ՀԱՅԱՍՏԱՆ – ԱՐՄԱՏՆԵՐ ԵՒ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ. ԲԱԲԵՐԴ, ՍՊԵՐ ԵՒ ԵՐԶՆԿԱ

Հայ ժողովուրդի պատմութեան հոլովոյթին մէջ, հայկական բնագաւառներէն տեղաշարժերը մնայուն իրողութիւն եղած են: Շրջանէ-շրջան, գաւառէ-գաւառ ներքին տեղաշարժեր, դէպի Կիլիկիա, կեդրոնական եւ արեւմտեան Փոքր Ասիա տեղափոխութիւններ, եւ գաղթականական հոսանքներ, մէկ կողմէ` դէպի Խրիմ, Լեհաստան, Մոլտաւիա եւ Թրանսիլվանիա, միւս կողմէ դէպի Իրան, Հնդկաստան, Սինկափուր, Ճաւա եւ Ծայրագոյն Արեւելք, այլ ուղղութեամբ մըն ալ` դէպի Միջագետք, Եգիպտոս եւ այլն: Այս եւ հետագայ յօդուածներով, արագ ակնարկով մը նախ պիտի ներկայացնենք հայկական լեռնաշխարհի մեկուսացնող բնութեան բերումով տեղական ազգագրական առանձնայատկութիւնները, խօսելով ներքին տեղաշարժերուն եւ գաղթականական հոսանքներուն մասին, եւ այնուհետեւ կեդրոնանալով Կիլիկիոյ եւ կեդրոնական ու արեւմտեան Փոքր Ասիոյ հայկական բնագաւառներուն վրայ:

*
*   *

Հայաստան, հայ ազգին բնօրրանը, շուրջ 300 հազար քառակուսի քիլոմեթր տարածութեամբ, մակերեւութային բազմազանութեամբ եւ կլիմայական առանձնայատկութիւններով, իրաւամբ բնորոշուած է իբրեւ երկիր դրախտավայր: Իւրայատուկ երկիր, իւրայատուկ պայմաններով, որուն կրցած է յարմարիլ միայն հայ ազգը: Մեր նախահայրերը, երկար դարերու ու հազարամեակներու ընթացքին, գերմարդկային ճիգերով, արիւնով ու քրտինքով պաշտպանած ու ծաղկեցուցած են մեր հայրենիքը, ի գին մեծամեծ զոհաբերութիւններու կառչած մնացած են իրենց արմատներուն, պապենական հողերուն ու սրբութիւններուն, եւ պատմութեան իրերայաջորդ վերիվայրումներու պայմաններուն տակ` գաղթականական հոսանքներով ցրուած եւ տարածուած են աշխարհի չորս ծագերուն:

Մայր հայրենիքը, հոն, ուրկէ ծագում առած են ազգին արմատները, Աստուծոյ կողմէ շնորհուած պարգեւ է: Հողը սուրբ է, կեանք է եւ կեանք կը շնորհէ:

Ազգը ծագումնական, լեզուական, քաղաքակրթական, հոգեւոր եւ մշակութային ընդհանրութիւններով միացած մէկ եւ անբաժանելի խորհրդապաշտ ամբողջութիւն է, որ իր բազմազան ճիւղաւորումներով, գաւառական իւրայատկութիւններով առանձնացած խմբաւորումներով, իր գաղութներով, տոհմերով ու ընտանիքներով հայրենի սուրբ հողին շաղախուած մշտնջենական գերագոյն արժէք ու սրբութիւն է:

ՃՈՐՈԽԻ ՀՈՎԻՏԸ. ԲԱԲԵՐԴ ԵՒ ՍՊԵՐ

Բաբերդ

Հայաստանի հիւսիս-արեւմուտքը Խաղտեաց եւ Պարխարի լեռնաշղթաներն են, իսկ անոնցմէ հարաւ-արեւելք ճորոխի հովիտն է: Ճորոխ գետը, 345 քիլոմեթր երկարութեամբ, կը բխի Անդի Պոնտական լեռներու հարաւային լանջերէն. ջրառատ եւ արագահոս` կը ճեղքէ իրերայաջորդ լեռներ ու ձորեր եւ կը թափի Սեւ ծով: Ճորոխի հովիտը մէկէն երեք քիլոմեթր լայնութիւն ունի եւ տեղ-տեղ լեռնային նեղ կիրճի կը վերածուի:

 

Բաբերդ կը գտնուի Ճորոխի ձախ ափին, երեք կողմէն շրջապատուած է ցածրադիր լեռներով, իսկ հարաւային մասի հարթավայրով կապուած է Կարինի: Ճորոխ գետը կ՛անցնի քաղաքին մէջէն` սաստիկ սրընթաց վազքով, շրջան կ՛ընէ բերդին շուրջ, եւ ապա մեծ շառաչումով կ՛անցնի նեղ ու սպառաժուտ կիրճէ մը: Քաղաքին երկու մասերը իրարու կապուած են հինգ քարաշէն կամուրջներով:

Բաբերդի հինաւուրց բերդը կառուցուած է քաղաքին հիւսիսային կողմը, բրգաձեւ  քարալերան մը կատարին եւ երեք կողմէն շրջապատուած է դժուարամատչելի լեռներով: Բերդը ունեցած է կրկնակի պարիսպներ, որոնց մեծ մասը, նաեւ բերդին ներսի շէնքերը եւ եկեղեցին կործանած են ռուս-թրքական 1829-ի պատերազմին ժամանակ:

Բագրատունեաց տոհմին  պատկանող պատմական այս ոստանը եպիսկոպոսանիստ էր եւ ունէր չորս եկեղեցի. Սուրբ Աստուածածին, Հրեշտակապետաց, Սուրբ Յովհաննէս եւ Սուրբ Աստուածամայր:

Բաբերդի գոգաւորութիւնը, մօտաւորապէս 1500 մեթր բարձրութեան վրայ, զմայլելի դաշտավայր մըն է. ամէն կողմ` դալար պարտէզներ, այգիներ եւ բանջարանոցներ, եւ խիտ կանաչութեան բերումով ճորոխն ալ կանաչ կ՛երեւի: Գիւղերն են` Ուրումէլի, Ալմշկա, Վանք, Հաւուկ, Խոփուր, Խայէկ, Քարաւեր, Տանձոտ, Իշբոնոս, Առիւծկա, Աւերակ, Լուսհոնգ եւ Սղըրջիկ: Ձմեռը կարճատեւ է եւ խստաշունչ, ամառը` չոր եւ տոթակէզ:

Սպեր

Բաբերդցիներուն մէկ մասը, շուրջ հազար ընտանիք, ռուս-թրքական պատերազմէն ետք, 1829-1830-ին գաղթեց Ախալցխա: 1915-ի Մեծ Եղեռնի նախօրեակին ունէր 30 հազար բնակիչ, որուն 10 հազարը` հայ: Զարգացած էին առեւտուրը եւ արհեստները: Ներկայ Բայբուրդի եւ շրջակայքի բնակիչներէն շատեր իսլամացած հայեր են:

 

Բաբերդէն եւ Բալախոռի ու Սիւնուրի դաշտերէն ետք, դէպի հիւսիս-արեւելք, Սպեր բերդաքաղաքը կը գտնուի Ճորոխի աջ ափին, գեղատեսիլ այգեշատ ձորի մը մէջ եւ Բագրատունիներու տիրոյթ եղած է: Սպերի մօտաւորապէս քառասուն քիլոմեթր երկարութեամբ հովիտը երկու կողմէն խիտ անտառներով ծածկուած է, իսկ գետին ափերը այգեստաններ, պարտէզներ եւ բանջարանոցներ են: Լեռներուն վրայ կան լճակներ, բիւրաւոր աղբիւրներ եւ առուներ, որոնք կ՛ոռոգեն շրջանը: Սպեր անցեալին շուրջ հինգ հազար տուն բնակչութամբ շէն քաղաք էր, իսկ հովիտին մէջ հարիւրաւոր գիւղեր կային: Իրերայաջորդ ջարդերէ եւ հալածանքներէ ետք, Մեծ Եղեռնի նախօրեակին քաղաքը ունէր 310 տուն թուրք եւ քառասուն տուն հայ բնակիչ: Հայերը այգեգործներ եւ արհեստաւորներ էին, ունէին Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին եւ Բագրատունեան վարժարանը: Իսկ կանգուն մնացած 130 գիւղերէն հայաբնակ էին Էգիձոր, Գեղաձոր, Դշաձոր, Դիցանց, Խաչաղբիւր, Ծաղկոց, Կողունց, Ձկնաջուր, Մաշկենց, Մանց, Մացրիկ, Յիշեն, Հողունց, Հնուտ, Նուխուշէն, Նորքաղաք, Նուշնոտ, Շարիստանց, Չիպոտ, Ջուրըկէց, Վարիզնոց, Քրէօզ եւ Օձուտ: Քաղաքին եւ գիւղերուն մէջ կան ամրոցներու, դղեակներու, բերդերու եւ եկեղեցիներու աւերակներ: Ներկայ Իսփիր գաւառի բնակիչներէն շատեր իսլամացած հայեր են:

ԵՐԶՆԿԱ

Երզնկա, Եկեղեաց գաւառին կեդրոնը, կը գտնուի Երզնկայի ձուաձեւ դաշտին արեւմտեան կողմը, 1300 մեթր բարձրութեան վրայ, Եփրատէն երկու քիլոմեթր հեռու եւ շրջապատուած է լեռներով: Ծաղկաւէտ լեռներու հարաւային լանջերէն բխող Եփրատ գետը մինչեւ Երզնկա հասնիլը կը դառնայ հսկայ եւ խոր: Սկիզբը

կը կոչուի Սեւ ջուր եւ Դերջանի մօտ կը բաժնուի երկու մասի. մէկ ճիւղը կը սահի դէպի Կապան-Մատէն, միւսը` Ճիպիճէ լերան ստորոտէն կը մտնէ Երզնկայի հովիտը եւ հանդարտօրէն հոսելով դուրս կու գայ անոր հարաւ-արեւմտեան անկիւնէն: Շրջակայ լեռներէն սահող առուներ, աղբիւրներ եւ գետակներ կը միանան անոր: Գարնան ձիւնհալին Եփրատ տեղ-տեղ ափերէն դուրս գալով մեծ վնաս կը պատճառէ ցանքերուն: Ամրան կը փոքրանայ, իսկ ձմրան երբեմն ամբողջ մակերեսով կը սառի եւ մարդիկ կ՛երթեւեկեն վրայէն: Առուակներու, գետակներու եւ հեղեղատներու գոյութիւնը ճահիճներ ստեղծած են, ուր կ՛աճին եղէգի տեսակներ. փոքր եղէգները մարգագետինի տպաւորութիւն կը ձգեն եւ իբրեւ արօտավայր կը ծառայեն, իսկ ծառերու բարձրութիւն ունեցող եղէգները կ՛օգտագործեն առաստաղներ ծածկելու համար:

Երզնկա

Մեծ եղեռնի նախօրեակին Երզնկա ունէր 40 հազար բնակիչ, որուն 14 հազարը հայեր էին եւ առանձին թաղերու մէջ կը բնակէին: Հայկական թաղերը ճանչցուած էին իրենց եկեղեցիներուն անուններով` Սուրբ Նշան, Սուրբ Երրորդութիւն, Սուրբ Սարգիս, Սուրբ Փրկիչ եւ Սուրբ Աստուածածին: Հում աղիւսէ կառուցուած միայարկ տուներուն բաղկացուցիչ մասերէն են փայտանոցը, ախոռը, առանձին սենեակ մը հիւրերու եւ ձմրան համար, խորքը` մառանը, մէկ կողմը` թոնիրը, պատին մէջ` հսկայ դարակ մը` աչքերով, գեղազարդուած, պղնձեայ ամանեղէններ պահելու համար, մեծկակ խոռոչ մը` ծալքը, անկողիններուն համար, եւ փայտեայ մեծկակ ամբար մը` ձմրան պաշար մթերելու համար` ալիւր, հաճար, ձաւար, կորկոտ, սպիտակ լոբի, ոսպ, սիսեռ, ծիրանի չիր, չամիչ, ընկոյզ, կաղին, իւղ, խաւուրմա, պանիր եւ չորթան, եւ մեծ կարասներու մէջ դրուած կանաչ պղպեղի, լոլիկի եւ կաղամբի թթուներ, Մեծ Պահքին ուտելու համար:

 

Երզնկացիներու խոհանոցին ընդհանրացած ճաշերն են` դդմաճ ապուրը, պաղապուրը, թանապուրը, կաթնապուրը, Էրիշտայով եւ բրինձով փիլաւը, քեշկէկը (աւանդական հարիսան), փաչան, խաւիծը, թանխաշը, սպիտակ լոբիէ կերակուրները, կանաչ լոբին` տապկուած կամ պուլղուրով եփած, ղեսեֆէն (իւղի մէջ տապկուած ծիրանի չիր) եւ սու պէօրէկը: Կ՛ուտէին թոնրատան մէջ, խսիրներու կամ մինտէրներու վրայ ծալապատիկ նստած եւ մէջտեղը փայտէ կլոր խոնճան. ճաշէն առաջ եւ յետոյ բոլորը մէկ կ՛աղօթէին:

Քաղաքը զուրկ է սառնորակ ջուրէ եւ կ՛օգտագործէին ջրհորներու ջուրը: Հին քաղաքամասին ջուրը ծծմբային է: Գրեթէ ամէն տուն ջրհոր ունէր, զոր կ՛օգտագործէին նաեւ իբրեւ սառնարան. նախորդ օրուան եփուած կերակուրները, միրգեր եւ յատկապէս սեխ եւ  ձմերուկ կ՛իջեցնէին հոն:

Երզնկայի ձմեռը խստաշունչ է եւ ջերմաստիճանը զերոյէն վար 10-էն 15 եւ մինչեւ 38 աստիճան կ՛իջնէ եւ ձիւնը մինչեւ տուներուն տանիքը կը հասնի: Բարեկենդանէն ետք ձիւնհալը կը սկսի, բայց երբեմն մարտին կրկին կը ձիւնէ: Ապրիլին բնութիւնը կը ծաղկի, ծառերը կը կանաչնան եւ մարգագետինները գոյնզգոյն ծաղիկներով կը ծածկուին, հմայիչ պատկեր մը ստեղծելով: Ամառը սաստիկ տաք կ՛ընէ եւ սովորաբար տուներուն տանիքը կը քնանան:

Հոգեւոր եւ մշակութային հին կեդրոն, Երզնկայի մէջ կը գտնուէր Անահիտ ասուածուհիին տաճարը` ոսկեձոյլ արձանով: Ամէն տարի Նաւասարդի 15-ին կը նշուէր Անահիտի տօնը: Քրիստոնէութեան տարածումէն ետք Երզնկա դարձաւ եպիսկոպոսանիստ: Անուանի էին Աւագ, Սուրբ Լուսաւորիչ, Թիլի Ջուխտակ Հայրապետաց, Տիրաշէնի Սուրբ Ներսէս Հայրապետի, Չարչարանաց Սուրբ Լուսաւորիչ եւ Կայիփոսի Սուրբ Մծբնայ Հայրապետի վանքերը:

Երզնկացիները ընդհանրապէս միջահասակ են, քաջառողջ, երկարակեաց եւ վայելուչ. կանայք յայտնի են իրենց գեղեցկութեամբ, նրբակազմ են, բարեձեւ, սպիտակամորթ եւ սեւ աչքերով: Անոնք ճանչցուած են իրենց հիւրամեծարութեամբ, վեհանձն են, առատաձեռն, կենսուրախ, պատուախնդիր, մաքրակենցաղ եւ ջերմեռանդ հաւատացեալ:

Երզնկայի հայերուն մէջ տարածուած արհեստներէն էին պղնձագործութիւնը, կտաւագործութիւնը, ոսկերչութիւնը, կօշկակարութիւնը եւ քարակոփութիւնը: Կը գործէին Ներսէս Հայրապետի գիշերօթիկը, Ընկերական, Կեդրոնական, Եզնիկեան, Արամեան, Նարեկեան երկսեռ եւ Քրիստինեան աղջկանց վարժարանները:

Երզնկայի բերդը կը գտնուի դէպի Կարին տանող ճամբուն վրայ եւ պարիսպներով ու աշտարակներով շրջապատուած է:

Երզնկայի հովիտը հայկական լեռնաշխարհի ամէնէն ընդարձակ եւ արգասաբեր դաշտերէն է, ուր կը մշակեն ցորեն, գարի, կորեկ, հաճար, բրինձ, բամպակ, բանջարեղէններ, խաղող եւ պտղատու ծառեր: Կը բուծանեն ոչխար, այծ, ձի, գոմէշ, էշ եւ ջորի: Յայտնի էր գոմէշի իւղոտ կաթէն պատրաստուած ընտիր մածունը եւ ընտիր կաթնասերը: Զարգացած էր մեղուաբուծութիւնը եւ մեղրամոմի արտադրութիւնը: Քաղաքին եւ գիւղերուն մէջ ամէն տուն կը պահէր հաւ, բադ, սագ, հնդկահաւ, շուն եւ կատու, եւ շատեր աղաւնատուներ ալ ունէին:

Վայրի կենդանիներէն յիշենք այծեամը, վարազը, արջը, գայլը, աղուէսը, նապաստակը եւ եղջերուն: Գայլերը ձմեռը վոհմակներով կ՛իջնեն դաշտ եւ երբեմն մինչեւ քաղաք ալ կը մտնեն: Թռչնազգիներէն յիշենք վայրի աքաղաղը, վայրի աղաւնին, հոպոպը, տիվտիկը, սարեակը եւ բմբուլը, որոնց միսը կ՛ուտուի, երգող թռչուններ` սոխակ, դեղձանիկ, քանարիկ եւ արտոյտ, չուող թռչուններ` կռունկ, ծիծեռնակ եւ արագիլ, միսը չուտուող թռչուններ` ճայիկ, փայտփորիկ եւ կռակռա, եւ գիշատիչներ` ուրուր, անգղ, ագռաւ եւ կաչաղակ:

Երբեմնի հայկական հոծ բնակչութեամբ Երզնկայի դաշտին մէջ, իրերայաջող ջարդերու եւ հալածանքներու պատճառով, հայութեան թիւը մեծապէս նուազած էր, եւ շատեր պարտադրաբար կրօնափոխ դարձած էին:

1829-ին երզնկացիներէն շատեր գաղթեցին Արեւելեան Հայաստան: Մեծ Եղեռնի նախօրեակին դաշտի գիւղերէն զուտ հայաբնակ մնացած էին Մթննի, Երկան, Ղարատիկին, Կելենցիկ, Վերի Ագրակ, Վարի Ագրակ, Կիւլլիճէ, Մահմուտցիք, Կարմրի, Տաճակ եւ Սրպիհան, իսկ խառն բնակչութիւն ունէին Մեղուցիկ, Մեծագրակ, Ծաթգեղ, Բզվան, Բթառիճ, Ղարաքիլիսա, Ղարաթուշ, Մոլլագեղ, խնձորեկ, Հոռոմագրակ, Շխլի, Աղջաքենդ, Հայրապետ, Ուռեկ, Ծաթեր, Բալանկա, Քրդգեղ, Շոխա, Ախոռջուր եւ Պալապան, բոլորը միասին 12 հազար հայ բնակչութեամբ:

Երզնկայի եւ շրջակայքի 26 հազար հայութեան մեծամասնութիւնը զոհ գնաց Մեծ Եղեռնին: Ներկայ Էրզինճանի իսլամ շարք մը գիւղերու բնակիչներ հայկական ծագում ունին:

Երզնկացի Յովակիմ եւ Օհան Վահրատեան եղբայրները, 1829-ին (կամ աւելի առաջ) Արեւելեան Հայաստան գաղթելէ ետք, իրենց ծննդավայրին յիշատակը յաւերժացնելու համար Երզնկեան ազգանունը առին: Յովակիմի ընտանիքը Ախալցխա հաստատուեցաւ եւ յետոյ Թիֆլիս փոխադրուեցաւ, իսկ Օհանի ընտանիքը Ախալքալաք հաստատուեցաւ եւ յետոյ Հաղբատ փոխադրուեցաւ: Գիտութեան, մշակոյթի ու արուեստի տարբեր բնագաւառներու մէջ ականաւոր դէմքեր տուած տոհմը Հայաստանի Հանրապետութեան, Վրաստանի եւ այլ երկիրներու մէջ աւելի քան հարիւր ընտանիք կը հաշուէ:

Երզնկայի մեծ տոհմերէն Տէր Ստեփանեաններուն պապենական տան օճախը հարիւրաւոր տարիներու հնութիւն ունէր. ամէն անգամ երբ տունը կը վերակառուցէին, այնպէս կ՛ընէին, որ օճախը նոյնութեամբ օգտագործելի ըլլայ: Տէր Ստեփան քահանային շառաւիղները (Տէր Ստեփանեաններ կամ Ստեփանեաններ), գլխաւորաբար Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ կեդրոնացած, մշակոյթի ու դպրութեան անուանի դէմքեր տուած են, որոնցմէ յիշենք գրականագէտ եւ թատերագէտ Գառնիկ Ստեփանեանը: Երզնկայի մեծ տոհմերէն յիշենք նաեւ Խանճեանները, Մոմճեանները, Սիւրմէնեանները եւ Ատալեանները:

Երզնկայի Ղարատիկին գիւղի հին տոհմերէն են Թռչունեանները: Տանուտէր Յովհաննէս քեհիան ունէր եօթը տղայ եւ մէկ աղջիկ. 1895-ի ջարդերէն ետք քեհիային վերապրած զաւակներէն Պետրոս եւ Արշակ Ռումանիա փոխադրուեցան, իսկ Պօղոս գիւղ մնաց: 1915-ի ցեղասպանութենէն վերապրած Պօղոսի զաւակները` Յարութիւն եւ Յովհաննէս Հայաստանի Հանրապետութիւն փոխադրուեցան: Թռչունեան-Յովհաննիսեան տոհմի շառաւիղներէն է պատմաբան Պետրոս Յովհաննիսեան:

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES