Յակոբ Տէր Մելքոնեան (1879-1972)

ՊՕՂՈՍ ՇԱՀՄԵԼԻՔԵԱՆ

BSH_Hagop-Der-Melkonian1Յակոբ Տէր Մելքոնեան անունը բոլորիս կը յիշեցնէ Պուրճ Համուտի «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» հանդիսասրահը:

Ո՞վ է Յակոբ Տէր Մելքոնեան: Վստահաբար` բարերար մը, որուն նուիրատուութեամբ կառուցուած է յիշեալ մշակոյթի տունը: Միշտ այդպէս եղած է: Նիւթապէս ապահով հայորդիներու օժանդակութեամբ կառուցուած են եւ կը կառուցուին  դպրոցներ, եկեղեցիներ, մէկ խօսքով` ազգային կալուածներ: Վարձքը կատար` բոլորին անխտիր: Հազար շնորհակալութիւն` բոլոր բարերարներուն, սակայն կան բարերարներ, որոնք նիւթական ներդրումներ կատարելէ առաջ, իրենց ամբողջ կեանքը զոհած են հայ ազգին, հայ մշակոյթին ու հայ եկեղեցւոյ: Այս հազուագիւտ բարերարներէն մէկն է Յակոբ Տէր Մելքոնեան:

Յակոբ Տէր Մելքոնեանի հօրենական մեծ հայրը`  Աստուածատուր Կէմիճեան, ծնած է Այնթապ: Երբ շրջանի տէր Մելքոն քահանան կը վախճանի, տեղացիներու փափաքով Աստուածատուր քահանայ կը ձեռնադրուի. սակայն ժողովուրդը, «Մենք տէր Մելքոն վարժուած ենք»` ըսելով, զինք ալ տէր Մելքոն կը կանչեն եւ ինքնաբերաբար ընտանիքին Կէմիճեան մականունը կը վերածուի Տէր Մելքոնեանի:

Յակոբ Տէր Մելքոնեանին ծնողքը, ունեցած են 11 զաւակներ, որոնցմէ միայն 4-ը ապրած են: Յակոբ, Միհրան, Էլիզա եւ Մելքոն: Մնացածները մահացած են մատղաշ հասակնուն: Յակոբ աւարտած է Այնթապի «Վարդանեան» կրթարանը, ապա, երկու տարի ուսուցչութիւն ընելէ ետք, Ազգային Ներսէսեան վարժարանին մէջ, կը մտնէ Թուրքիոյ Կեդրոնական քոլեճը, սակայն 1896-ին պատահած ջարդին եւ կողոպուտին պատճառով հայրը կը կորսնցնէ իր ամբողջ ունեցածը, եւ Յակոբ կը ստիպուի ուսումը կէս ձգելով` փոխադրուիլ Ալեքսանտրեթ, հօրաքոյրներուն զաւակներուն քով,  որպէսզի առեւտուր սորվի, մինչ այդ մայրը Այնթապի մէջ ձեռագործ աշխատելով` կը հոգայ ընտանիքին  ապրուստը: Քոլեճի տնօրէնին ամերիկացի կինը շատ կը գնահատէ ձեռագործները եւ ամիսը անգամ մը հաւաքելով` կ՛ուղարկէ Ամերիկա եւ այս պատճառով Այնթապի նշանաւոր ձեռագործներուն հիմնադիրը կ՛ըլլայ Յակոբին մայրը` Թրվանտա Տէր Մելքոնեան:

1900-ին Յակոբ կը հաստատուի Տէօրթ Եոլ եւ առեւտրական խանութ մը կը բանայ: Գործերը շատ յաջող կ՛ընթանան. իր քով կը բերէ կրտսեր եղբայրը` Միհրան, եւ միասնաբար գործը ընդլայնելով` կը գնեն նաեւ ագարակ մը: Շուտով իրենց կը միանան ընտանիքին միւս անդամները եւ հայրը հոն կը դառնայ այդ շրջանին քահանան:

1909: Ատանայի կոտորածը: Տէօրթ Եոլ կը փրկուի կոտորածէ, որուն ինքնապաշտպանութեան մէջ կարեւոր դեր կ՛ունենան Յակոբ եւ մանաւանդ Միհրան, որուն տեղացիները տուած են «Տէօրթլեոլլու Միհրան» անունը:

1914: Առաջին Համաշխարհային պատերազմ: Յակոբ ձեւով մը փախուստ կու տայ թրքական բանակէն: Պատերազմի տարիներուն, կին-երեխայ ձգելով, փախստականի կեանք կ՛ապրի բոլորովին առանձին Ամանոսի լեռները: 1918-ի զինադադարին կը վերադառնայ Այնթապ, մինչ այդ Միհրան կռուի ընթացքին կը նահատակուի իր զաւակը տակաւին չծնած:

Կիլիկիոյ վերջնական դատարկումէն ետք կը հաստատուի Հալէպ եւ Լեւոն Նազարեանին հետ կը հիմնեն Նազարեան-Տէր Մելքոնեան կերպասեղէնի վաճառատունը: Յարութ Խաչատուրեանի հետ Հալէպի մէջ կը շինեն ջուրի աղբիւրներ եւ Հալէպի ծերանոցը կ՛օժտեն ջրահան մեքենայով:

Յակոբ Տէր Մելքոնեան կը մտադրէ գաղթել Ամերիկա, սակայն Հալէպի մէջ ամերիկեան դեսպանատան չգոյութեան պատճառով ընտանիքով կ՛անցնին Պէյրութ: Ապարդիւն փորձերէ ետք` ձեռք ձգելու ամերիկեան վիզա, կ՛որոշէ հաստատուիլ Լիբանան եւ 1924-ին եղբօրը` Մելքոնին հետ կը հիմնեն իրենց կերպասի վաճառատունը, որ շուտով կը դառնայ շատ նշանաւոր: 1929-ին Տանտաշ անունով մահմետական վաճառական մը կը սնանկանայ եւ չկարենալով վճարել իր պարտքերը, կը խոստանայ Յակոբ Տէր Մելքոնեանին յանձնել 6,000 քառ. մեթր Հերմելի իր հողը. սակայն Հերմելի բնակիչներէն քանի մը ազդեցիկ մարդիկ կ՛ազդարարեն` «Եթէ ողջ մնալ կ՛ուզես, անգամ մըն ալ այս կողմերը ոտք չկոխես»: Յակոբ Տէր Մելքոնեան, հողը կը գրէ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան անունին` որպէս նուէր:

1937-ին Ֆրանսան Սանճաք-Ալեքսանտրեթը Թուրքիոյ կը յանձնէ: Հազարաւոր հայեր կը փոխադրուին Այնճար: Տեղւոյն առողջապահական պայմանները շատ վատ էին. համաճարակ կը սկսի գիւղին մէջ: Շատ մը ազգայիններ օգնութեան կը հասնին: Նաճարեանի կողքին, Յակոբ Տէր Մելքոնեան կը նպաստէ ջրաբաշխական արդիական մեքենաներ զետեղելով եւ խնձորենիներ ու տարբեր պտղատու ծառեր տնկելով:

Յակոբ Տէր Մելքոնեանի կատարած նուիրատուութիւնները բազմաթիւ են:

1950-ին, Համազգայինի «Հայ Ճեմարան»-ի Ուատի Ապու Ժեմիլի շէնքը նիւթական նեղ կացութեան պատճառով, կորսնցնելու վրայ են: Կը լսեն, թէ Զոքաք Պլաթ թաղամասին մէջ շքեղ շէնք մը 8,500 քառակուսի մեթր հողամասով ծախու է 800 հազար լիբանանեան ոսկիի: Այդ ժամանակ Համազգայինի Կեդրոնական վարչութիւնը կը գտնուէր ֆինանսական դժուար կացութեան մէջ: Յակոբ Տէր Մելքոնեան, առանց վարանելու, իր երկու շէնքերը գրաւի կը դնէ, եւ կը կարողանան շէնքը գնել ու դպրոցը փոխադրել նոր շէնքը: Լեւոն Շանթ անմիջապէս կը մեկնի Միացեալ Նահանգներ դրամահաւաքի, ուր կոկիկ գումար մը կը յաջողի ապահովել. ապա Փալանճեան քոյրերու մեծ նուիրատուութեամբ կը վերադառնայ Լիբանան: Կը վերադարձուի Տէր Մելքոնեանին պարտքը, որ կը վերատիրանայ իր շէնքերուն. իսկ «Հայ Ճեմարան» այնուհետեւ կը կոչուի «Նշան Փալանճեան Ճեմարան»:

Ճեմարանի մայր շէնքի կեդրոնական սրահը կը կոչուէր «Վասպուրական» սրահ, եւ հանդէսներ ու ձեռնարկներ տեղի կ՛ունենային այդ սրահին մէջ: Հետագային երբ կառուցուեցաւ Ճեմարանի մուտքին գտնուող նոր շէնքը, անոր հանդիսասրահը կոչուեցաւ «Վասպուրական» սրահ, իսկ կեդրոնական շէնքին սրահը` «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» շնորհիւ իր յաւելեալ առատաձեռն նուիրատուութեան: Մեծայարգ բարերարը միշտ չքաւոր սաներ պահած է Ճեմարանի մէջ` յարատեւ մօտէն հետեւելով անոնց յառաջդիմութեան:

BSH_Hagop-Der-Melkonian31950-1956, Կիլիկիոյ կաթողիկոսական Աթոռը մնացած էր թափուր: 1956-ին Երեւանէն Ամենայն Հայոց վեհափառ Վազգէն Ա. կը ժամանէ Պէյրութ, որպէսզի Կիլիկիոյ թեմի նոր կաթողիկոս ընտրեն եւ օծեն: Վազգէն Ա. վեհափառին կ՛ընկերանային համայնավար գործիչներ, որոնք զգալով, որ Զարեհ եպիսկոպոսի կաթողիկոս ընտրուելու հաւանականութիւնները շատ են, կը զգուշացնեն եւ կը պարտադրեն, որ օծում չկատարէ: Վազգէն Ա. պարտադրուած` Ազգային ժողովի նախագահ Յակոբ Տէր Մելքոնեանին կը հրահանգէ ժողովը ցրուել: Յակոբ Տէր Մելքոնեան կը հնազանդի Ամենայն Հայոց վեհափառի հրահանգին, սակայն հմուտ ըլլալով Ազգային սահմանադրութեան օրէնքներուն, արթնութիւնը կ՛ունենայ նոր դիւան կազմել, որպէսզի կարելի ըլլայ Ազգային ընդհանուր ժողովին շարունակութիւնը ապահովել: Ընտրութիւնը մէկ շաբաթ յետաձգելով` Զարեհ եպիսկոպոս Փայասլեան կ՛ընտրուի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս:

Պուրճ Համուտի Մարաշ թաղամասի հայահոծ շրջանին մէջ արդէն կառուցուած էր Ժողովրդային տունը, ուր կը գործէին Համազգայինը, ՀՄԸՄ-ը եւ ՀՅԴ Սարդարապատ կոմիտէն: Ճիշդ կողքին` Լեւոն եւ Սոֆիա Յակոբեան ազգային քոլեճը, որուն մարզադաշտը կ՛օգտագործուէր նաեւ թէ՛ ՀՄԸՄ-ի պասքեթպոլի խումբերուն կողմէ, թէ՛ ՀՅԴ պատանեկան միութիւններուն կողմէ: Միակ բանը, որ կը պակսէր, թատերասրահի մը գոյութիւնն էր, որուն ծրագրին համար անհրաժեշտ էր կոկիկ գումար մը: «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբի վարչութեան նախաձեռնութեամբ կը սկսի դրամահաւաք, որպէսզի սկսին թատերասրահի շինութեան աշխատանքները: Կը դիմեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնարկութեան ու կ՛ապահովեն կոկիկ գումար մը, սակայն անբաւարար` ունենալու արդիական սրահ մը: «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբի բեմադրիչ Ժորժ Սարգիսեան կը դիմէ բազմիցս հայութեան օգտակար դարձած ազնուական հայորդի Յակոբ Տէր Մելքոնեանին, որուն իշխանական նուիրատուութեամբ կը կառուցուի արդիական թատերասրահ մը: Շինարարական աշխատանքները կ՛աւարտին եւ 1969 փետրուար 17-ին տեղի կ՛ունենայ «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահին բացումը, որուն աւանդական ժապաւէնը կը կտրէ նոյնինքն` բարերարը:

* * *

BSH_Hagop-Der-Melkonian2Յակոբ Տէր Մելքոնեան ճանչցուած է որպէս բարերար, սակայն իր արժանիքները հոն չեն վերջանար: Եղած է շարքային դաշնակցական: 1920-ին Այնթապի ինքնապաշտպանութեան կռիւներու կազմակերպիչներէն մէկը: Եղած է գանձապահը Ազգային միութեան առաջին շրջանին, ապա յաջորդաբար ստանձնած է ատենադպրութիւնը Զինուորական կեդրոնական մարմինին ու Ազգային միութեան. իսկ յետոյ նախագահած է Ազգային միութեան: Անդամ կ՛ընտրուի Ազգային Գաւառական եւ Քաղաքական ժողովներու, որոնց ատենապետութիւնը կը վարէ երկար տարիներ: Կ՛ըլլայ հիմնադիրներէն մէկը Լիբանանի Համազգայինի մշակութային միութեան, եւ վարիչ ուժերէն մէկը` անոր հիմնած Հայ ճեմարանին:

Յակոբ Տէր Մելքոնեան մեծ ազգասէր մըն էր: Կատարած է բազմաթիւ նուիրատուութիւններ եւ մեծ ներդրում ունեցած է լիբանանահայ գաղութին մէջ:  Իր անունով կը կոչուին Համազգայինի Նշան Փալանճեան Ճեմարանի դպրոցաշէնքին ժողովասրահը, Պուրճ Համուտի շքեղ թատերասրահը, ինչպէս նաեւ Էշրեֆիէի «Ազատամարտ» ակումբին դարմանատունը` իր եղբօր Միհրանի յիշատակին:

1969-ին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Խորէն Ա. կաթողիկոսը, առ ի գնահատանք իր բազմաթիւ բարերարութիւններուն, իրեն շնորհած է «Կիլիկեան իշխան» շքանշանը` զայն մեծարելով որպէս ազգային բարերար:

Գրած է «Ազգային սահմանադրութիւն» եւ պատմական գիրքեր, ինչպէս` «Երկու Սմբատները»:

Երախտագիտական պարտքս է յիշելու երկու անուններ, որոնց շնորհիւ կարողացայ մանրամասն տեղեկութիւններ քաղել բարերարին կեանքին ու գործունէութեան մասին:

Սուրէն Տէր Մելքոնեան` բարերարին Մելքոն եղբօր զաւակը, ներկայիս հաստատուած Քանատա, եւ մտերիմ ընկերներէս Վահիկ Վարդապետեան` բարերարին թոռնիկը, այժմ հաստատուած Լոս Անճելըս:

Լիբանանահայութեան պարծանքն է «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահը:

Այս տողերը գրած ժամանակս, թէեւ թատերասրահէն տասնեակ հազարաւոր մղոններ հեռու եմ, սակայն հոն եմ, թատերասրահի բեմին վրայ, ուր բազմաթիւ անգամներ գտնուած եմ որպէս երաժիշտ: Ո՞ր արուեստագէտը չէ վայելած այդ բեմը, Լիբանանէն մինչեւ Հայաստան ու Եւրոպա գտնուող թատերախումբեր, ասմունքողներ, պարախումբեր, դերասաններ, երաժիշտներ, նուագախումբեր ու երգիչներ: Հայ թէ օտար արուեստագէտներ:

Լոյս իջնէ գերեզմանիդ, մե՛ծ բարերար:
«Ամենայն տեղ մահը մի է,
Մարդ մէկ անգամ կը մեռնի,
Բայց երանի անոր,
Որ իր ազգին օրհնութեամբը կը յիշուի»:

Լոս Անճելըս, 2014

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)