Ս. Յակոբ Մծբնացիէն Մինչեւ Յակոբ Տիլաչար (Թրքահայ Լեզուաբան Ու Համայնագէտ Յակոբ Մարթայեանի Մահուան 35-Ամեակին Առիթով)

ԼԵՒՈՆ  ՇԱՌՈՅԵԱՆ

HAGOP-DILACAR-1Տարեփակը կատարելէ առաջ, իւրաքանչիւր դեկտեմբերի կիսուն, պատէն կախուած մեր հայկական օրացոյցները կը յուշեն մեզի «Ս. Յակոբ»-ը:

Դ. դարուն ապրած մեծանուն հոգեւորական մըն է Ս. Յակոբ, սկզբնապէս` ճգնաւոր, յետոյ` եպիսկոպոս: Ասորի եկեղեցւոյ պանծալի զաւակներէն մին է ան: Իր ծննդավայրն ալ Մծբինն է, այժմու Նուսայպինը, Անատոլուի հարաւ-արեւելեան կողմերը, սուրիական սահմանին գրեթէ կից, Գամիշլի քաղաքին դիմաց:

Մծբնացի Ս. Յակոբ հայրապետ 325 թուականին անձամբ մասնակցեր է Նիկիոյ Տիեզերական Ա. ժողովին` ընկերակից ունենալով իր ձեռնասունը` Ս. Եփրեմ Խուրի ասորի մեծ աստուածաբանն ու շարականագիրը: Մծբին վերադարձին` անոնք միասնաբար հիմներ են տեղւոյն դպրանոցը, որ ուսման շատ կարեւոր կեդրոնի մը պիտի վերածուէր շուտով: Այստեղ ուսանելու պիտի գային հարիւրաւոր գիշերօթիկ սաներ` հմտանալով ոչ միայն ասորերէն եւ յունարէն լեզուներուն, այլեւ գիտելիքներ ամբարելով իմաստասիրութեան, գրականութեան, աստղագիտութեան, իրաւագիտութեան եւ մինչեւ իսկ բժշկագիտութեան վերաբերեալ:

Ս. Յակոբ կը վախճանէր 338-ին եւ կը թաղուէր Մծբին: Առ այսօր, այնտեղ կանգուն է իր անունը կրող ուխտատեղին, որուն գետնայարկին մէջ կը գտնուի իր դամբարանն ալ:

Ասորիներուն չափ Հայ եկեղեցին ալ սիրած ու պատուած է Ս. Յակոբը, աղօթատեղիներ կանգնած է անոր անունով: Ս. Գրիգոր Նարեկացին ներբող մը ունի անոր ձօնուած, իսկ Ներսէս Շնորհալին ալ գրած է զայն պանծացնող շարական մը: Իսկ ժողովրդային մակարդակով ալ «Ս. Յակոբ» կը մնայ ամէնէն շատ համարում վայելող անուանակոչութեան տօնը հայ իրականութեան մէջ` մրցակից ունենալով Ս. Սարգիսն ու Ս. Գէորգը…

2013-ի Ս. Յակոբի տօնը կը զուգադիպէր դեկտեմբեր 14-ին: Այդ օր ես ոչ միայն շնորհաւորեցի ինծի ծանօթ-բարեկամ Յակոբները, այլեւ պահ մը յիշեցի ու ոգեկոչեցի մեր մեծանուն Յակոբները: Սկսելով Յակոբ Դ. Ջուղայեցի կաթողիկոսէն, որ դէպի Եւրոպա իր առաքելութեան ճամբուն վրայ վախճանեցաւ ու թաղուեցաւ Պոլիս (Ժէ. դար), մտքիս մէջ հերթաբար տողանցեցին գրաբարի վերջին մոհիկան Յակոբ Գուրգէնը, երգիծագիր Յակոբ Պարոնեանն ու գիւղագիր Յակոբ Մնձուրին, ամերիկահայ գրողներ Յակոբ Ասատուրեանն ու Յակոբ Կարապենցը, վիպագիր Րաֆֆին (Յակոբ Մելիք-Յակոբեան), պատմաբան-աղբիւրագէտներ Յակոբ Մանանդեանն ու Յակոբ Անասեանը, Յակոբ Ճ. Սիրունին ու  Յակոբ Օշականը…

Այս բոլորէն ետք կանգ առի սակայն անունի մը վրայ, որ միշտ ալ հմայած է զիս:

Յակոբ Մարթայեանն էր անիկա:

Դեռ քանի մը օր առաջ, Պոլսոյ «Մարմարա»-ին մէջ կարդացեր էի ծանուցում մը, որ կը յայտնէր, թէ պիտի կատարուէր շնորհահանդէսը Մարթայեանի նշանաւոր «Համայնապատկեր»-ին Դ. հատորին:

Ահաւասիկ սքանչելի լուր մը: Ուրեմն, «Համայնապատկեր»-ի առաջին երեք հատորներէն ետք արդէն իսկ հրապարակ հանուեր էր չորրորդն ալ, եւ Թրքահայ ուսուցչաց հիմնարկին այս կարեւոր նախաձեռնութիւնը պիտի արժեւորուէր գրական-մշակութային պատշաճ երեկոյթով մը: Այս լուրը զիս տարաւ նետեց… Մարթայեանի գիրկը: Ու չուզեցի այս պատկառելի ծերունիին գրկէն վար իջնել, մանաւանդ երբ անդրադարձայ, թէ բացուող նոր տարին, 2014-ը, անոր մահուան 35-ամեակը պիտի յուշէր մեզի: Մարթայեան ծնած էր 1895-ին եւ մահացած` 1979-ին:

Ո՞վ Էր Յակոբ Մարթայեան

Բնիկ պոլսեցի, թուրք արդի լեզուին մեծագոյն յղկիչներէն ու մասնագէտներէն մէկն էր Մարթայեան:

Պոլիս ծնած ըլլալով հանդերձ, ի սկզբանէ հայկական կրթութիւն չստացաւ, այլ միշտ յաճախեց օտար դպրոցներ:

Ա. Աշխարհամարտի թէժ օրերուն, երբ 20 տարեկան էր արդէն, փայլուն նիշերով ու մրցանակով աւարտեց Պոլսոյ հռչակաւոր ամերիկեան Ռոպերթ քոլեճը (այժմու Պողազիչի համալսարանը):

Պատերազմի տարիներ էին, ու ինք, քոլեճի վկայականն հազիւ ստացած, 1915-էն սկսեալ իբրեւ պահեստի ենթասպայ գործեց թրքական բանակին մէջ, նախ կովկասեան ճակատի վրայ, այնուհետեւ ալ Սուրիա, Դամասկոսի շրջանը: Այստեղ է, որ, բոլորովին պատահաբար, իրեն ուղղուած վտանգաւոր ամբաստանութեան մը շրջածիրէն ներս, ծանօթութիւն մը հաստատուեցաւ իր եւ բանակի հրամանատար Մուսթաֆա Քեմալի միջեւ: Քեմալ համակրեցաւ իրեն:

Նախքան պատերազմին աւարտը` Մարթայեան լքեց օսմանեան բանակը ու ապաստանեցաւ Լիբանանի Զահլէ քաղաքը, ուր գտաւ փոքրաթիւ հայագաղութ մը, եւ ուր ձեռնամուխ եղաւ խմորատիպ «Լոյս» անունով թերթի մը հրատարակութեան: Այս թերթէն լոյս տեսան հազիւ քանի մը թիւեր: Մատենագէտներու կարծիքով, Մարթայեանի հրատարակած այս թերթը կը նկատուի լիբանանահայ մամուլի երախայրիքը:

1918-1919 կրթաշրջանին Յակոբ Մարթայեանը կը գտնենք Պէյրութ, ուր տնօրէն նշանակուած է տեղւոյն Ազգ. վարժարանին (Ս. Նշան եկեղեցւոյ կից): Շուտով յայտարարուեցաւ զինադադարը, ու ինք քաջալերուած անկէ` իսկոյն վերադարձաւ Պոլիս եւ անգլերէնի դասատու նշանակուեցաւ Ռոպերթ քոլեճի մէջ:

1922-ին, Թուրքիոյ արդի հանրապետութեան հռչակումի նախօրէին, անցաւ Պուլկարիա եւ մայրաքաղաքին համալսարաններէն մէկուն մէջ հին արեւելեան լեզուներու եւ օսմաներէնի դասախօս դարձաւ: Բացառիկ ու անկրկնելի լեզուաբան մըն էր: Հնդեւրոպական ապրող ու շնչող գլխաւոր լեզուներէն զատ` ծանօթ էր հին դարաշրջաններու մեռեալ լեզուներուն ալ` հիթիթերէնէն սկսեալ մինչեւ ուրարտերէն, պահլաւերէն ու լատիներէն… Այնքան որ, 1932-ին Թուրքիոյ Հանրապետութեան նախագահը` Մուսթաֆա Քեմալ, ապագայ Աթաթիւրքը (որ լեզուական յեղաշրջում մը իրականացնել ու թուրք լեզուն նորոգել կը ցանկար), անձնապէս կապ հաստատեց իրեն հետ ու զինք Անգարա հրաւիրեց պաշտօնով:

Մարթայեան սկիզբը վարանեցաւ, սակայն յետոյ ընդունեց այս առաջարկը: Այնուհետեւ, յատուկ անցագիր շնորհուեցաւ իրեն եւ վերահաստատուեցաւ իր թրքահպատակութիւնը: Նոյնիսկ մասնաւոր դիւրութիւններ ընծայուեցան իրեն, որպէսզի Սոֆիայէն Անգարա փոխադրէ իր հարուստ գրադարանը:

Այդ օրէն սկսեալ Յակոբ Մարթայեան իր ամբողջ եռանդը նուիրեց թուրք լեզուագիտութեան: Գործօն մասնակցութիւն բերաւ Թուրքիոյ լեզուաբանական կարեւոր համաժողովներուն, ուր ճշդուեցան երկրին լեզուական նոր քաղաքականութեան մայր գիծերը: Գլխաւոր խորհրդատու եւ աւագ գիտաշխատող նշանակուեցաւ նորահաստատ Թուրք լեզուի կաճառին մէջ ու այդ հանգամանքը պահեց ցմահ: 1936-1951 լեզուագիտութեան դասախօսի պաշտօն վարեց Անգարայի համալսարանին մէջ: Յետոյ, 1942-1970  աւագ խորհրդատու եւ ապա խմբագրապետ նշանակուեցաւ կրթական նախարարութեան կողմէ հրատարակուող Թրքական հանրագիտարանին (այս բազմահատոր հանրագիտարանը պրակներու ձեւով սկսած է լոյս ընծայուիլ 1943-էն սկսեալ: Լրիւ շարքը ամբողջացեր է միայն 1985-ին, 33 հատորով): Գրեց ու լոյս ընծայեց բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններ կամ հատորներ: Օրինակ, 1968-ին հրատարակուած 350 էջանի իր «Լեզու, լեզուներ եւ լեզուաբանութիւն» թրքերէն գիրքը առ այսօր անժամանցելի ուղեցոյց մըն է լեզուագէտներու ձեռքերուն մէջ…

Ահա այսպէս, հայ մարդ մը, գիտնական ու ակադեմական, դարձաւ Անգարայի մնայուն բնակիչ` տեւաբար իր վրայ պահելով հեղինակաւոր մտաւորականի շուքն ու պատկառանքը:

Մարթայեանը Դարձաւ Տիլաչար 

Կ՛ըսուի, որ Աթաթիւրք մեծ համարում ունէր Մարթայեանի վրայ:

Ինք` Մարթայեան, զանազան առիթներով, արտայայտուած է Աթաթիւրքի հետ իր ունեցած կապերուն մասին: Պատմած է մանրավէպեր, վկայակոչած է յիշատակելի դրուագներ` բերանացի թէ գրաւոր կերպով: Ահա՛ անոնցմէ մին.

Երբ 1932-ի աշնան Տոլմապահչէի պալատին մէջ դարձեալ միացայ իրեն (Աթաթիւրքին), «հոս տունիդ պէս նստէ» ըսաւ ինծի` յիշեցնելով պալատին ճարտարապետներ Պալեանները եւ Այվազովսքիի բազմաթիւ նկարները, որոնք կը զարդարէին պալատը: Նոյն օրն իսկ, երբ սեղանին վերի  ծայրը իր մօտ էի նստած, ինծի հարց տուաւ, թէ հայերը ճիգ մը ըրա՞ծ են բառակերտութեան հարցին  մէջ: Այդ պահուն սուրճի գաւաթ մը կար սեղանին վրայ, իմ առջեւ: «Այո՛,- ըսի` գաւաթը ձեռքս բռնած,- երբ գրեթէ ամբողջ աշխարհ այս խմիչքին քահվէ, քաֆէ, քոֆի կ՛ըսէ, հայոց Մխիթարեան հայրերէն մին սուրճ բառն է հնարած նոյն խմիչքին համար» («Յօդուածներ», Յակոբ Մարթայեան, Իսթանպուլ, 2000):

Մեծարեալ ու գնահատեալ լեզուաբանին մականունը սակայն շատ շուտով փոխակերպուեցաւ… «Տիլաչար»-ի:

Մականունի այս ակնբախ փոփոխութիւնը արդիւնքն էր 1934-ին մշակուած ու ի գործ դրուած «Մականունի օրէնք»-ին, որ կը յեղաշրջէր թրքահպատակ քաղաքացիներու ազգանունները ու կ՛արգիլէր տոհմային, ցեղային կամ ազգային բնոյթ կրող օտարահունչ մականուններուն գործածութիւնը…: Այս ծիրէն ներս այլեւս մեծաւ մասամբ անընդունելի կը նկատուէին նաեւ հայկական մականուններու «եան»-երը ու հարկ էր շուտափոյթ փոփոխութեան ենթարկել զանոնք:

Ահաւասիկ այդ օրերուն է, որ Աթաթիւրքի իսկ առաջարկով Մարթայեանին կը տրուէր իմաստալից մականուն մը` ՏԻԼԱՉԱՐ, որ թարգմանի` լեզու բացող, լեզուախօս:

Ուրեմն, այդ օրէն ասդին, Յակոբ Մարթայեան թուրք շրջանակներու մէջ սկսաւ յիշատակուիլ Ակոբ Տիլաչար անունով:

HAGOP-DILACAR-2Այս պաշտօնական նոր մականունը որքան ալ պատուաբեր ըլլար սակայն, հայկական դիտանկիւնէ ունէր անպատեհութիւն մը` ենթակային ազգային ինքնութիւնը կը քողարկուէր լրիւ, մանաւանդ որ 50-ական թուականներէն սկսեալ թրքերէնով հրատարակած լեզուագիտական իր տասնեակ գիրքերուն ճակտին վրայ, գրեթէ միշտ, հեղինակային իր անունը նշուած կ՛ըլլար  A. DilaÇar ձեւով:    Հետաքրքրական է, որ այս նուիրականացած «A. DilaÇar»-ը քաղաքական աճպարարութիւններու սքանչելի առիթ մը պիտի ընծայէր թուրք շրջանակներու, երբ Մարթայեան պիտի կնքէր իր մահկանացուն 1979 սեպտեմբեր 12-ին:

Հայ-թուրք յարաբերութիւններու տեսակէտէ, չափազանց ձգտեալ շրջան մըն էր ատիկա: Արտասահմանի մէջ շարունակ թուրք դիւանագէտներ կը սպաննուէին հայկական վրիժառու կազմակերպութիւններու փամփուշտներով, ու թուրք հանրային կարծիքը կը գտնուէր հակահայ զգացումներու բարձունքին վրայ… Ու ահա Պոլսոյ Ճերրահփաշա հիւանդանոցին մէջ 84 տարեկանին կը մահանար Յակոբ Մարթայեանը, այլ անուանումով` Ա. Տիլաչարը:

Պետական Թէ.Ռէ.Թէ. պատկերասփիւռային կայանի հաղորդավարը  Մարթայեանին մահուան լուրը կը հաղորդէր «Անուանի լեզուաբան Ատիլ Աչար կնքեց իր մահկանացուն» խօսքերով…

Ատիլ Աչա՜ր…

Գայթակղութիւնը որքան վրդովեցուցիչ, նոյնքա՛ն ալ ծիծաղելի էր: Հէք լեզուաբանին «Տիլաչար» մականունը, այսպիսով, կը կիսուէր ճի՛շդ մէջտեղէն, ու առաջին կէսը կը կպցուէր Ա. տառին («Ակոբ»-ին սկզբնատառը)` ծնունդ տալով բոլորովին նորատարազ անուն-մականունի մը` ԱՏԻԼ ԱՉԱՐ…

Դիտաւորեա՞լ էր յետմահու այս «անուանակոչութիւն»-ը, թէ՞ հաղորդավարին ապիկար մէկ սայթաքումն էր, յայտնի չէ: Ինչ որ յստակ էր սակայն ու կասկած չէր վերցներ, այն էր, որ պատկերասփիւռ-ձայնասփիւռի պետական լրատու գործակալութեան աղուէսաբարոյ խմբագիրները ենթակային հայկական ինքնութիւնը թաքցնելու միտումով փորձած էին անպայման խուսափիլ «Ա.» տառին ետին մնացած ԱԿՈԲ անունին յիշատակութենէն…

Դեռ կար աւելի՛ն ալ: Թէ.Ռէ.Թէ. ո՛չ մէկ մանրամասնութիւն կու տար վախճանեալ «Ատիլ Աչար»-ի յուղարկաւորութեան կամ թաղման կապակցութեամբ, ըստ երեւոյթին` խուսափելու համար հայոց եկեղեցիին կամ հայկական գերեզմանատան անուններուն յիշատակութենէն ալ: Յաջորդ օր, թուրք մամուլը, նուազ ձախորդ, պարզապէս կ՛իմացնէր, թէ Պոլսոյ մէջ մահացեր էր Թուրք լեզուի կաճառի հիմնադիր անդամներէն Ա. Տիլաչարը:

Տեղին է նշել, որ  «Ա. Տիլաչար»-ի այս վրդովեցուցիչ պատմութիւնը պոլսահայ համայնքին կողմէ ալ հաշտ աչքով չէր դիտուեր: Օրինակ, Մարթայեանի մահէն երկու օր ետք, սեպտեմբեր 14-ին, «Մարմարա»-ի մէջ գրագէտ Ռ. Հատտէճեան կը ստորագրէր «Անունը Յակոբ է» խորագրեալ դիպուկ ակնարկ մը, յիշեցնելու համար, թէ հանգուցեալ լեզուաբանին անունը «Ա.» չէր, այլ «Յակոբ» էր…

 

[email protected]

Հալէպ

(Շար. 1)

 

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)