Ձօն Սիրեցեալ Բնօրրանիս` Պաշտելի Քեսապին

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

mideast-syria2014-ի գարնանամուտին` ուրբաթ, 21 մարտի առաւօտ կանուխ, Քեսապէն ազգական մը հեռաձայնով կը հաղորդէր Թուրքիայէն ահաբեկչական զինեալ խմբաւորումներու ներխուժման եւ ծայր առած խուճապային փախուստի չարաբաստիկ լուրը: Ազգականս կ՛ըսէր, որ ռմբակոծումներու եւ կրակոցներու տարափին տակ, ընդոստ արթննալով եւ մէկը միւսին ձայն տալով, հազիւ կրցած են փախուստի դիմել եւ իբրեւ թրքական սահմանէն յարաբերաբար աւելի հեռու եւ ապահով նկատուող շրջան` Էքիզօլուք հասած են: Ան կ՛աւելցնէր, որ հաւանաբար հոնկէ ալ Լաթաքիա տեղափոխուին:

Մինչեւ ուշ երեկոյ, հեռաձայնային քանի մը հաղորդակցութիւններ արդէն բաւական մանրամասնութեամբ կ՛ուրուագծէին ողբերգութեան ամբողջ տարողութիւնը: Թուրք, թուրքմէն, չեչէն, ազերի, փաքիստանցի, աֆղան եւ արաբական տարբեր երկիրներէ խառնիճաղանճ ամբոխներ, մօրուքաւոր զինեալներ, թրքական սահմանէն քանի մը ուղղութիւններով մտած եւ «մրջիւնի նման» խուժելով` առաւօտ կանուխ մտած են Սեւ Աղբիւր եւ այլ ուղղութեամբ ալ` Տիւզաղաճ: Բարձունքներէն թնդանօթներ կրակ կը տեղային Քեսապի եւ շրջակայ գիւղերուն վրայ, մինչ արձակազէններ նշանակէտ ընտրած էին բանակային դիրքերը: Ստեղծուած կացութեան առջեւ, Քեսապի եւ շրջակայ գիւղերու բնակչութեան մեծամասնութիւնը, ամէն ինչ ձգած, ոմանք` գիշերազգեստով եւ նոյնիսկ առանց անհրաժեշտ իրեր, անձնաթուղթ կամ վաւերաթուղթեր կարենալ առնելու, հազիւ կրցած են գլուխնին ազատել: Այդ օր շատեր Լաթաքիա հասնելով` Սուրբ Աստուածածին եկեղեցիին եւ սրահներուն մէջ պատսպարուեցան: Ոմանք ալ այդ գիշեր Պասիթ, ալեւի բարեկամ ընտանիքներու մօտ լուսցուցին եւ յաջորդ առաւօտ Լաթաքիա փոխադրուեցան:

Շաբաթ առաւօտուն, Գալատուրան բնակող ուրիշ ազգականի մը հետ հեռաձայնային հաղորդակցութեան մը ընթացքին կը տեղեկանայի, որ քիչեր մնացած են գիւղին մէջ, իրենց տուներուն մէջ փակուած, հեռանալու միջոց չունին, ռմբակոծումներուն ձայնը կ՛արձագանգէ  լեռ ու ձոր եւ ահ ու սարսափի մէջ են, որ վայրկեանէ վայրկեան զինեալները կրնան խուժել եւ դռները թակել:

Ինչպէս յետոյ պիտի տեղեկանայի, Քեսապի եւ Գալատուրանի մէջ մնացողները, ինչպէս նաեւ դիրքերուն վրայ հսկող տղաքը, կէսօրուան մօտ իրենց կարգին վերջին ինքնաշարժներով հեռացած են դէպի Լաթաքիա:

Բայց տակաւին Գալատուրանի մէջ մնացած էին քանի մը ընտանիքներ: Զանոնք փրկելու համար Լաթաքիայէն նաւակ մը ղրկուեցաւ. անոնք, որոնք ի վիճակի էին, շաբաթ յետմիջօրէին քալելով հասան ծովափ եւ Լաթաքիա փոխադրուեցան:

Այնուհետեւ, իրենց տուներուն մէջ մնացին քանի մը տասնեակ անձեր, գլխաւորաբար` տարեցներ: Շաբաթէն կիրակի լուսցող գիշերուան ընթացքին բախումները սաստկացան: Կատաղի ռմբակոծումներէ եւ հրթիռարձակումներէ ետք, զինեալներ կիրակի օր մտան Քեսապ աւանը եւ գիւղերը: Այնուհետեւ հեռաձայնային կապերը խզուեցան Քեսապ մնացողներուն հետ:

* * *

KESAB-MapՔեսապ պատմական Կասիոս լերան լանջերուն եւ շրջակայ անտառախիտ հովիտներուն ու դալարագեղ բարձունքներուն թառած հայկական հին բնօրրան է, հմայիչ բնութեամբ եւ առողջարար կլիմայով, զով ամառներով եւ ցուրտ ձմեռներով: Հոն սերունդէ սերունդ ապրած են մեր նախահայրերը: Ապրած են ինքնամփոփ պարզ նահապետական կեանք, հայկական հոծ շրջաններէ ու բնակավայրերէ հեռու եւ մեկուսացած` անաղարտ պահելով իրենց հայկական տոհմիկ բարքերն ու սովորութիւնները, ազգային աւանդութիւնները, տեղական առանձնայատկութիւններն ու ուրոյն բարբառը եւ ամրօրէն կառչած մնացած են հայ եկեղեցւոյ նուիրական սրբութիւններուն:

Իր դարաւոր պատմութեան ընթացքին Քեսապ շատ աղէտներ տեսած եւ շատ հարուածներ ստացած է:

Ատանայի կոտորածի օրերուն, 1909 ապրիլին, քեսապցիք դիմադրութեան շնորհիւ փրկուեցան ջարդէ եւ Լաթաքիա ապաստան գտան մինչեւ ջարդերուն աւարտը: Այս «թալանտ»-ին քեսապցիք տուին 161 զոհ:

Մեծ Եղեռնի օրերուն, 1915-ի ամրան, քեսապցիք տարագրուեցան: Մեծամասնութիւնը քշուեցաւ դէպի Սալթ (ներկայ Յորդանանի մէջ): Իսկ Տէր Զօր քշուողները մեծամասնութեամբ կոտորուեցան: Սալթ ապաստանած ժողովուրդը հետագային Երուսաղէմ փոխադրուեցաւ, հոնկէ` Փոր Սայիտ: 1919-ին տարագրութենէն վերադարձաւ վեց հազար ժողովուրդէն 2200 հոգի:

Տարագրութենէն վերադարձին, ծայր առին կռիւներ շրջակայ թուրքմէն գիւղերուն հետ. կազմուեցան ինքնապաշտպանութեան խումբեր. թուրքմէններ ոչ միայն չյաջողեցան նուաճել Քեսապի գիւղերը, այլեւ քեսապցիք իրենք Պետրուսիայի վրայ յարձակեցան եւ աւարի տուին թուրքմէններու արտերն ու անասունները, ինչ որ ժողովուրդը փրկեց սովէ:

Ֆրանսական հոգատար իշխանութեան կողմէ 1938-ին Ալեքսանտրէթի սանճաքին Թուրքիոյ յանձնումէն ետք Քեսապ ինկաւ թրքական տիրապետութեան տակ: Սակայն ժողովուրդը որոշեց չհեռանալ պապենական հողերէն եւ սպառնաց գնդակահարել հեռանալ փորձողները: Ծայր առին կռիւներ թրքական ուժերուն հետ: 1939-ին սահմանային փոփոխութեամբ Քեսապ մտաւ Սուրիոյ սահմաններուն մէջ:

Քեսապի ժողովուրդին մօտաւորապէս կէսը` 5100 հոգիէն 2400-ը 1947-ին Հայաստան ներգաղթեց: Մինչեւ ներգաղթ գաւառը զուտ հայաբնակ էր, բայց հետագային սկսան հաստատուիլ ալեւիներ:

* * *

Քեսապ աւանը կը գտնուի Կասիոս լերան հարաւային կողմը, 850 մեթր բարձրութեան վրայ: Սուրբ Աստուածածին հնամենի եկեղեցիին հիմնադրութեան թուականը անյայտ է. նորոգուած է 1880-ին. շրջափակին մէջ կը գտնուի երիցատունը եւ Սահակեան սրահը: Ազգային Ուսումնասիրաց Միացեալ վարժարանը հիմնուած է 1925-ին եւ անցեալին ամբողջ Սուրիոյ ու Լիբանանի մէջ հայկական կրթական բարձրագոյն երկու հաստատութիւններէն մէկն էր` Պէյրութի Ճեմարանի կողքին:

Աւետարանական Սուրբ Երրորդութիւն եկեղեցին հիմնուած է 1911-1913 տարիներուն, իսկ Նահատակաց վարժարանը` 1908-ին:

Կաթողիկէ Սուրբ Միքայէլ եկեղեցին, հիմնուած` 1925-ին, մինչեւ 1946 կը պատկանէր լատին Ֆրանչիսկեան միաբանութեան, ապա փոխանցուեցաւ հայ կաթողիկէ համայնքին. կողքին կը գտնուի Բարեյուսոյ վարժարանը:

Նշանաւոր էր Քեսապի շուկան` իր արհեստաւորներով. ջուլհակ, կօշկակար, կլայեկագործ, դարբին, ատաղձագործ, դերձակ, պայտար, համետագործ եւ հիւսն: Շրջակայ թուրքմէն գիւղերը ամէն կարիքի համար Քեսապի վարպետներուն կը դիմէին: Կան նաեւ օճառի գործարաններ:

Նշանաւոր է Քեսապի գրադարանը, որ ունի գիրքերու ճոխ հաւաքածոյ. հիմնուած է 1910-ին:

Քեսապ աւանէն վար կը գտնուի Խայըդը:

Evenements53385a83af0efԳալատուրան Քեսապ աւանէն արեւմուտք, ութ քիլոմեթր երկարութեամբ եւ մէկ-երկու քիլոմեթր լայնութեամբ նեղ հովիտ մըն է, բարձր, ամայի եւ մշտականաչ կասլիի անտառախիտ լեռներով շրջապատուած: Իւրաքանչիւր գերդաստան կը բնակի առանձին թաղամասի մէջ, եւ ամբողջ հովիտը, այսպիսով, իրարմէ որոշ հեռաւորութեամբ տասնեակ մը թաղերէ բաղկացած է:

Քեսապէն արեւմուտք Գալայի բարձունքն է, այնուհետեւ` հովիտի մուտքին առաջին թաղը Գարատաշն է: Ապա, հովիտին աւելի խորերը Մանճիկեան թաղն է. գերդաստանին նախահայրերը եօթը եղբայրներ եղած են, որուն հիմամբ տոհմը եօթը ճիւղերէ եւ թաղամասն ալ եօթը մասերէ կազմուած է: Հոն կը գտնուի Կղիցիկ ուխտատեղին, ուր կան հնադարեան եկեղեցիի մը հետքերը եւ թաղի նախահայրերուն գերեզմանները: Տարբեր առիթներով ուխտաւորներ հոն կենդանիներ կը զենեն, հրաւիրելով շրջանի ժողովուրդը, որ կը հաւաքուի, «կղիցիկ ապուր» կ՛ուտէ` «Աստուած ընդունի» ըսելով. շատեր իրենց մազերէն կամ հագուստէն մասեր կը կապեն սուրբ ծառերուն վրայ:

Մանճիկեան թաղի կողքին եւ գրեթէ անոր մէջ պարփակուած Գալենտէրեան թաղն է, իսկ աւելի վար` Ղազարեան թաղը:

Այս թաղերէն անդին, 1942 յունուարին տեղի ունեցած հողի մեծ սահանք մը իր տակը առաւ Գազազեաններուն թաղը, գիւղին պատմական Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, դպրոցն ու գրադարանը:

Հին եկեղեցւոյ փոխարէն, 1961-ին կառուցուեցաւ նոր Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, որ հետագային` 2008-ին, քակուեցաւ եւ տեղը գեղակերտ եկեղեցի շինուեցաւ: Կողքին կը գտնուի Աւետարանական եկեղեցին, հիմնուած` 1909-ին:

Եկեղեցիէն անդին Եարալեան եւ Սաղտըճեան թաղերն են: Այդ շրջանին մէջ 1998 մարտին տեղի ունեցաւ հողի նոր սահանք մը: Աւելի վարը Թիթիզեան թաղն է. ապա` Սուլեան թաղը, որ կը կոչուի նաեւ Ծմակ թաղ, որովհետեւ ձմեռը քառասուն օր արեւ չի տեսներ, իսկ ամառը` քառասուն օր` լուսին, իսկ Ծովու թաղը կը գտնուի ծովեզերքէն շուրջ մէկ քիլոմեթր արեւելք: Ծովու թաղի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին հիմնուած է 1908-ին:

Էքիզօլուք ունի հիւսիսէն հարաւ թեք դիրք եւ անուանի է իր զոյգ ակով աղբիւրով: Աւետարանական էմմանուէլ եկեղեցին հիմնուած է 1911-ին: Գիւղին մէջ կը գտնուի ՀՄԸՄ-ի բանակավայրը:

Քէօրքիւնա կը գտնուի գեղատեսիլ հարթութեան մը վրայ: Աւետարանական եկեղեցին հիմնուած է 1898-ին:

Պաղճաղազ կը գտնուի Սելտրան լերան կողերուն: Անկէ քիչ մը հեռու Վարի Պաղճաղազն է. հոն կը գտնուի լատին Ֆրանչիսկեաններուն 1905-ին հիմնած վանքը, որ 1946-ին հայ կաթողիկէ պատրիարքութեան փոխանցուեցաւ:

Չինարճըգ եւ Չագալճըգ կը գտնուին անտառապատ լանջերու կողին:

Սեւ Աղբիւր կը գտնուի Քեսապի արեւելեան կողմը, բլրակի մը վրայ` թրքական սահմանին ճիշդ մօտը:

Էսկիւրան նշանաւոր է իր ուխտատեղիով: Անցեալին քեսապցիք Վարդավառի տօնին ուխտի կ՛երթային Կասիոս լերան բարձունքներուն գտնուող Պալլում կոչուող վայրը, որ հեթանոսական շրջանէն մնացած կիսաւեր ուխտատեղի մըն է: Հետագային Պալլումը փոխարինուեցաւ այլ տօնով մը. ամէն տարի, Սուրբ Աստուածածնայ տօնին, էսկիւրանի հրապարակին կը զենուին ոչխարներ, կ՛եփի պատմական հերիսան: Տօնախմբութիւնը կը սկսի Աստուածածնայ կիրակի օրը, Քեսապի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ մատուցուած Սուրբ պատարագէն եւ տողանցքէն ետք, յետմիջօրէին, կը շարունակուի ամբողջ գիշերը, իսկ յաջորդ օր եւ տարին միայն մէկ անգամ Սուրբ պատարագ կը մատուցուի գիւղին Սուրբ Աստուածածին մատրան մէջ:

Տիւզաղաճ կը գտնուի դաշտային դիրքի վրայ եւ երկրագործական լայն կարելիութիւններ ունի: Հոն կը գտնուի Լեղի ջուրը:

Պաշորտ կը գտնուի Գալատուրանի լեռներուն հիւսիսային բարձունքին. անոր բոլոր բնակիչները 1947-ին Հայաստան ներգաղթեցին:

***

Իբրեւ լեռնային շրջան, Քեսապ չունի մշակութեան յարմար հողեր: Քեսապցին քարէն հաց հանելու համար մշակած է լեռներու կողերը, ժայռերու արանքները: Իր կալուածները չարքաշ աշխատանքի արդիւնք են:

Անցեալին գլխաւոր մշակութիւնը ցորենն էր, ինչպէս նաեւ ծխախոտը, եւ զարգացած էր շերամաբուծութիւնը:

Քեսապ կ՛արտադրէ հինգ տեսակ որակաւոր խնձոր, աւելի քան տասը տեսակ խաղող, դեղձ, տանձ, սալոր, թութ (ճերմակ եւ կարմիր), թուզ (քանի մը տեսակ), նուռ, ընկոյզ, սերկեւիլ, ծիրան, կեռաս, ձիթապտուղ եւ բանջարեղէն: Գաւառը հարուստ է վայրի պտուղներով` բեւեկն, սինձ, վայրի տանձ, աղտոր, մուրտ (ընտանի եւ վայրի), մորմենի թութ, եղջիւր եւ այլն: Անցեալին զարգացած էր նաեւ մեղուաբուծութիւնը:

Անասնապահութիւնը Քեսապի գիւղերէն յատկապէս Գալատուրանի եկամուտի գլխաւոր աղբիւրն էր: Անասնապահութեան գլխաւոր ճիւղը այծերու բուծումն էր. կը բուծանէին նաեւ կով, եզ, էշ, ջորի, ձի, ոչխար եւ հաւ:

Հնձանը, խաղողէն ռուպ պատրաստելու աշխատանքը աշնան տօնախմբութեան բնոյթ կը ստանայ, երբ դրացիներ ու ազգականներ խմբուելով հաւաքական ջերմ մթնոլորտ կը ստեղծեն:

Ուշ աշնան եղանակի աշխատանք մըն է կասլի ձէթի պատրաստութիւնը: Կասլի պտուղը կը հաւաքեն Քեսապի լեռները ծածկող կասլիի անտառներէն: Կասլի ձէթը, բացի օճառէն կը գործածուի միւռոնի պատրաստութեան համար:

Թոնիրը, այսօր համարեա պատմութեան անցած, մաս կը կազմէ գիւղական աւանդութեան: Ամէն թաղ ունէր իր համայնական թոնիրը: Թոնիրի հացին համն ու բոյրը  տարբեր էր: Տարբեր համ ունէին նաեւ գիւղական ճաշերը, գլխաւորաբար` ցորենով պատրաստուած թարխանան եւ գուրթանան:

Վերջին տասնամեակներուն գաւառին կենցաղային պայմանները յեղաշրջուեցան, գիւղերը ելեկտրականութեամբ օժտուեցան, հին, քարաշէն, գերաններով եւ հողէ տանիքներով, յարդախառն ցեխով ծեփուած բնակարանները վերանորոգուեցան եւ արդիական շէնքեր բարձրացան:

* * *

arm139608751495Պատմութեան համար, մեծ ցաւով եւ սրտի ճմլումով հոս կ՛ուզէի արձանագրել յատկապէս վերջին տարիներուն ընթացք առած պապենական հողերը այլազգիներուն ծախելու երեւոյթը, որ դեռ քանի մը տարի եւս այդպէս շարունակուելու պարագային պատճառ պիտի ըլլար գաւառի հայկական դիմագիծի աղարտման:

Արդարեւ, զբօսաշրջութեան արագ զարգացման պայմաններուն տակ հողերուն գիները անհամեմատօրէն բարձրացան, եւ խամ ու խոպան լքուած հողերը արժեւորուեցան: Հրապարակ իջան միամիտ մարդիկ խաբելը մասնագիտութեան վերածած անբարեխիղճ «սմսար»ներ, եւ հողերու առուծախի իրենց անորակելի շահատակութիւններով աւեր գործեցին: Տարբեր առիթներով եւ անհատաբար թէ հաւաքաբար բազմիցս զգուշացուցի եւ զգաստութեան  հրաւիրեցի բոլորը, մեր նախահայրերուն սուրբ յիշատակը պղծող եւ անոնց յաւիտենական հանգիստը խռովող անմարդկային երեւոյթին դէմ` թելադրելով ըլլալ հեռատես եւ չիջնել պապենական հողերը ծախողի, «սմսար»-ի մակարդակին, բայց լսող չեղաւ. ի սրտէ կատարած կոչերս մնացին ձայն բարբառոյ յանապատի:

* * *

Քեսապի հայութեան հասցուած հարուածը ահաւոր էր եւ շշմեցուցիչ: Ցեղասպան թուրքը, Արեւմտեան Հայաստանի եւ Կիլիկիոյ հայկական բնօրրանները աւերելէն ու ամայացնելէն եւ անոնց բնակիչները կոտորելէն  եւ ցիր ու ցան աշխարհի չորս ծագերուն տարտղնելէն դար մը ետք, այսօր, օր ցերեկով, քաղաքակիրթ աշխարհի աչքին առջեւ, հովանաւորեց իսլամական ծայրայեղական զինեալները, օժանդակութիւն ցուցաբերեց եւ բացայայտ հաւանութեամբ ընթացք տուաւ անոնց, կազմակերպելու համար ամբողջ Արեւմտեան Հայաստանի եւ կիլիկեան աշխարհին հայկական կանգուն մնացած վերջին բնօրրանին նուաճումը:

Քեսապի շուրջ կռիւները կը շարունակուին ամենասաստիկ կերպով: Հոն մնացողներուն, կատարուած աւերածութիւններուն եւ կողոպուտի տարողութեան մասին ստոյգ տեղեկութիւններ եւ վաւերական տուեալներ կը պակսին: Լաթաքիա ապաստան գտած ժողովուրդը կը շարունակէ ասպնջականութիւն եւ հոգատարութիւն վայելել: Ոմանք սկսած են ցրուիլ ազգականներու եւ բարեկամներու տուները, ոմանք ալ Պէյրութ եւ Այնճար փոխադրուած են: Բոլորին մօտ տիրական է գիւղ վերադառնալու հաւատքն ու վճռականութիւնը:

Քեսապ պատմութեան ընթացքին շատ վերիվայրումներ տեսած, շատ հարուածներ ստացած եւ վերապրած է: Մեր պապերը մեզի աւանդ ձգեցին հայրենի սուրբ բնօրրանը պահելու նուիրական կտակը: Յուսահատութիւնը անյարիր է հայ քրիստոնեայի նկարագիրին: Քաջ մարդուն  համար վատթարագոյնը լաւագոյնի կը փոխուի:

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)