«Հարկերը Օսմանեան Եւ Պարսկական Կայսրութիւններուն Մէջ». ԺԵ-ի Դար Բ. Հատոր Լ-Ֆ (Հեղինակ` Լեւոն Վարդան)

ՅԱԿՈԲ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

Իր մահէն 15 տարի ետք, 2012-ին, Պէյրութի մէջ լոյս տեսաւ լիբանանահայ բանաստեղծ, պատմաբան, մտաւորական, եւ ուսուցիչ Լեւոն Վարդանի (Պետիրեան) վերոյիշեալ հարկերու բառարանին երկրորդ հատորը, ԺԵ.-Ի. դար, մեկենասութեամբ հեղինակին հարազատներուն` Մարի Պետիրեան-Պեհեսնիլեանի եւ Մովսէս Պետիրեանի: Սոյն հատորին բնագիրը հրատարակութեան պատրաստեց Կարօ Աբրահամեան:

Լեւոն Վարդան ծնած է Հալէպ, 14 հոկտեմբեր 1925-ին: Յաճախած է տեղւոյն Ուսումնասիրաց մարդասիրական երկրորդական երկսեռ վարժարանը, եւ ապա` Ալէփփօ քոլեճ: Պէյրութի ամերիկեան համալսարանէն ստացած է պսակաւոր արուեստից վկայականն ու մագիստրոսի աստիճանը` պատմագիտութեան մէջ: Երկար տարիներ վարած է կրթական պաշտօն` Հայկազեան քոլէճին մէջ: Եղած է խմբագիր «Շիրակ», «Սփիւռք», «Հայկազեան հայագիտական հանդէս», «Հասկ հնայագիտական տարեգիրք» եւ «Բազմավէպ» թերթերու: 1985-1997 տարիներուն խմբագրած է «Նոր Այնթապ» պարբերաթերթը:

1967-ին կ՛ամուսնանայ Վեհանուշ Մելիտոնեանին հետ եւ կը բախտաւորուի մանչ զաւակով մը, զոր կը կոչեն Վարուժան:

Կը մահանայ 9 դեկտեմբեր 1997-ին:

Լեւոն Վարդան հրատարակած է հետեւեալ չափածոյ երկերը. «Ինքներգութիւն» (1968), «Ի խորոց սրտի» (1982), «Կրկին հեծութիւն» (1996) եւ «Վարուժնագիր» (2001):

Իսկ արձակ գործերուն մաս կը կազմեն հետեւեալ հրատարակութիւնները. «Գիրք Մենուասի» (1959), «Փիւնիկեան ափերուն վրայ» (1960), «Հին հին բաներ» (1997) եւ «Մարդեր ճամբու մայթերէն» (1999):

Լեւոն Վարդանի գրականագիտական երկերուն շարքին կը դասուին «Ֆրանսահայ արձակը» (1968) եւ «Մուշեղ Իշխան արձակագիրը» (1986) խորագրեալ գործերը:

Ունի նաեւ պատմագիտական կարեւոր աշխատանքներ, ինչպէս` «Հայկական տասնհինգը եւ հայերու լքեալ գոյքերը» (1970), «Ժամանակագրութիւն հայկական տասնհինգի, 1915-23) (1975), «Թող թուրքը խօսի» (1975) եւ այլն:

Լեւոն Վարդանի անտիպ գործերուն մաս կը կազմեն գեղարուեստական, գրականագիտական, պատմագիտական եւ թարգմանչական բնոյթ կրող այլազան երկեր:

Վերոյիշեալ հատորը, որ հրատարակուած է Զինկոկրաֆ Քեստենեան տպարանին մէջ, կը բաղկանայ 423 էջերէ եւ կ՛ընդգրկէ տուրքերու երկու հիմնական բաժիններ, որոնցմէ առաջինը կը սկսի Լ-Հ սկզբնատառերով, իսկ երկրորդը` Հ-Ֆ սկզբնատառերով:

Լեւոն Վարդանին կինը` Վեհանուշ Մելիտոնեան-Պետիրեան, իր յառաջաբանին մէջ կ՛ըսէ, թէ հարկերու այս բառարանը կը գրաւէ իւրայատուկ տեղ` հեղինակին պատմագիտական երկերուն մէջ: Թէ` Լեւոն Վարդան երեսուն տարի անխոնջ տքնութեամբ հետազօտած է Օսմանեան կայսրութեան հարկային կանոնագրութիւնները, որոնցմէ իր քաղած տուրքերու անունները համապատասխան բառայօդուածներով ներկայ հատորով կը ներկայացուին հանրութեան:

Այս յղացքով, պէտք է ըսել, թէ երախտապարտ իրագործում մըն է, զոր կատարած  է հեղինակը` հակառակ իր առօրեայ բազմատեսակ զբաղումներուն: Կ՛ուզենք հաստատել, որ իմացական յարատեւ ճիգը եղած է Լեւոն Վարդանի գրական նկարագրին մէկ ցայտուն եւ բնորոշ իւրայատկութիւնը, որուն շնորհիւ ան կրցաւ իրականացնել պատմագիտական իր ծրագիրները` արդիւնաւէտ նախաձեռնութիւններով:

Պէտք է ըսել նաեւ, որ հարկերու բառարանին վերաբերեալ իր ձեռք բերած հունձքը թէեւ մահուան պատճառով Լեւոն Վարդան պիտի չկրնայ վայելել, այսուհանդերձ, ապագայ պատմագէտները օգտուելով իր հունձքին ընձեռած բարիքներէն, պիտի օրհնեն զինք` գնահատելով իր անձին մէջ գործունեայ պատմագէտը:

Հեղինակը կ՛ըսէ, թէ հատորին մէջ ամփոփուած այլազան տուրքերը խիստ նեղութեան մատնեցին հայկական գաւառի բովանդակ հայութիւնը: Այս մասին յստակ բացատրութիւն կու տայ ինք «խանէ-ի ասքերի» խորագրեալ բառայօդուածով: Այս առնչութեամբ, ան կը յիշէ այն ծանր տուրքերը, որոնց տառապահեղձ մթնոլորտին մէջ կ՛ապրէր հայ ժողովուրդը:

Լեւոն Վարդան կը թուէ անունները բազմատեսակ տուրքերու, որոնք կը գանձուէին Թուրքիոյ հայ բնակիչներէն զանազան նպատակներու համար, ինչպէս` ամուսնութեան, հողի արտադրութեան, զինուորական ծառայութեան եւ այլ պարագաներուն:

Վերոյիշեալ հատորը տուրքերու յատկացուած բառարան մը ըլլալով հանդերձ, հեղինակը կը վերածէ անոր բառերը` պատմագիտական իմաստ ընդգրկող բառայօդուածներու:

Արդարեւ, «հարկերը օսմանեան եւ պարսկական կայսրութիւններուն մէջ» խորագրեալ հարկերու բառարանի երկրորդ հատորը ուշագրաւ հրատարակութիւն մըն է, որ կը յայտնաբերէ բազմերանգ ծանօթութիւններ, որոնք կը վերաբերին օսմանեան բռնատիրական վարչակարգերու կողմէ յաջորդաբար հայ ժողովուրդին պարտադրուած ծանրակշիռ տուրքերուն: Յայտնապէս սոյն հատորը լուսամուտ մըն է, որուն միջոցով իրազեկ կը դառնանք այն տխուր իրականութեան, թէ ինչպէ՛ս կ՛ապրէին ծանր տուրքերու տակ կքած հայ ժողովուրդի զաւակները` Կարինի, Երզնկայի, Խարբերդի, Տիգրանակերտի եւ այլ նահանգներու մէջ: Այս իրողութեամբ, յիշեալ գործը կարելի է նկատել շահեկան մէկ երեւոյթը հայոց պատմութեան վերջին հարիւրամեակին:

Օգոստոս 2012
Պէյրութ

Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)