Պարոյր Սեւակ (Ղազարեան, 1924-1971), Յանդուգն Թռիչքի Ու Խորիմաստ Պատգամի Հանճարեղ Բանաստեղծը

Ն.

Յունուար 24-ին հայ ժողովուրդը տօնեց ծննդեան 90-ամեակը իր հանճարեղ զաւակներէն Պարոյր Սեւակի:

Տօնակատարութեան օր է յունուար 24-ը, որովհետեւ 1924 թուականի այդ օրը հայ ժողովուրդը ծնունդ տուաւ իր միտքն ու հոգին լայն հորիզոններու բացող, մարդուն եւ աշխարհին մասին թարմ, գեղեցիկ ու իմաստուն պատգամ փոխանցող եւ, մանաւանդ, հայ ժողովուրդի մեծագոյն ողբերգութեան երգը ամենայն հզօրութեամբ հնչեցնող` հայոց Անլռելի Զանգակատան խրոխտ բանաստեղծին:

Որքան ժամանակը թաւալի, այնքա՛ն աւելի հատու եւ ազդարարող կը հնչէ սեւակեան «Ղօղանջ եղեռնական»-ի ահազանգը.

Երկրի մէջ մարդ չըմնաց`
Մարդ թաղէր մարդու նման
Ա՜խ, մնար մէկը գոնէ
Ու կանչէր.
Տըլէ եաման
Ա՜խ, ինչպէ՞ս, ո՞նց մոռանալ
Արհաւիրքն այն օրերի.
Աշխարքում ո՛վ մոռանայ,
Ջուխտ աչքով թո՛ղ քոռանայ

Պարոյր Սեւակ 1959-ին գրեց իր գլուխ¬գործոցը հանդիսացող «Անլռելի զանգակատունը»` ղօղանջ առ ղօղանջ շնչաւորելով անզուգական Կոմիտասին, այլեւ նոյնինքն հայ ժողովուրդին բաժին հանուած ծանրագոյն ողբերգութիւնը:

Գրեց ժամանակաշրջանի մը մէջ, երբ թէեւ տապալած էր ստալինեան բռնապետութիւնը ու խրուշչովեան ձիւնհալի պտուղները ամէնուր նկատելի էին, այդուհանդերձ, խորհրդային ամբողջատիրութիւնը կար ու կը մնար` պարզապէս կատարելագործելով ու արդիականացնելով կաշկանդումի եւ բռնութեան իր ահարկու մեքենան…

Հակառակ անոր որ այդ տարիներուն հայ ժողովուրդին դէմ թրքական պետութեան գործադրած Ցեղասպանութիւնը տակաւին «արգիլուած թեմա» էր, Պարոյր Սեւակ իր սեփական գլուխը ստոյգ եւ դաժանագոյն վտանգի տակ դնելու գնով, յանդգնութիւնը ունեցաւ Մեծ եղեռնի անլռելի զանգակատունը հնչեցնելու ամբողջ զօրութեամբ, հոգեմտաւոր թափով եւ մարտունակ պատգամով:

Այդպէ՛ս, խրոխտ ու իմաստուն, Պարոյր Սեւակ յայտնուեցաւ հայոց երկնակամարին վրայ եւ իր հանճարին ճառագայթումով լուսաւորեց մերօրեայ Հայ մարդու ուղին` զայն ձերբազատելով խորհրդային դարաշրջանի ամէն կարգի խոտորումներէն, մոլորանքներէն եւ, մանաւա՛նդ, հայու ստրկական համակերպումէն:

«Մարդը ափի մէջ» վերծանող, սիրոյ եւ սրտի խորագոյն ծալքերը բացող, «Եղիցի լոյս» պատգամող եւ Հայասպանութեան արհաւիրքի «Անլռելի զանգակատուն»-ը ղօղանջ առ ղօղանջ հնչեցնող բանաստեղծը եղաւ Սեւակ, որ ոչ միայն հայոց պատմութեան երեք-հազարամեայ աւանդոյթին մէջ երկարեց իր արմատները, այլեւ իր ժամանակի պրիսմակով վերաթարմացուց հայ ժողովուրդի ստեղծագործ ակունքները:

Իբրեւ այդպիսին` հայ ժողովուրդի անհուն բարութեան եւ անվեհեր ցասումին նորարար երգիչը դարձաւ Սեւակ, որ երկրաբան գիտնականի եւ բանասէր գրականագէտի վաւերականութեամբ զինեց բանաստեղծի իր գրիչը, որպէսզի հայոց սերունդներուն փոխանցէ քսաներորդ դարու շունչով թրծուած, նոր ժամանակներու իմացական եւ յուզական թռիչքով տիեզերքին բացուած Հայու Հոգին` իր սէրերով, մարդեղինութեամբ եւ գաղափարապաշտութեամբ:

Պարոյր Սեւակ Երեւոյթին նաեւ ողբերգական հնչեղութիւն տալու առումով, անշուշտ մեծ նշանակութիւն ունեցաւ հայոց մեծ բանաստեղծին ապաժամ վախճանը, 47 տարեկանին, 1971-ի Յունիս 17-ին խորհրդաւոր եւ խորհրդային պայմաններու մէջ պատահած ինքնաշարժի արկածին պատճառով:

Արկած մը, որուն անհեթեթ պատահականութեան ոչ ոք հաւատաց:

Ընդհակառա՛կն, վերջին քառասնամեակին ամբողջ գրականութիւն մը մշակուեցաւ բացայայտելու համար ծալքերը Պարոյր Սեւակի անհեթեթ վախճանին` Խորհրդային կարգերուն եւ բարքերուն մէջ փնտռելով պատասխանատուները Սեւակի եղերական վախճանին:

Հայաստանն ու հայութիւնը այդպէ՛ս յանկարծակի, չարաբաստիկ օր մը, առյաւէտ կորսնցուցին իրենց բազմադարեան ձայներուն, գոյներուն եւ խոհերուն` Հայ Հոգիի եւ Հայկեան Հանճարի ամէնէն վաւերական էատարրերուն կենսուրախ մարմնաւորումը:

Սեւակի բառերով ու ոճով` եթէ արդարադատ ենք, ապա անպայման պէտք է խոստովանինք ու ընդունինք, որ Սեւակի բանաստեղծութեամբ, ինչպէս եւ անոր եղերական մահով հայ ժողովուրդն ու Հայաստանը փակեցին հազարամեակներու մեր պատմութեան խաւարանիստ փուլերէն մէկը:

Աւազանի անունով Պարոյր Ռաֆայէլի Ղազարեան` Սեւակ ծնած էր 24 յունուար 1924-ին, Արարատի շրջանի Չանախչի (Սովետաշէն) գիւղը, որ այսօր «Զանգակատուն» կը կոչուի` ի յիշատակ ստրկամիտ լռութիւնը ճեղքած եւ հայու էութիւնը բարձրաձայն շնչաւորած մեծ բանաստեղծին:

Հայ գրականութեան անխոնջ եւ անյագ ուսանողն ու վերաթարմացնողը եղաւ Սեւակ: Ի վերուստ իրեն շնորհուած մեծ տաղանդին` ան միացուց երկրաբանի գիտական պատրաստութիւնն ու գրականագէտի բանասիրական եւ մշակութային հարուստ պաշարը:

Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժանմունքը 1945-ին աւարտելէ եւ ՀՍՍՀ ակադեմիայի Գրականութեան հիմնարկին մէջ թեկնածուականը պաշտպանելէ ետք, 1951-ին Սեւակ ընդունուեցաւ Մոսկուայի Մաքսիմ Կորքիի անուան համաշխարհային գրականութեան բաժանմունքը, ուրկէ վկայուելով` միեւնոյն հաստատութեան մէջ պաշտօնավարեց իբրեւ դասախօս:

1963-ին վերջնականապէս վերադարձաւ Երեւան, 1966-ին ընտրուեցաւ Գրողներու միութեան քարտուղար եւ մինչեւ ողբերգական իր մահը գործեց առաջին դիրքերու վրայ թէ՛ իբրեւ բանաստեղծ, թէ՛ իբրեւ բանասէր եւ թէ իբրեւ հրապարակախօս:

Պարոյր Սեւակ արգասաբեր գրիչ ունեցաւ: Անկախ առանձին հատորներով լոյս տեսած «Անհաշտ մտերմութիւն» (1953), «Սիրոյ ճանապարհ» (1954), «Նորից Քեզ Հետ» (1957), «Անլռելի զանգակատուն» (1959), «Մարդը ափի մէջ» (1962), «Եղիցի լոյս» (1971) եւ «Ձեր ծանօթները» (1971) անունով իր բանաստեղծական գործերէն, ինչպէս նաեւ 1969-ին հրատարակուած «Սայաթ Նովա» մենագրութենէն, Սեւակի ժառանգութեան մաս կը կազմէ հայ մամուլի էջերուն ցրուած կամ անտիպ ու կիսաւարտ մնացած գործերու ամբողջ հարստութիւն մը:

Որքան բանաստեղծական հանճարեղ թռիչքի, նոյնքան իմաստասիրական խոր զեղումի եւ իմաստուն պատգամի տէր հեղինակը եղաւ Պ. Սեւակ, որուն ծննդեան 90-ամեակին առիթով հայ մարդը անպայման պիտի ջերմանայ ու հարստանայ հոգեպէս` ըմբոշխնելով «Որդուս» խորագիրը կրող քերթուածը.-

 Ինձ հետ լինի, թէ առանց ինձ, իմ բալի՛կս, կը մեծանաս,
 Իմ օգնութեամբ, թէ առանց ինձ, դու երբեւէ կը հասկանաս,
 Թէ ո՛նց պիտի ապրել կեանքում, թէ ոնց պիտի նայել կեանքին,
 Թէ աշխարհում ի՛նչն է էժան, թէ աշխարհում ի՛նչն է անգին:
 Ինքս էլ խրատ կարդացողին ո՛չ յարգում եմ, ո՛չ հանդուրժում,
 Տափակ թէ սուր քարոզներից ինքս էլ եմ միշտ, տղա՛ս, խորշում:
 Ու թէ հիմա, իմ բալի՛կս, ես քո գլխին ճառ եմ կարդում,
 Ապա միայն նրա համար, որ շատ յաճախ կեանքում մարդու
 Եթէ իր մեծ բաժինն ունի ժամանակը, ինքը դարը,
 Բայց եւ այնպէս քիչ չի ազդում նաեւ ընտրած ճանապարհը:
 Գուցէ քեզ հետ նոյնը լինի, որ պատել է յաճախ ինձ է՛լ.
 Յաճախ շուրջս աչք ածելով, այն մարդկանց եմ ես նախանձել,
 Որոնց կեանքը հեշտ է անցնումասես կեա՜նք չէ, այլ խճուղի`
 Անխոչընդո՜տ եւ անարգելք, քանոնի պէս հա՜րթ ու ուղիղ.
 Դպրոց, յետոյ ինչոր մի ԲՈՒՀ, մի ազդեցիկ զանգահարող,-
 Եւ տաք տեղն է ապահովուած
 Այդպէս ապրել դու չե՜ս կարող:
 Չէի ուզի, որ քո կեանքը հարթ խճուղու նման լինէր:
 Դու մի՛ անցիր ասֆալտ ճամբով, գերադասի՛ր ճամբայ շինել:
 Դու սիրոյ հետ միշտ հաշտ ապրիր, բայց խոյս մի՛ տայ տառապանքից.
 Նա սրբում է աչքը փոշուց, նա մաքրում է հոգին ժանգից:
 Տառապանքից չեն մեռնում, չէ՛, այլ աւելի են պնդանում,-
 Ապաքինուած սիրտը յետոյ գալիք ցաւը հեշտ է տանում:
 Ա՜խ, մի՛ նուա: Հայրդ երբեք չի հանդուրժում նուացողին
 Շատ աւելի լաւ է, տղա՛ս, դառն արցունքով աչքըդ ցօղիր
 Ու քո ճամբան շարունակիր: Թո՛ղ որ լինի նա քարքարոտ,
 Բայց քո հոգում եթէ լինի բարո՛ւ, լաւի՛, սիրո՛յ կարօտ,
 Դու չե՜ս յոգնի, դու կը քայլես. կը բարձրանաս դու սարն ի վեր:
 Դրա համար ոգի է պէտք, դրա համար պէտք չեն թեւեր:
 Դու փոքր ես դեռ, դեռ չգիտես, թէ ոնց պիտի կեանքին նայել:
 Դու փոքր ես դեռ: Երբ մեծանաս, դառնաս արդէն հասուն ջահել,
 Խորհուրդներն իմ ե՛ւ հնացած, ե՛ւ աւելորդ թուան գուցէ
 Կեանքում այնժամ էլ չլինեն նման բացեր, նման խոցեր:
 Է՛հ, տայ Աստուած: Ես էլ կեանքում ուրիշ ոչինչ չեմ երազում
 (Կոյրը, տղա՛ս, ինչպէս գիտես, երկու աչք է միայն ուզում):
 Խորհուրդներն իմ թող հնանանԾաղիկն է լոկ այդպէս մեռնում,
 Երբ ամրանը ծառի վրայ հասուն միրգ է արդէն դառնում:
 Յանուն գալիք վառ խարոյկի ես պատրաստ եմ այսօր ծխալ,
 Յանուն վաղուայ ճշմատութեան թող որ այսօր լինեմ սխալ
Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)