Ս. Յակոբ Մծբնացիէն Մինչեւ Յակոբ Տիլաչար (Թրքահայ Լեզուաբան Ու Համայնագէտ Յակոբ Մարթայեանի Մահուան 35-Ամեակին Առիթով)

ԼԵՒՈՆ ՇԱՌՈՅԵԱՆ

Հայ Մշակոյթի Երկրպագուն

Թող չկարծուի սակայն, թէ Յակոբ Մարթայեան-Տիլաչար միմիայն թուրք լեզուագիտութեան ծառայեց: Երբե՛ք: Ան շատ զօրաւոր եւ անքակտելի կապեր ունէր իր հարազատ ժողովուրդին` հայութեան հետ, առաւե՛լ եւս` անոր դարաւոր մշակոյթին ու պատմութեան հետ ալ:

Բայց որովհետեւ Մարթայեան իր կեանքին կարեւոր ու բեղմնաւոր մէկ շերտը   Անգարա անցուց ու այնտեղ իր լեզուաբանի եւ բանասէրի եռանդը նուիրեց թուրք լեզուագիտութեան, արտասահմանի մէջ ոմանք սկսան խորհիլ, թէ ան կռնակ դարձուցած է հայ մշակոյթին:

Ասիկա հիմնովին սխալ դիտարկում մըն էր:

Յակոբ Մարթայեան-Տիլաչար հայ մշակոյթի անխարդախ երկրպագու մըն էր:

Ճիշդ է, որ հայկական դպրոց յաճախած չէր ու հայկական հիմնական կրթութիւն մը չէր ստացած, բայց իր լեզուագիտական ու պրպտողական անդադրում աշխատանքներուն մէջ հայ լեզուն, հայոց պատմութիւնն ու հայ մշակոյթը կը գրաւէին մնայուն տեղ մը: Ան հայ անցեալով ու հայ արժէքներով բաբախուն սիրտ մըն էր:

Իր մայրը` եօզկաթցի հայուհի մը, նախնական հայերէն մը կրցեր էր սորվեցնել իրեն, տան մէջ: Աւելի ուշ, Ռոպերթ քոլեճին մէջ (ուր հայ ուսանողները կը կազմէին մեծամասնութիւն) հայերէնի իր ուսուցիչները եղած էին ատափազարցի ծանօթ մտաւորական, աստղաբաշխ եւ կրթական երկարամեայ մշակ փրոֆ. Յակոբոս Ճէճիզեանը (1844-1924) ու բնիկ պարտիզակցի փրոֆ. Աբրահամ Տէր Յակոբեանը: Մեծապէս օգտուեր էր քոլեճի հայկական հարուստ գրադարանէն ալ: Յետոյ արդէն Մարթայեան արագօրէն ինքզինք պիտի զարգացնէր ու կատարելագործէր գրեթէ ինքնուս:

Գրաբարի սիրահար մըն էր կանուխէն: Եզնիկ Կողբացիի «Եղծ աղանդոց»-ին բովանդակութիւնը գրեթէ անգիր գիտէր, այդ փոքրածաւալ գրքին մէկ օրինակը տարիներ շարունակ չէր հեռացներ իր բաճկոնակին պզտիկ գրպանէն:

1922-ին, երբ կը թողուր Պոլիսը ու կ՛անցնէր Պուլկարիա, Յ. Մարթայեան իր անութին տակ ունէր արդէն օսմանեան մայրաքաղաքին մէջ տպուած սեփական իր առջինեկ գործը` թատերակ մը: 40 էջանի գրքոյկ մըն էր ասիկա, «Առաջին փորձութիւնը (անցք եդեմական կեանքէ)» խորագրով (տպ. Միք. Տէր Սահակեան, 1922):

Պուլկարիա իր կեցութեան տասնամեայ շրջանին Մարթայեանի անունը կապուած կը տեսնենք երկու պարբերականներու: Ասոնցմէ առաջինը Սոֆիայի հայ ուսանողաց «Ռահվիրայ» ամսաթերթն է (1926), իսկ երկրորդը` «Մշակոյթ» անկախ շաբաթաթերթը (1928): Ասոնց խմբագիրը ի՛նք եղած է, թէեւ երկու պարբերականներն ալ ունեցեր են կարճատեւ կեանք: Միաժամանակ ան կ՛աշխատակցէր Պոլսոյ հայ լրագիրներուն` «Ժամանակ»-ին, Խորէն Ճամճեանի «Արեւելք»-ին, Մանուկ Արսլանեանի «Ազդարար»-ին:

Ըստ «Հայկական սովետական հանրագիտարան»-ին, Մարթայեան Սոֆիայի մէջ լոյսին բերած է իր գրական սեփական աշխատանքներէն քանի մը փոքրածաւալ հրատարակութիւններ ալ: Այսպէս, կը յիշատակուին «Գրի ծագումը եւ տարածումը» (1928), «Յաբէթաբանութիւն» (1929) եւ «Ալպիօնի պարտէզէն» (1929), որ թարգմանական ժողովածու մըն է անգլիացի ժամանակակից բանաստեղծներու գործերէն: Տակաւին նկատել կը տրուի, թէ 1922-ին Մարթայեան անգլերէնի թարգմանած է Լեւոն Շանթի «Հին աստուածներ» թատերգութիւնը: Այս վերջինը առանձին կողքի տակ լոյս ընծայուած գի՞րք մըն է, թէ՞ պարբերականներու մէջ երեւցած գործ` կը մնայ ստուգելի:

Պուլկարիոյ մէջ Մարթայեանի մշակութանուէր գործունէութեան ուշագրաւ մէկ արձագանգն է այն դասախօսութիւնը, զոր ան կարդացեր է հոկտեմբեր 1931-ին, Սոֆիայի մէջ սարքուած Թարգմանչաց տօնախմբութեան մը ընթացքին: Այս բանախօսութեան պատճէնը տեղ գտած է Արամեան սանուց միութեան հրատարակած «Համայնապատկեր հանրապետական շրջանի իսթանպուլահայ գրականութեան» հատորին մէջ (Պոլիս, 1957):

Իմ ընթերցողները ներողամիտ թող ըլլան, եթէ երկար հատուած մը մէջբերեմ հոնկէ, որովհետեւ ի՛սկապէս կ՛արժէ տեսնել, թէ այդ օրերուն 36-ամեայ Յակոբ Մարթայեանը ի՜նչպիսի գովերգութիւն մը կ՛ընէ ի պատիւ հայ լեզուին ու զայն կը դասէ աշխարհի ամէնէն գեղեցիկ ու հարուստ լեզուներուն շարքին.

Երբ կը բանամ քու բառամթերքիդ գանձատունը, ո՜վ պաշտելի մայրենի լեզու, Սողոմոնեան շքեղանքի ու Կրեսոսեան պերճանքի տեսարանին առջեւ կը հիասարսռիմ ու շլացած աչքերով կը դանդաչեմ – հարստութիւն մը` ուր գոյականներն են շողակ ու լսնոսկի, ածականները` յակինթ ու մարգարիտ, բայերը` զմրուխտ ու շափիւղայ, յօդե՜րն անգամ` սուտակ ու ամեթոս: Կը տողանցեմ արմատներու եւ ածանցներու բազմութեան մը առջեւէն, բանակներու չափ հոծ, սակայն ամէն ինչ կանոնաւոր` ինչպէս փեթակի մը բջիջները, ու նրբակերտ` ինչպէս Տէրը իր արարչական մատներով կը ծրարէ իւրաքանչիւր ծաղկի թերթերը իր կոկոնին մէջ. գաղտնիք մը, որուն Աստուած հաղորդակից ըրաւ Մեսրոպն ու Եզնիկը, որպէս հայ լեզուի մարգարէներ: Հոն, այդ աշխատանոցին մէջ, օժտուած ամենանուրբ գործիքներով, իմաստներու անհունապէս այլազան երանգաւորումներն անգամ դիմագրաւելու համար կը գտնեմ ճոխ մթերք ու կազմած, նոյնիսկ բաւականէն աւելի: Որովհետեւ մէն մի գաղափարի իբր արտայայտիչ` բառերու ու նորաբանութիւններու բազմութիւն մը կը տրամադրուի մեզի ինքնամատոյց, այս ճոխութեան առջեւ ընտրանքի վարանումներու մատնելով մեզ: Այո՛, ո՜վ մայրենի բարբառ, երբ կը մտաբերեմ քու հարստութեանդ անսպառ աղբիւրները, որով լայնօրէն ասպարէզ կը կարդաս արեւելեան թէ արեւմտեան որեւէ օտար լեզուի, երբ կը կարդամ հայակերտ գիտական բառերով տարրաբանութեան ու եռանկիւնաչափութեան գրաբար երկեր, երբ ձեռք կ՛առնեմ «Հայկ դիւցազն»-ը եւ կամ այն թարգմանութիւնները, որոնցմով քու հին ու նոր թարգմանիչ վարդապետներուդ շնորհիւ կը մրցիս համայն աշխարհի գրական գլուխ-գործոցներուն հետ – կոչուին անոնք Աստուածաշունչ, Հոմերոս, Վիրգիլիոս, Տանթէ, Շէյքսփիր, Ռասին կամ Կէօթէ – աշխարհ ու իր լիութիւնը կը նսեմանայ իմ առջեւ, ինչպէս նսեմացած է ան ա՛յն ասպետին աչքին, որ դառն սուսերամարտէ մը վերջ զգետնելով իր մրցակիցը` դէպի արքայական օթեակը յառաջացաւ, իր արժանեաց բրաբիոն իշխանուհիին տիրանալու համար: Հայ քերթողին մէն մի հզօր երկը փառապսակ մ՛է ճակտիդ հիւսուած. փառաւո՜ր մայրիկ: Մէն մի խժաբանութիւն կամ կորճաբանութիւն ալ` դաշոյնի հարուած մ՛է սրտիդ տրուած. վիրաւո՜ր մայրիկ:   

* * *

50-ական թուականներէն սկսեալ Մարթայեան, որ միշտ Անգարա կ՛ապրէր, յաճախակի ներկայութիւն մը կը սկսի դառնալ պոլսահայ մամուլին մէջ: Իր գլխաւոր բեմը «Մարմարա» օրաթերթն էր, ուր ան կը սիրէր փառաւորել մեր պատմութեան նշանաւոր դէպքերը ու ժողովուրդին ուշադրութիւնը հրաւիրել որոշ թուականներու կարեւորութեան վրայ:

Օրինակ, ան Սուրբ տարի պիտի հռչակէր 1951-ը` Վարդանանց ճակատամարտին 1500-ամեակին առթիւ:

Այդ տարի բազմաթիւ յօդուածներ պիտի գրէր ան Վարդանանցի վերաբերեալ, յետոյ ալ զանոնք պիտի հրատարակէր 50 էջանի առանձին գրքոյկով մը, «1500-ամեակի խոհեր» վերնագրով:

Եթէ վերընթերցենք յուշագրական բնոյթի իր կարգ մը յօդուածները, դիւրաւ պիտի հասկնանք, թէ Վարդանանց յիշատակին նկատմամբ Մարթայեանի այս արտակարգ խանդավառութիւնը կու գար շատ հինէն, Ռոպերթ քոլեճի ուսանողական տարիներէն…: Ի՛նք է, որ կը պատմէ.

Վարդանանցի խորհուրդը պատանեկութենէս ի վեր անջնջելի  մտասեւեռում մը եղած է ինծի համար: Ռոպերթ քոլեճի մէջ հայ ուսանողութիւնը որպէս Հայոց Ազգային Տօն` ընտրեր էր Վարդանանց Զօրավարացը: Ամէն տարի այդ օր հայեր չէին մտներ դասարան, այլ կ՛երթային քոլեճի մատուռը, ուր հայ ուսուցչապետը` փրոֆ. Յակոբոս Ճէճիզեան, աւելի վերջի շրջանին ալ` փրոֆ. Աբրահամ Տէր Յակոբեան, բեմ ելլելով, կը կարդար Եղիշէի այն հոգեցունց էջը, ուր Արտաշատի ժողովին պատասխանը կը գտնուէր` ուղղուած առ Միհր Ներսեհ հազարապետ. «Այս կրօնքէն մեզ ոչինչ կրնայ զատել. ո՛չ հրեշտակներ, ո՛չ մարդիկ, ո՛չ սուր, ո՛չ հուր եւ ո՛չ ջուր»: Քոլեճին մէջ, իմ շրջանիս, երկրաչափութեան ուսուցիչն էր դանիացի Մաքս Լարսըն, որ օր մը ինձմէ խնդրեց Վարդանանցի տօնը իրեն բացատրել: Համառօտակի բացատրեցի: Արցունքի կայլակ մը սահեցաւ այտէն վար: Զիս տուն տարաւ, որպէսզի տիկնոջ ալ պատմեմ աւելի ընդարձակօրէն: Պատմեցի նոյն յուզեալ վիճակով…» («Յօդուածներ», էջ 37):

1956-ին Պոլսոյ մէջ կը տպագրուէր Մարթայեանի «Աստուածաշունչը եւ աշխարհաբարը» 64 էջանի գրքոյկը:

Հայ մշակոյթի մասին Մարթայեանի խոր ճանաչողութիւնն ու անպարագիծ սէրը շշմեցուցիչ կերպով պիտի բացայայտուէր սակայն քիչ մը աւելի ուշ, մասնաւորաբար 1961 յուլիսէն սկսեալ:

Այդ տարի Խորհրդային Հայաստանէն մինչեւ արտասահմանի հեռաւոր ափերը հայութիւնը կը տօնախմբէր իր մեծագոյն դէմքին` Մեսրոպ Մաշտոցի ծննդեան  1600-ամեակը:

Ոսկի առիթ մըն էր ասիկա Մարթայեանին համար` լուսարձակ բանալու հայ մշակոյթի հազարամեակներու պատմութեան վրայ: Աւելի բարեպատեհ առիթ մը պիտի չներկայանար թերեւս, որպէսզի Մարթայեան միանգամընդմիշտ իրականացնէր երկա՜ր ժամանակէ ի վեր փայփայուած իր մէկ երազը, որ էր` պատմել ու խօսիլ հայ մշակոյթին կտրած երկար ճանապարհին մասին:

Ու ահա «Մարմարա»-ի սիւնակներուն վրայ ան կը սկսէր հրատարակել «Համայնապատկեր հայ մշակոյթի» խորագրով ծաւալուն եւ արտակարգօրէն լայնաշունչ ուսումնասիրութիւն մը, որ հետզհետէ դուրս պիտի յորդէր իր նախնական սեղմ շրջագծէն ու թերթօնի վերածուելով` օր աւուր լոյս պիտի տեսնէր 7 տարի շարունակ, մօտ 1500 օր տեւաբար…

Աստուա՜ծ իմ: Ի՜նչ խոր պեղումներ կը կատարէր Մարթայեան իր այս համապարփակ գրառումներուն մէջ: Ն. Ք. 500-ական թուականներէն սկսելով` ան նախ կը շրջէր հեթանոսական շրջաններուն մէջ ու հերթաբար կանգ կ՛առնէր այն բոլոր հանգրուաններուն առջեւ, զորս նուաճեր էր հայ մշակոյթն ու հայ քաղաքակրթութիւնը` տասնամեակէ տասնամեակ ու դարէ դար: Կը վերլուծէր մեր մշակոյթին վրայ քրիստոնէութեան բերած դրական դերը, կը նկարագրէր տաճարներ ու խաչքարեր, լոյս կը բանար հին ու միջնադարեան հայոց պատմութեան բոլոր երեսակներուն վրայ` ժողովրդային բանահիւսութենէն ու  մատենագրութենէն մինչեւ արուեստ, կրօն, լեզու, գիտութիւն, թատրոն, երաժշտութիւն, ճարտարապետութիւն, զարդարուեստ, նոյնիսկ`  տնտեսութիւն: Կը խօսէր հայ թագաւորական տուներու մասին, կը յիշատակէր հայ հողին վրայ մղուած անհամար պատերազմները: Անջատ գլուխներ կը տրամադրէր Ոսկեդարուն, Արծաթի դարուն, Վերածնունդին, առանց մոռնալու Անկման ու Խաւարի դարերը…

Ու պէտք չէ զարմանալ, որ Մարթայեան այս բոլորը գրի կ՛առնէր օրը օրին, հեւ ի հեւ, նոյնիսկ առանց ժամանակ ունենալու իր գրածները գէթ անգամ մը կարդալու…

Իր այս լայնահուն եւ լայնաշունչ թերթօնին մասին առիթով մը ան կը գրէր. «Ազնիւ ընթերցողներս ու ես կը նմանինք հայ մշակոյթի ուխտաւոր ճանապարհորդներու, որոնք նախապատմական ժամանակներէ մեկնելով` դարերն ի վար իջեր են բարձրաւանդակէն դէպի տափաստաններ, մագլցեր ու իջեր են դարվեր ու դարվար, ընթացեր են ցանցառէն դէպի խիտը ու վերջապէս մտեր են քաղաք` հոծ բազմութեան մը ոստանը»:

Օր մըն ալ յանկարծ, 1967 մարտին, յօդուածաշարքը կանգ պիտի առնէր շատ տխուր պարագաներու բերումով, առանց որ հասնէր իր երջանիկ աւարտին:

Մարթայեան խո՛րապէս դառնացած էր, վար դրած էր իր բեղուն գրիչը ու ա՛լ չէր ուզեր գրել…

 

(Շար. 2)

 

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)