերոյէն վար 4-էն 6 կ՛իջնէ. երբեմն ալ` զերոյէն վար մինչեւ 33 աստիճան: Գարունը կարճատեւ է եւ փոփոխական, իսկ աշունը` տաք եւ արեւոտ: Տարեկան տեղումները 250-էն 350 միլլիմեթր են:

Կենդանիներէն տարածուած են օձը, մողէսը, մորեխը, ուտիճը, մրջիւնը, կարիճը, գայլը, արջը, աղուէսը, եղէգնակատուն, այծեամը, նապաստակը, ճագարամուկը, կզաքիսը եւ գորշուկը. կան տեսակաւոր թռչուններ: Անցեալին միջատի տեսակ մը կար որմէ կը ստացուէր որդան կարմիր ներկը: Այդ միջատը յայտնաբերուած է աղուտներուն մօտ:

Արհեստական ոռոգման շնորհիւ զարգացած է երկրագործութիւնը. կը մշակեն գլխաւորաբար խաղող, ծիրան, խնձոր, դեղձ, կեռաս, սերկեւիլ, ընկոյզ եւ բանջարեղէն. կը զբաղին անասնապահութեամբ եւ թռչնաբուծութեամբ:

ՍՈՒՐՄԱԼՈՒ

Սուրմալու կ՛ընդգրկէ Արաքսի աջ ափը. արեւմտեան կողմէն` Կաղզուան եւ արեւելեան կողմը երկու Մասիսներուն միջոցները:

Իգդիրէն Կողբ երկարող ճամբուն վրայ, Ղարաղալայէն (պատմական Երուանդակերտ) քիչ մը հեռու, Արաքսի ափին գտնուող Սուրմալու գիւղը մնացորդն է Սուրմալի բերդին, ուր Վեստ Սարգիս Գագիկ Բ. թագաւորին գանձերը յափշտակելով ապաստանեցաւ: Աւանդութեան համաձայն Սուրմալու շրջանի Սուրբ Մարի եկեղեցւոյ անունէն սերած է: Տեղացիք իրենց գաւառը կը կոչեն Սհաթափոս, որովհետեւ իւրաքանչիւր ժամ տեսակ մը եղանակ կ՛ունենայ, իսկ փոս` որովհետեւ խոր հարթավայր է:

Արաքսէն սկսելով հարթութիւնը կը ցածնայ դէպի լեռներու ստորոտները, դէպի Մասիս եւ Բարթողեան լեռնաշղթան: Մեծ Մասիս կը բարձրանայ հարաւ-արեւելեան կողմը, իսկ Փոքրը շատ քիչ տեղերէ կ՛երեւի:

Սուրմալու պտղատու գաւառ է. հարուստ է բազմազան վայրի հաւերով ու կենդանիներով եւ անցեալին հարուստ էր որդան կարմիրով:

ԱՐԱՐԱՏ ԼԵՌԸ

Արարատ

Արարատ կամ Մասիս լեռը կը գտնուի Արարատեան դաշտին հարաւը: Յանգած հրաբխային լեռնազանգուածը բաղկացած է երկու գագաթներէ. Մեծ Մասիսը ունի 5156 մեթր բարձրութիւն, Հայաստանի բարձրագոյն գագաթն է եւ յաւերժական ձիւնով ծածկուած է. իսկ Փոքր Մասիսը ունի 3925 մեթր բարձրութիւն. անոր գագաթը միշտ ձիւնածածկ չէ: Երկու Մասիսներն ալ լերկ են, զուրկ ակերէ եւ աղբիւրներէ եւ բնականաբար` շատ աղքատ բուսականութեամբ: Ժայռոտ գագաթը 12 քառակուսի քիլոմեթր տարածութիւն ունի: Լանջերը ձորերով ու հեղեղատներով կտրատուած են: Հիւսիս-արեւելեան խորխորատը յայտնի է Վիհ Մասեաց անունով: Լեռնալանջերը քարակարկառներով ծածկուած են, ծանօթ` «քարէ ծովեր» անունով: 1500-էն մինչեւ 3500 մեթր բարձրութեամբ լանջերուն փռուած են արօտավայրեր եւ թփուտներ: Իսկ 1500 մեթրէն վար տարածուած են չոր թփուտներ. ճախճախուտներուն մէջ` եղէգնուտներ:

 

Արարատ հայ ազգին համար նուիրական եւ սուրբ կը համարուի, խորհրդանիշը հայութեան յաւերժութեան: Սուրբ Գիրքին մէջ Արարատ ներկայացուած է իբրեւ ջրհեղեղէն փրկուած Նոյ նահապետի նաւակայանը, նոր մարդկութեան խանձարուրը եւ ազգերու սփռման արձակարանը:

Իր վեհաշուք գեղեցկութեամբ, դժուարամատոյց բարձրութեամբ եւ բնական ներգործումներով` երկրաշարժներ, սառցասահումներ, վիմագլորումներ եւ սարսափազդու դղրդիւններ, Արարատ խորհրդաւոր ազդեցութիւն ունեցած է եւ արժանացած պաշտամունքի ու առասպելաբանութեան: Մասիս քաջաց ոգիներու դիցարան նկատուած է: Աւանդութիւնը կ՛ըսէ, որ Արտաւազդ թագաւոր շղթայակապ արգելափակուած է հոն եւ կը ջանայ դուրս գալ վիհէն:

Հայ եկեղեցին Արարատի սրբութեան նոր գունաւորում տուաւ, եւ քաջաց ոգիներու աւանդութիւնը փոխեց Նոյի սրբազան տապանի պահապան հրեշտակներով: Տրդատ Գ. թագաւոր Սուրբ Էջմիածնի հիմերը դրաւ եւ Հռիփսիմէի վկայարանը կառուցեց Մասիսէն բերուած քարերով:

Յակոբ Մծբնայ հայրապետ, Դ. դարուն, Նոյի տապանը տեսնելու յոյսով փորձեց բարձրանալ Արարատի գագաթը: Աստուած, տեսնելով սուրբին ապարդիւն ջանքերը եւ անսալով անոր պաղատանքին, հրեշտակի միջոցով տապանի փայտերէն կտոր մը ուղարկեց անոր: Փայտի այդ կտորը պահուած է Սուրբ Էջմիածնի մէջ:

Արարատի լանջին, Ակոռի գիւղէն քիչ մը վեր կար Սուրբ Յակոբայ մենաստանը: Վանքին մօտակայքը, վիհի եզրին սառնորակ աղբիւր մը կար, որ աւանդութեան համաձայն Սուրբ Յակոբի արտասուքէն գոյացած է: Անհատական կամ Անահտական կոչուող աղբիւրը ուխտատեղի էր եւ ամուլ կիներ բուժելու յատկութիւն ունէր: Աղբիւրին ջուրը կը սրսկէին դաշտերուն վրայ, բերքը մարախներէն պաշտպանելու համար:

Արարատի հիւսիսային ստորոտէն կը բխի Արաքսի հարկատու Միջին Սեւջուրը: Արեւելեան կողմէն Սեւջուրին կը միանայ Գինոյ գետակը, ոռոգելով Ակոռիի դաշտերն ու այգիները: Գինոյէն հիւսիս-արեւմուտք, Սիսի ստորոտը կը գտնուէր Երեւանի Սարտար Հիւսէյն խանի ամարանոցը` Սարտար-պուլաղը` իր սառնորակ աղբիւրով:

Առաջին անգամ 1829 սեպտեմբերին Արարատի գագաթը բարձրացաւ Դորպատի համալսարանի փրոֆեսէօր Ֆրիտրիխ Պարրոտ, իբրեւ ուղեկից ունենալով Խաչատուր Աբովեանը, ակոռեցի երկու գիւղացիներ եւ ռուս երկու զինուորներ:

1840 յունիս 20-ի երեկոյեան պատահած երկրաշարժը կործանեց Ակոռին, Սուրբ Յակոբայ վանքը` իր աղբիւրով եւ սարտարի պալատը:

Արարատի կլիման  ձմեռը խիստ է եւ բարձունքներուն վրայ ջերմաստիճանը զերոյէն վար 25 կ՛իջնէ, ստորոտը` զերոյէն վար վեց. ամառը բարձունքներուն վրայ` զերօ, իսկ ստորոտը` 26 աստիճան:

Արարատ հարուստ է կենդանիներով եւ թռչուններով, եւ անցեալին հայոց արքունի որսատեղի եղած է:

ԱՐԱԳԱԾ

Արագած

Արագած կը գտնուի Արարատեան եւ Շիրակի դաշտերուն, Ախուրեան եւ Քասաղ գետերուն միջեւ: Մասիսի նման հանգչած հրաբուխ, գագաթը ունի չորս կատարներ, որոնցմէ Հիւսիսայինը ունի 4090 մեթր բարձրութիւն, Արեւմտեանը` 4080 մեթր, Արեւելեանը` 3916 մեթր եւ Հարաւայինը` 3879 մեթր: Բրգաձեւ, ժայռային կատարներուն միջեւ կը գտնուի 350 մեթր խորութեամբ եւ երեք մեթր լայնութեամբ խառնարան-կրկէսը: Գագաթային գօտիին շուրջ կը տարածուին 2500-էն 3000 մեթր բարձրութեամբ սարահարթերը: Մերձգագաթային սարահարթը եւ լանջերը խոր հովիտներով կտրատուած են: Լեռնալանջերուն պահպանուած են նախամարդու մշակոյթի, ոռոգման հնագոյն ցանցի հետքեր, քանդակուած վիշապներ եւ միջնադարեան ճարտարապետութեան նմուշներ:

 

Արագած, ի տարբերութիւն Մասիսի, երկրագործական յարմարութիւն ունի, լայնանիստ է, հարուստ բուսականութեամբ եւ մարգագետիններով ու արօտավայրերով. տարածուած են անուշահոտ ծաղիկները` մանուշակ, վայրի շուշան, կակաչ եւ զանգակածաղիկ: Կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչներէն յիշենք ճագարամուկը, նապաստակը, աղուէսը, գայլը, մողէսը, կրիան եւ օձը. կան տեսակաւոր թռչուններ: Լեռնալանջերուն ամառը մեղմ է, ձմեռը` ցուրտ. իսկ մերձագաթային գօտիին մէջ ամառը զով է, երբեմն` ցուրտ, իսկ ձմեռը` երկարատեւ, սաստիկ եւ ձիւնառատ, եւ տարուան մօտաւորապէս 250 օրը ձիւնով ծածկուած կ՛ըլլայ:

ԱՊԱՐԱՆԻ ԴԱՇՏԸ

Ապարանի դաշտը կամ սարահարթը տարածուած է Արագածի եւ Ծաղկունեանց լեռներուն միջեւ, Քասաղ գետի հովիտին մէջ, 1800-էն մինչեւ 2100 մեթր բարձրութեան վրայ եւ հարուստ է սառնորակ աղբիւրներով, հանքային ջուրերով ու խոտառատ մարգագետիններով: Կը մշակեն գլխաւորաբար ցորեն, գարի եւ բանջարեղէն. զարգացած է անասնապահութիւնը, պանրագործութիւնը եւ թռչնաբուծութիւնը: Ձմեռը ցուրտ է եւ  ջերմաստիճանը զերոյէն վար 9-էն մինչեւ 33 աստիճան կ՛իջնէ: Ամառը մեղմ է. միջին ջերմաստիճանը` 16-էն 32: Բնորոշ կենդանիներէն են դաշտամուկը, ճագարամուկը, գայլը, աղուէսը, նապաստակը, գորշուկը, դաշտային արտոյտը եւ լորը:

Ապարան

Պատմական Նիգ գաւառը կը պատկանէր Գնթունիներու նախարարական տան, իսկ հետագային անցաւ Վաչուտեաններուն: Գլխաւոր բնակավայրը` Ապարան (անցեալին` Բաշ Ապարան):

 

ԿՈՏԱՅՔ

Կոտայք կ՛ընդգրկէ Արարատեան դաշտէն արեւելք եւ հիւսիս-արեւելք տարածուող լեռնային եւ դաշտային գօտին եւ Հրազդան գետի հովիտը: Գաւառին հիւսիս-արեւելեան մասը լեռնային է, ուր կը բարձրանան Գեղամայ լեռնաշղթան մինչեւ 3598 մեթր բարձրութեամբ Աժտահակ գագաթով, Ողջաբերդի լեռները, Հատիսը` 2528 մեթր բարձրութեամբ, Գութանասարը` 2299 մեթր բարձրութեամբ, Կովասարը եւ Ահմանկանը, իսկ Շամիրամի եւ Արայի լեռներուն անունները աւանդութեան համաձայն կապուած է Ասորեստանի Շամիրամ թագուհիին եւ Արա Գեղեցիկին հետ: Հիւսիսային կողմը կ՛երկարին Մարմարիկի վտակներով մասնատուած Փամբակի լեռնաշղթային հարաւային լանջերը: Արեւելեան կողմը Գեղամայ լեռնաշղթային հիւսիս-արեւմտեան լեռնաճիւղերն են:

Կոտայքի արեւմտեան կողմը Հրազդանի կիրճն է: Հրազդան կը բխի Սեւանայ լիճէն: Հովիտը սկիզբը 10-էն 11 քիլոմեթր լայնք ունի եւ գետափը տեղ-տեղ ճահճապատ է, յետոյ գետը նեղ եւ խոր կիրճերէ կը հոսի: Ստորին հոսանքին մէջ հովիտը աստիճանաբար կը լայննայ եւ գետը դուրս կու գայ Արարատեան դաշտ ու կը թափի Արաքսի մէջ:  Հրազդանի գլխաւոր վտակներն են Մարմարիկը, Ծաղկաձորը, Արայի գետը եւ Գետառը:

Ծաղկունեաց լեռնաշղթան կը սկսի Փամբակի լեռնաշղթայէն եւ կը տարածուի դէպի հարաւ-արեւելք: Ջրբաժան է Հրազդան, Մարմարիկ եւ Քասաղ գետերուն միջեւ: Բարձրագոյն գագաթներն են Ծաղկունեացը` 2851 մեթր եւ Թեղենիսը 2820 մեթր:

Կոտայքի հարաւ-արեւմտեան շրջանը դաշտային եւ բարեբեր գօտի է:

Կոտայքի մէջ զարգացած է հացահատիկի եւ պտղատու ծառերու մշակութիւնը, ինչպէս նաեւ անասնապահութիւնը եւ մեղուաբուծութիւնը:

Կլիման ձմեռը բարձրադիր շրջաններուն մէջ ցուրտ է եւ ջերմաստիճանը զերոյէն վար 13 եւ մինչեւ 40 կ՛իջնէ, իսկ ցածրադիր շրջաններուն մէջ մեղմ է եւ ջերմաստիճանը 4-էն 5 կ՛ըլլայ: Ամառը բարձրադիր շրջաններուն մէջ զով եւ յաճախ ցուրտ կ՛ընէ եւ ջերմաստիճանը 9-էն 10 ցոյց կու տայ. իսկ ցածրադիր շրջաններուն մէջ տաք կ՛ընէ` 22-էն մինչեւ 38 աստիճան: Տարեկան տեղումները` 600-էն 900 միլիմեթր:

Արշակունիներու օրով արքունի կալուած, Բագրատունիներու օրով շնորհուեցաւ Պահլաւունիներուն: Այնուհետեւ անցաւ Զաքարեաններուն, Խաղբակեաններուն եւ Օրբէլեաններուն:

ՇԻՐԱԿ

Շիրակ կ՛ընդգրկէ Ախուրեան գետի աւազանը եւ ընդարձակ ու ջրառատ լեռնադաշտ մըն է միջին 1500-1600 մեթր բարձրութեամբ: Շիրակի լեռնաշղթային բարձրագոյն գագաթն է Եզնասար` 2250 մեթր: Արաքսի հարկատու Ախուրեանը կը հոսի Շիրակի կեդրոնական գօտիէն եւ զայն երկու մասի կը բաժնէ: Ախուրեանի գլխաւոր վտակներն են` Ձկնջուր, Կարուց, Շիրակաւանու, Մոգուաց, Մաւրիկայ կամ Ծաղկոցաձորի, Տեկոռայ եւ Կարկաչ, որոնք ոռոգելի եւ արգասաբեր դարձուցած են ամբողջ գաւառը: Գաւառին արեւելեան կողմը Փամբակի լեռնաշղթային արեւմտեան լանջերն են:

Երկրագործականօրէն հարուստ գաւառ, Շիրակ հռչակաւոր եղած է իր առատ ցորենով, եւ շատակեր Շարայի որկրամոլութիւնը միայն Շիրակի հարուստ ամբարները կրցած են բաւարարել: Շիրակ անուանի է նաեւ իր քաղցրահամ պտուղներով եւ բանջարեղէնով: Զարգացած է նաեւ անասնապահութիւնը: Հարուստ է շինանիւթերով` տուֆ, պեմզա, պազալթ եւ այլն:

Շիրակի ձմեռը երկարատեւ է եւ ձիւնառատ, եւ ջերմաստիճանը զերոյէն վար 7-էն մինչեւ 35 կ՛իջնէ: Ամառը զով է եւ կարճատեւ, եւ ջերմաստիճանը 16-էն մինչեւ 35 կը բարձրանայ: Տեղումներուն քանակը` մինչեւ 800 միլիմեթր:

Շիրակ անտառազուրկ է, բայց գարնան դաշտերն ու բլուրները կանաչ խոտերով կը ծածկուին եւ գեղեցիկ տեսարան կը պարզեն: Կենդանիներէն տարածուած են աղուէսը, գայլը, նապաստակը, դաշտամուկը, խայտաքիսը եւ կզաքիսը. շատ են թռչունները:

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES