ԿՈՉ ՔԱՋՈՒԹԵԱՆ

Ուժը եղած է ու կը մնայ պատմութիւնն ու  դիւանագիտութիւնը յառաջացնող կարեւորագոյն ազդակը: Քանի կայսրութիւններ ստացած են ցամաքամասային զանգուած այդ ուժին շնորհիւ, եւ քանի տէրութիւններ ջնջուած են աշխարհի քարտէսէն անոր պակասին պատճառով: Այսօր ուժը թէեւ հագած է քաղաքակրթութեան շապիկը եւ կապած` քաղաքականութեան փողկապը, սակայն էապէս անոր ներկայութիւնն ու կարեւորութիւնը անհերքելի են:

Ուժը ունի երկու ենթաբաժանում. առաջինը բացարձակ ուժն է, որ ոչ մէկ առնչութիւն ունի բարոյական եւ մարդկային արժէքներու հետ, իսկ երկրորդը` այն ուժն է, որ թրծուած կ՛ըլլայ բարոյական բարձր արժէքներով: Միայն երկրորդ պարագային է, որ ուժը արժանի կ՛ըլլայ «քաջութիւն» կոչուելու: Քաղաքականութեան մէջ շատ չի տարբերիր ուժին բարոյական կամ ոչ բարոյական ըլլալը. կարեւորը անոր գոյութիւնն է: Մաքիաւէլիական գաղափարաբանութեան քարոզչութիւն չէ ըրածս: Արդարեւ, հակառակ անոր որ յաճախ բարոյական բարձր արժէքները կը տկարացնեն մարդը եւ, այսպէս, ուժը որոշ չափով իր տեղը կը զիջի բարոյականութեան, սակայն նախընտրելի է անաղարտ քաջութիւնը, որովհետեւ միայն այս ուժն է, որ կրնայ դիմանալ որոշ բարոյական ունեցող մարդոց մօտ:

Հայ ժողովուրդը իր պատմութեան ընթացքին յաճախ ընտրած է քաջութեան տարբերակը, ծնած է բարձր արժանիքներու տէր հերոսներ, որոնց շնորհիւ Հայաստանը գոյատեւած ու զարգացած է: Վերջին վեց հարիւր տարիներուն ընթացքին այս քաջութիւնը ի յայտ եկած է միայն ճգնաժամային վտանգներու ժամանակ եւ այդ յաճախ բաւական ուշ եղած է: Օրինակները պարզ են բոլորիս համար. ֆետայական շարժումներ, 1918-ի անկախութեան մարտեր,  1918-1920 Լեռնահայաստանի եւ Սիւնեաց աշխարհի գոյամարտ, եւ 1989-1994 Արցախի ազատագրում: Միշտ ալ կռիւները եղած են անհաւասար, բայց հայերը վերագտնելով իրենց վահագնեան քաջութիւնը` յաջողած են ինչ-ինչ դժուարութիւններով պարտութեան մատնել թշնամին:

Այս մարտերուն հայոց յաղթանակը կրնար ունենալ երեք պատճառ` արտաքին օգնութիւն, մարտիկներու քաջութիւն եւ հնարամիտ հերոս-ղեկավարի ներկայութիւն:

Արտաքին օգնութիւնը առաւել կամ պակաս կ՛ունենայ իր բնական ազդեցութիւնը, սակայն առանց մարտիկներու հմտութեան ու քաջութեան` անիկա ընդհանրապէս` չի կրնար յանգիլ յաղթանակի, յատկապէս` գոյամարտերու ժամանակ: Մարտիկներու քաջութեան մէջ իրենց կարեւոր դերը ունին առաջնորդին անհատականութիւնն ու հերոսականութիւնը: Արդարեւ, Սիւնեաց աշխարհի գոյամարտի գլխաւոր ղեկավար Գարեգին Նժդեհ անդրադառնալով այս իրողութեան` կը նշէ. «Գրեթէ միշտ լաւ է, մարտունակ է զօրքը, եթէ այդպէս է նրա ղեկավարը»: Ղեկավար-առաջնորդի կարեւորութիւնը չի սահմանուիր միայն պատերազմի դաշտին վրայ, մարտի ժամանակ, այլ անոր ներկայութիւնն ու հերոսականութիւնը պէտք են որեւէ բանի համար պայքարող խմբակցութեան համար: Միայն անոր ներկայութեան է, որ խմբակցութիւնը կրնայ գտնել իր քաջարի նկարագիրը: Ինչպէս արդէն նշեցինք, հայ ժողովուրդը միայն կենաց մահու ժամանակ գտած է իր տիրաքեան քաջութիւնը, որովհետեւ միայն այդ ժամանակ է, որ զգացած է իրաւ պէտքը հերոս-առաջնորդի ու գտած է զայն:

Այսօր կարծես մենք կը սպասենք նորանոր ճգնաժամերու` վերակենդանացնելու համար մեր մէջ պահուած քաջութիւնը: Արդարեւ, մեր քաղաքականութեան կարգ մը ոլորտներուն մէջ կը վարենք պարտուողական ու զիջողական քաղաքականութիւն: Այսպէս, պետութեան մը նախագահի բերնէն կախուած կը սպասենք անոր մեր իսկ ջարդերու որակման, կը սպասենք Ցեղասպանութիւնը ընդունող պետութիւններու շարքի երկարացման… Վերյիշենք ասկէ մօտաւորապէս հարիւրամեակ մը մեզմէ առաջ տեղի ունեցած Պերլինի ու Սեւրի դաշնագրերու ճակատագիրը. յիշենք միեւնոյն պետութեան  անցեալի նախագահներէն մէկուն մեզի կատարուած խոստումին վախճանը եւ գիտակցինք, որ օտարին վստահիլը անհնարին է: Այս դարու պայքարը առած է մէկ այլ դրութիւն: Այս դարուն պատերազմները դարձած են դանդաղ պատերազմներ, որոնք յաճախ զուրկ են յստակ ճգնաժամային բնոյթէ. այդպէս են տնտեսական ու մշակութային պատերազմները եւ այս տեսակի պատերազմներու երբեմն արդիւնք, երբեմն պատճառ քաղաքական պատերազմները:

Ուրեմն յստակ է, որ անիմաստ է սպասել ճգնաժամի` վերագտնելու մեր արիութիւնը: Այս անհատական հոգեկան քաջութեան կը հետեւին բոլոր մարզերուն մէջ մեր հզօրացումը: Կրնայ ըլլալ, որ այս քաջութիւնը գտնենք անհատական ճիգերով. սակայն անիկա չի կրնար վերածուիլ ընդհանուր քաջութեան, որ կրնայ կերտել ազգային բարօրութիւն, հզօրացում եւ զարգացում` առանց լիիրաւ հերոս-առաջնորդի ներկայութեան: Գարեգին Նժդեհը այսպէս կը ներկայացնէ առաջնորդի յատկութիւնները եւ անոնց ազդեցութիւնը ժողովուրդին վրայ. «Խեղճ է ժողովուրդը, երբ նրա առաջնորդն աւելի փառասէր է, քան` հանճարեղ, երբ նրա առաջնորդին պակասում է մշակոյթը` սրտի եւ մտքի, երբ  բռնուած նախանձի չար դեւով` նա տառապում է բարոյական դեղնութեամբ… Անէծք է առաջնորդի տգիտութիւնը, եսականութիւնը, նախանձը: Չի եղել աւելի զարհուրելի թոյն, քան` վատ օրինակը առաջնորդի, որ միշտ էլ վարակիչ է: Եսակա՞ն է` անասնում են նրա հետ առնչուողները: Ծո՞յլ է մտաւորապէս` հոգեւոր հնավաճառներ են դառնում նրան շրջապատողները: Անհայրենապա՞շտ է` հակահայրենիք հրէշներ են վխտում նրա շուրջը: Իսկ երբ անարի է` զգալիօրէն երկչոտ են դառնում նրա իշխանութիւնը վայելողները… Առաքեալի սիրտ, իմաստասէրի գլուխ, ադամանդէ ճակատ. ահա՛ կատարեալ առաջնորդը»:

ՀՐԱԿ ՏԵՄԻՐՃԵԱՆ

 

ԻՆՉՈ՞Ւ ՄՆԱԼ ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅ

1915… Եղեռն… սփիւռք… սփիւռքահայ…

Սփիւռքահայ… Ի՞նչ կ՛ենթադրէ այս բառը, եթէ ոչ` ազգային ինքնութիւն, ազգապահպանում, այլասերում, ձուլում, պայքար, պայքար ճակատագրի դէմ, պայքար «օտար»ին դէմ, պայքար ի՛ր անձին դէմ, եւ գոյատեւում, այո՛, գոյատեւում. վիզէն քաշող կապ մը, կարծես բեռ  մը, աւելորդ բեռ մը ուսերուդ վրայ, քեզ անդադար խանգարող, քեզ անդադար չարչարող, քեզի անդադար կրկնող «հէ՜յ… ո՞ւր կ՛երթաս, զգո՛ւշ եղիր»…

* * *

Եկէ՛ք` միասին զանազանենք երեք տեսակ սփիւռքահայ.

Առաջին հերթին` այն սփիւռքահայը, որ արդէն անզգալաբար կը ձուլուի, սերունդէ սերունդ փոխանցումով կը միախառնուի շրջապատին մէջ եւ ա՛լ կը դադրի հայ ըլլալէ… Թո՛ղ զայն չայպանենք, չմեղադրենք, ան իր վիզէն կախուած որեւէ մեղք չունի. բնական է, եթէ մնայ պարզապէս սփիւռք-ահայ, եթէ ինք մնայ պարզապէս «…»-ահայ, վաղ թէ ուշ այդ «ահաւոր բանը» պիտի պատահի. նախ կը դառնայ` «մամաս հայ է», ապա կ՛ըլլայ` «մեծ պապաս հայ է» եւ այսպէս` մինչեւ «I am of Armenian descent», որպէսզի այս վերջինին ալ «…»-ցի դարձած թոռը վերջափակէ ողբերգութիւնը` ըսելով «armenians®hmm, I՛ve heard about them»… Ասիկա բնական ընթացքն է: Հակաճառող կա՞յ…

Երկրորդ` այն սփիւռքահայը, որ վերջին, ըսենք, երեսուն տարիներուն է միայն, որ «սփիւռքա» նախամասնիկը, հիմնական արժանիք մը նկատած, շաղկապած է իր անուան եւ դարձած` որոշակի երկրի մը հայը: Ասիկա կամովի սփիւռքահայն է, իր բնական հայրենիքը ձգած` ընտրած է նոր «հայրենիք» մը իր գրպաններուն լայնքին յարմար, իր նախընտրած թանկագին «ավտոմեքենային» համեմատ, եւ կամ, հազուադէպ պարագային, ջանալով գտնել իտէալ հայրենիքը, ուր կարելի է «հանգիստ ապրել», որ իրեն տալիք շատ ունի, գուցէ ծանօթ չէ հայրենիքին նուիրելու եւ նուիրուելու գաղափարին, եւ եթէ նոյնիսկ գիտէ, այնքան ծոյլ է, որ հայրենի՛քն անգամ կը ծախէ` ուղղուելով դէպի արդէն պատրաստ ճաշասեղաններ` համեղ կերակուրներով եւ քաղցր մթնոլորտով. «Մարդիկը լաւ աշխատել են է՛լի… այսուհետեւ ես էստեղ եմ ուտելու»: Իսկ հո՛ս. այպանե՞լ, թէ՞ չայպանել, մեղադրե՞լ, թէ՞ չմեղադրել… Ոմանք պիտի ըսեն` «Ի՜նչ լաւ, սփիւռքը կը բազմանայ ու կը զօրանայ…», իսկ ուրիշներ ալ` «Ափսո՜ս, հայրենիքը կը դատարկուի ու կը տկարանայ»: Եւ այսպէս, ամէն մէկը իր կարգին կ՛ըսէ բան մը, հոսկէ բան մը, հոնկէ բան մը, մինչեւ որ բանն իրար անցնի ու ալ բան չմնայ հայրենիքում:

Երրորդ` այն սփիւռքահայը, որ վճռա՛ծ է, ամէ՛ն գնով, ի՛նչ ալ ըլլայ վճարելիք պարտքը, գոյատեւել իբրեւ սփիւռք-ահայ, մնալ որոշակի երկրի մը հայը: Եւ գոյատեւել, օրէ օր, շաբաթէ շաբաթ, ամիսէ ամիս, տարուէ տարի, կրցածին չափ, կարողութեան համաձայն, այո՛, գոյատեւել, սակայն որքա՞ն, ինքն իսկ չի գիտեր, այդքանին մասին մտածելն ալ իր ուժերէն վեր է:

Փաստօրէն այս տեսակին տոկոսը բարձր է, սակայն հետզհետէ, ժամանակին ահաւոր մտրակին հարուածներուն տակ կը ձուլուի առաջինին մէջ, որ նշուած բոլոր տեսակներուն վախճանը պիտի ըլլայ վաղ թէ ուշ, բացի եթէ Աստուած մեզ` սփիւռքահայերուս յաւիտենական կեանք պարգեւէ (մեզ ջարդելէն ետք կը կասկածիմ այս մէկը կատարէ, յամենայն դէպս պէտք է միշտ յուսալ): Թո՛ղ այս տոկոսը դրական համարենք, սակայն իբրեւ սփիւռք-ահայ գոյատեւելը, քաշկռտումէ անկախ, ուրիշ ոչինչ է, լաւագոյն արտայայտութեամբ, իսկ յոռեգոյնով` յարատեւ յետաձգում է ժողովուրդի մը մահուան. մինչեւ այն ատեն որ օտարէն կը սնանինք ու օտարը կը սնուցանենք, այնքան ատեն որ համաշխարհայնացումը ահաւոր կը գործէ…

Ահա ճիշդ հո՛ս է, որ կը կայանայ հիմնական հարցադրումը` վասն ինչի՞ գոյատեւել իբրեւ սփիւռքահայ, յանուն ի՞նչ բանի պահել մեր սփիւռքի գաղութները:

Հոս չէ, որ անոր պատասխանը պիտի փնտռենք: Խրթին ու բարդ է հարցադրումը, անոր խելացի, տրամաբանական եւ լաւագոյն պատասխանը տալը լեզուի մէկ պզտիկ շարժումով չ՛ըլլար, ոչ ալ` մէկ գիշերէն միւսը. այս հարցը ինքնին պէտք է քննարկման կաթսայի մէջ դրուի եւ եփի, սփիւռքահայ բոլոր տուներուն մէջ, տաշուի ու հասուննայ սփիւռքահայ երիտասարդներուն ուղեղներուն մէջ:

Սակայն, նախքան պատասխան փնտռելը այս հարցադրումին, պէտք է առնուազն ճանչնալ մեր պետութիւններուն (ներկայ Հայաստան եւ Արցախ) քաղաքական, ընկերային եւ տնտեսական կացութիւնները: Արդ, այս վերջիններուն մանրամասն վերլուծումը պիտի չկատարենք. բաւ է միայն համաձայնինք, որ հայրենիքին քաղաքական, ընկերային եւ տնտեսական կացութիւնները այնքան ալ լաւ չեն («վատ են» ըսելու մեղմացած տարբերակը): Հետեւաբար համաձայնինք նաեւ, որ մեր ներկայ պետութիւնները վերաբնակեցման, վերաշինութեան, կազմաւորման ու զարգացման (յատկապէս` տնտեսական) կը կարօտին: Իսկ այս բոլորին հիմնաքարը պիտի ըլլար երիտասարդ եւ գործունեայ մարդուժը: Բայց այդ մարդուժը դուրսէն պիտի չգայ, այդ մարդուժը օտարէն պիտի չգայ. Ամերիկան բարեսիրական կազմակերպութիւն մը չէ, ոչ ալ Ռուսիան միամիտ ագռաւն է: Ուստի ուրկէ՞ է, որ պիտի սպասենք այդ մարդուժը… Երեւի` դարձեա՛լ Աստուծմէ…

Եւ ահա այս բոլոր հարցերուն քաջածանօթ եւ յանդուգն, այո՛, յանդուգն սփիւռքահայեր կը ճեղքեն աւանդական դասաւորումը վերոյիշեալ տեսակներուն եւ ճախրելով` կը ստեղծեն «սփիւռքահայուն» չորրորդ տեսակը, այս անգամ` հայրենի հողին վրայ. անոնք այն (սփիւռքա)հայերն են, որ «սփիւռքա» նախամասնիկը անարժէք ու վտանգաւոր նկատած` իրենք զիրենք ազատագրած են անկէ, եւ ընտրած` միայն հա՛յը, բնակա՛ն հայը, իր իսկական հայրենիքին մէջ ապրող ու գործող եւ անոր անմիջական ներդրում բերող հա՛յը: Անոնք լաւ հասկցան, թէ բնաւ դիւրին չէ հայրենիքէն դուրս գոյատեւել իբրեւ հայ: Աւելի՛ն. երբեմն ալ շատ դժուարին է, բաւական բարձր գին վճարել կը պահանջէ, ծնողքի ուսերուն շատ ծանր բեռ մը կը դնէ եւ անոնց մեծ զոհողութեան կը կարօտի: Անոնք լաւ գիտցան, թէ իրենք իրենց հայու գոյութիւնը կը քաշքշեն սփիւռքի մէջ, թէ` կը չարչարուին ու կը չարչարեն իրենց զաւակները. անոնք լաւ մտածեցին մեր հարցադրման մասին, եւ այսպէս, թօթափեցին իրենց ուսերէն այն մեծ բեռը, որ կ՛ամփոփուի սփիւռքահայ կարգախօսով, եւ ընտրեցին իսկական եւ բնական գոյատեւման ճամբան ու վայրը` հայրենիքը:

Միթէ անոնք չե՞ն, որ կը կազմեն մեր հարցադրման խելացի եւ գործնական պատասխանը: Միթէ անոնք չե՞ն, որ իրօք վերապրեցան Եղեռնէն եւ գիտցան  դատապարտել Ցեղասպանութիւնը եւ պատժել ցեղասպանները, միաժամանակ ձեռքերնին լուալով ուրիշ «ցեղասպանութենէ» մը:

ՆԱԶՕ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

 

ՄԱՅՐԵՐ… ՅԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ

Մայիս ամիսը հայոց աշխարհի եւ ի մասնաւորի ՀՅ Դաշնակցութեան համար եղած է եւ կը մնայ սխրագործութիւններու եւ հերոսական յաղթանակներու ամիս մը:

Ամիս մը, որ մեզի տուած է մեր պատմութեան լաւագոյն էջերը, անոր փոխարէնը` խլելով մեր շարքերուն մէջ գտնուող լաւագոյն տղաքը:

1907 մայիս 27, խումբ մը ֆետայիներ Սուլուխ գիւղին մէջ կը մղեն հերոսական կռիւ` ընդդէմ թրքական բանակին եւ քրտական հրոսակներուն: Կռուի ընթացքին կը նահատակուին մեր ֆետայական պատմութեան ամէնէն քաջ եւ արի ընկերները` Սարերու Ասլան Գէորգ Չաւուշը, Գալէն եւ խումբ մը այլ ֆետայիներ, իսկ թշնամին տալով հարիւրաւոր զոհեր եւ վիրաւորներ, որոնց մէջ Քէօսա Պինպաշին, կը քաշուի եւ ամօթալի փախուստ կու տայ:

1916 մայիս 15, Ռեւանտուզի կռուի ընթացքին կը նահատակուի Քեռին` ծանօթ իբրեւ Չորրորդ գունդի հրամանատար: Քեռին շատ մեծ դեր խաղացած է պարսկական յեղափոխութեան եւ հայկական կամաւորական գունդերու ստեղծման մէջ:

1918 Մայիս 28, Ղարաքիլիսէի, Բաշ Ապարանի եւ Սարդարապատի հերոսական կռիւներէ ետք թուրքը, որ մօտեցած էր Երեւանի դռներուն, կը պարտուի հայ զինուորին, մշակին, բանուորին, կնոջ եւ երեխային կողմէ եւ այսպիսով վեց հարիւր տարուան ստրկութենէ ետք հայը կ՛ունենայ ազատ, անկախ Հայաստան, որուն համար հայութիւնը կու տայ հազարաւոր նահատակներ` բոլոր խաւերէն:

1992 մայիս 9. ազատամարտիկներ հաստատուն քայլերով կը մօտենան Շուշիին, ամէնէն դժուարին պայմաններուն մէջ կ՛ազատագրեն բերդաքաղաքը` տալով իրենց ամենաթանկագինը` իրենց կեանքը: Ընկ. Վիգէն Զաքարեան կը նահատակուի Զարիսլուի ազատագրման ժամանակ:

Մայիս ամիսը հայոց աշխարհի եւ ՀՅ Դաշնակցութեան համար ուրիշ նշանակութիւն մըն ալ ունի, յաղթանակներու եւ սխրագործութիւններու կողքին: Մայիս ամիսը հայ մայրերու ամիս է: Մայրեր, որոնք լաւագոյն վարդերը տուին հայ ժողովուրդին: Վարդեր, որոնք իրենց նահատակութեամբ դարձան ամէնէն բուրումնաւէտը բոլոր վարդերուն մէջ: Փա՜ռք հայոց մայրերուն եւ փա՛ռք իրենց կորիւններուն: Փա՜ռք այն հարիւրաւոր վարդերուն, որոնք ծաղկեցան հայրենի հողին սիրոյն եւ ներշնչեցին ու պիտի ներշնչեն հազարաւոր կոկոններ, որպէսզի եթէ հարկ լինի…

ՆԵՐՍԷՍ ՊՈՏՐՈՒՄԵԱՆ

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES